Euskararen etorkizuna hiztunen esku bakarrik?

  • Bosgarren aldiz egin dira Inkesta Soziolinguistikoa eta Kale Neurketa eta hauen emaitzekin gaur egungo euskararen erabilera maila ezagutu da. Euskararen jakintza goraka doan heinean erabilera ez igotzea euskaldunen erantzukizuna al da?

Joxemari Muxika Arrieta
2017ko abuztuaren 21a
Antzuolako Elay enpresa Debagoienan UEMAn dauden lau udalerrietan dena euskaraz ari den enpresa bakarra da. Argazkia: Dani Blanco.

1.-Etorkizuna norbanakoen gain jartzea ez da egokiena

Hainbat azterketa fin egin dira, Garikoitz Goikoetxerena adibidez, baina hauetatik eratorritako ondorio eta diskurtsoetan euskararen etorkizuna hiztunen baitan jartzen da. Ez al da hau hipotesi okerra? Benetan norbanakoen esku ote dago etorkizun hau? Sistemaz gaztelaniaz funtzionatzen duen gizartean nola bizi euskaraz? Egiturak edo erakundeek erdaraz funtzionatzeak ez al du inpakturik? Hipotesi hau ez al da euskaldunen alienazioaren eragina?

Euskararen erabilera garatu bada, euskaltzaleei esker izan da, baina lan honen haziak fruitua emateko aukerak mugatuak izan dira. Erein eta gero askotan ingurua elkorra izan da, maneiatu gabea, inguru osoaren funtzionamendua erdarazkoa izan baita. Egoera honetan oso zaila da fruitua garatu edo emaitzak lortzea.

Askori atzerriren baten zehar ibili eta hizkuntza berriak ikasteko motibazioa sortuko zitzaion, baina beharrezkoa izan ez duen bitartean ikasi al du?  Erakundeek jartzen dute beharra.

"Euskaldunen erabilera da gakoa" esaten da, baina ez da hain ziurra, izan ere erakundeen funtzionamenduak hizkuntzen erabilera baldintzatzen baitu. Euskaldunek erabiltzea gakoa izango da, baina gizartean txertatzekotan beharrezkoa da erakundeek euskaraz funtzionatzea, bestela euskarak periferian jarraituko du.

Salbuespen bakan batzuetan ezik erakundeek ez dute euskaraz funtzionatzeko konpromisorik hartzen.

2.-Ekosistemaren eragina. Zein da lan-hizkuntza?

Zein aukera dago euskara erabili ahal izateko? Izan ere hiztunak euskara erabiltzeko aukerarik ez badu, hau ezinezkoa da. Auzi hau dakar gogora Belen Urangaren artikuluan erabili ahal izateko hiru baldintza bete behar direla irakurtzeak: jakitea, aukera izatea eta motibazioa. Bernadette O’Rouke irlandar hizkuntzalariak gaelieraren inguruan Berrian dioen bezala, “Hiztunek borondate handia eduki dezakete hizkuntza erabiltzeko, baina ingurua ez bada mesedegarria, ezingo dute. Horregatik, hiztunek aukerak eduki ditzaten, espazioak sortu behar dira”.

Lehen euskara elkartearen (AED) sorreratik bertatik argi izan zuten hiztunek euskara erabili ahal izateko “aukerak” behar zituztela. Elkarteak sortzetik euskara hartu zuen jarduera hizkuntza moduan eta berehala hasi zen aisia, kirola, kultura, tokiko hedabideak (AP, ATB) eta hauen iragarkiak euskaraz edukitzeko antolatzen eta eskaintzen.

"Arraroa egin zait 'Berria'n irakurritako hamabost bat artikuluetatik gehienetan lan-hizkuntza zein den aipatzea ahaztea. Zein da zure lan-hizkuntza?"

Inkesta hauetan ez da egin analisirik erabilera aukeraren inguruan eta Berrian agertutako hainbat artikulutan ez da aipatzen gai honen muina. Iritzi emaileei ziurrenik bururatuko bazitzaien ere, ez du inork adierazi. Zer da agertzen ez dena? Adibidez, lan-hizkuntza euskara izatea arnasgune ederra izango litzatekeela, baina erakundeetan lan-hizkuntza moduan euskara erabiltzeko aukera gabezia ez da aipatzen.

Jasone Mendizabalek dioen moduan, zaila da “ekosistema erdaldun” batean euskarak lekua izatea. Honetaz gain gaur egun euskara erdararekin parekatzeko beste leku egitea ez dela posible erantsi daiteke.

Nabarmena da ekosistema erdalduna dela, lantokiez gain (lan-hizkuntzaz, ez lankide arteko erabilera informalean) beste inguru hauetan bizimodua egiten dutenentzako ere: herri eta hiri handiak, hainbat kirol federazio, aisialdiko eremuak, telebista kateak, smartphoneekin, eliza, irakaskuntza maila gehienetan, justizia administrazioa, notariotza, Osakidetza, Ertzaintza, zinema, musika kontzertu edo antzerkiak... erakunde guzti hauetan gaztelera gailentzen da.

