"Errementari" filma

Fikzioa euskararen territorio libre

  • Paul Urkijoren pelikula berrian, pertsonaia bakoitzak hizkera bat darabil, istorioaren aberasgarri. Arabako euskara zaharra ere berpiztu dute. Film luzea martxoaren 2an emango dute lehen aldiz.

Dabi Piedra
2018ko otsailaren 18a
Hika, zuka eta berokika erabili dituzte filman, baita erregistro kolokiala eta jasoa ere, eta euskalkiak.
Hika, zuka eta berokika erabili dituzte filman, baita erregistro kolokiala eta jasoa ere, eta euskalkiak.

Paul Urkijoren lehenengo film luzeak, Errementari-k, ikus-entzuleen irudimena kitzikatzen du, Patxi Errementariaren ipuinean oinarritutako istorio fantastikoa baita. Misteriozko giro berezi horri indarra emateko tresna da hizkuntza bera ere, euskara alegia. Pertsonaia batzuek Arabako euskaraz hitz egiten dute, beste batzuek batuan... nahasketa bitxi bezain eraginkor horrek toki eta garai urrunetara garamatza eta, gainera, pertsonaien arteko aldeak nabarmentzen ditu. Berdin hitz egin behar al dute herritar xume batek eta diputazioko komisario arranditsuak? Errementari-n, behintzat, ez.

Jatorrizko gidoia Paul Urkijok berak idatzi duen arren, Gorka Lazkano itzultzailea arduratu da hizkuntza kontuez. Hasieran euskara batuan behar zuten hitzak beste kolore bat hartzen hasi ziren. “Arabako euskara erabiltzea proposatu zidan Gorkak eta ukitu interesgarria iruditu zitzaidan”, kontatu digu Urkijok. “Argi nuen euskara zahar bat behar nuela, istorioa XIX. mendean girotuta dagoelako”. Arabako Mendialdean kokatutako filma izanik, behinola Araba ekialdean hitz