Zergatik, euskararen ezagutza igotzen eta euskararen ingurunea zabaltzen ari denean, kalean gutxiago egiten da? Ba al duzu erantzunik? Gustatuko litzaidake erantzuna duzun horrek hitz egingo bazenit...” dio Eneritz Urkola-k  2017ko uztaileko 723. Atarian.

Galdera honen harira, kontuan izanik urte batean pertsona batek loaz kanpo (3.000 ordu) bizitzaren ia erdia lan ingurunean pasatzen duela (2.500 ordu), arraroa egin zait Berrian irakurritako hamabost bat artikuluetatik gehienetan lan-hizkuntza zein den aipatzea ahaztea. Zein da zure lan-hizkuntza? Lan-hizkuntzak zuzenean hartzen duen denboraz gain, ekosistema horrek pertsonaren bizitzan zentralitate handia du eta erdarei prestigio motibagarria ematen die.

Honetaz ikerketarik balego, emaitza jakiteko eta aztertzeko modukoa litzateke. Halakorik ez badago, hau beharrezkoa litzateke Etxepare institutuko Garbiñe Iztuetak 723. Atarian dioen bezala “erabilerak behera egiteko hainbat faktore daude ... aztertu beharrak daude neurriak hartzeko” edo Miren Dobaran-ek 2017-06-23 Berrian "Erabilera da orain kezka: zelan jarriko ditugun euskaraz lan egiten" azaltzen duen moduan, lantokiez hari dela interpretatzera emanez.

3.-Arnasguneen adibidea

Debagoienan lau udalerri daude UEMA elkartean: Antzuola, Aramaio, Bergara eta Oñati. Zer sartzen da arnasgunean? Arnasguneen arazoa etxebizitza berrietara datozenak omen dira, batez ere herri txikietan. Baina lau udalerri horietan dauden lantokietatik, lau udalez aparte, euskara lan-hizkuntza duen enpresa bakarra da ezaguna, Elay. Bakar batzuetan euskalduntzeko egitasmoak garatzen ari ei dira, baina funtzionamendu orokorra gaztelaniaz da. Hau ikusita zer ulertu beharko genuke arnasgune moduan?

"Bada garaia erakundeek euskaraz funtziona dezaten eta hauen lan-hizkuntza euskara izan dadin eskatzeko ahaleginari ekiteko"

Beraz arnasgune izendatzen ditugun herri hauetan, bertan diharduten erakundeen erdalduntze eragina dago, gehienek gazteleraz funtzionatzen baitute.

Ikerketa baten bidez herri bakoitzeko erakundeetan lan-hizkuntza zein den  zehazki jakitekoa litzateke, zein neurritan ote den euskara lan edo jarduera hizkuntza.

4.-Ondorioa

Euskara erabilera garatzen ari bada, euskaltzaleei eta batez ere euskara hiztunei esker da. Hiztunek jada nahiko ardura dute eta hauen gaineko presioa areagotu beharrean statu quoaren baitan diharduten erakundeak bere lekuan jartzen hasteko unea da. Bada garaia erakundeek euskaraz funtziona dezaten eta hauen lan-hizkuntza euskara izan dadin eskatzeko ahaleginari ekiteko.

Argi eduki behar da euskararen erabilera garatzeko traba handiena kapitalismoaren inperio kulturala dela, honek gaztelania (edo frantsesa) ezarri baitu estatu mailan eta honenbestez euskarak traba egiten die, hangoei eta hemengoei.

Euskara hiztunen bazterketa erakundeak euskaraz funtzionatuz eta euskaldunek euskara erabiliz zuzenduko da. Honetarako lehen pausoa erakundeetan lan-hizkuntzaren azterketa egitea litzateke.

Joxemari Muxika Arrieta, AEDko eta Topaguneako lehendakari ohia.

Kanal hauetan artxibatua: Iritzia  |  Soziolinguistika  |  Arrasate

Iritzia kanaletik interesatuko zaizu...
Guk hitano, hik zergatik ez...

Gure gurasoen belaunaldikoek, hau da, duela ehun bat urte jaiotakoek, hika egiten zuten gehientsuek Euskal Herri zabalean. Gizon zein emakume, ez zegoen alde handirik horretan. Antzinatik datorkigun berbeta moduari eusten zitzaion etenik gabe.


2018-01-15 | Maddi Alvarez
Azkenean, lortu dugu, aita!

Azkenean, 6 urteren buruan bada ere, Donostian zuk egindako lan mardularen nolabaiteko aitortza herritarra da Antiguako Gaskuña Plazan Mikel Herrerok eginiko oroimen horma irudi ederra. Gorka Erastorbe kazetariak esan duen moduan, “ofiziala da iristen ez den aitortza”.


Bila datozenean

Honako esaldi honekin –“naziak komunisten bila etorri zirenean, isilik geratu nintzen, ni ez bainintzen komunista”– hasten den diskurtsoak egin zuen ezagun honako beste hau: “Sindikalisten bila etorri zirenean, ez nuen protesta egin, ni ez bainintzen sindikalista”. Bertolt Brecht olerkari alemaniarrari egokitu izan zaizkio sarri hitzok, baina Martin Niemöller teologo protestanteari zor dizkiogu: “Nire bila etorri zirenean, ez zen inor geratzen... [+]


2018-01-14 | Eneko Gorri
Bizkor eta baikor

Iragan azaroan, Euskal Herriko beste hainbat txokotan bezala, Baiona-Angelu-Miarritze hiri-eremuko hiztunak bateratzeko eta botere-arazteko BAM dinamika abiatu genuen guk ere. Ez genuen ezer berri asmatu: Donostiako Egia auzoan sortu eta Lasarte-Orian ondu den esperientzia gurean eramatea besterik ez dugu egin. Baina irakaspen eta lorpen propioak izan genituen, dudarik gabe. Bilana, dinamika bezala, kolektiboa izan beharko da. Horretan lanean ari gara. Hemen botako ditudanak bitarteko gogoeta... [+]


2018-01-14 | Ana Mendia
Ez utzi ezer trenean ahaztuta

Arratsaldeko hirurak. Irun-Brinkola noranzkoa. Lau tokiko konpartimentuan eserleku huts bakarra, joder. Deseroso zait elkarren artean ezagun direnen alboan esertzea; ez baita erraza ordubetez etengabean ez entzunarena egitea. Bai, badakit ez dela heziera onekoa norberarena ez den berriketaldirik entzutea, baina trenean bidaiatzen dudan bakoitzean ingurukoen bizitzak zeharo interesgarri begitantzen zaizkit eta, eutsiezina den indar batek eraginda, WiFi-a pizten dut.

Saiatu naiz eskuartean... [+]


2018-01-14 | Edu Zelaieta
Heldulekuak

Izenak kontrakoa iradoki arren, heldulekuak ez dira helduen lekuak: haurrek ere behar (eta merezi) dituzte heltzeko lekuak. Atzean utzi berri dituzun Eguberriek hori erakutsi dizute. Zure begi-belarriek harrapatutako elkarrizketan ikusi uste duzu semearen helduleku nagusi bat, amonarekin solasean ari dela: Papa Noel ez da existitzen, Yaya; Olentzero, bai!”. Bi egun geroago, heldulekuari gogor helduta, bere zalantzen eta deskubrimenduen berri eman dizu mutikoak, esnezko enegarren hortza... [+]


2018-01-10 | Imanol Karrera
Parisetik Bilbora Nafarroatik bultza, prest gaude

Abenduaren 9an manifestazio alai eta erreibindikatiboa egin zuten hamaika mila pertsonak Pariseko karriketan “Orain presoak” lelopean. Manifestazio hori, berriz, ez da  mobilizazio bat gehiago izan, dinamika orokor baten zutabe garrantzitsua baizik. Denbora luzez landu duten dinamika horren bitartez Frantziako Gobernuak euskal presoekiko duen jarrera aldatzea lortu nahi da. Horretarako, lehenik eta behin, Ipar Euskal Herriko alderdi politiko, sindikatu eta eragile sozialen... [+]


Beltxargen aintzira autonomikoa

Ballet-koreografia bateko pausoa balitz bezala begiratu behar zaio Juan Ignacio Vidarteren adierazpen honi. Ondo kalkulatua, perfekziotik gertu.


2018-01-08 | Mikel Casado
Goi tentsioarekin kozinatu nahi gaituzte

Seguruenik, ezaguna da Eduardo Galeanoren sukaldariari buruzko ipuin polit hori: sukaldariak etxaldeko hegaztiak (oiloak, ahateak, indioilarrak etab.)  bilarazi zituen eta galdetu zien zein saltsarekin nahiago zuten janak izatea. “Ez dugu jan gaitzaten nahi, edozein modutan dela ere” erantzun zion oilo batek. Sukaldariak erantzun zion hori ez zela baliozko erantzuna, kozinatuak izango zirelako, beraiek nahi edo ez.


Loiolako mendekua

Euskal gazteriaren aurkako Espainiako Estatuaren errepresioaren erdian, 2014ko irailaren 22an, Loiolako Basilikaren eskalinatan Herri Harresia egin genuen, epaiketara aurkeztu ez ziren bost euskal gazteak babesteko asmoz. Bertan izan ziren, beste ehunka herritarren moduan, Ertzaintzaren salaketaren ondorioz 23.663 euro ordaintzera zigortu dituzten Esteban Orbegozo azpeitiarra eta Beñat Hach Embarak ormaiztegiarra.


Eguneraketa berriak daude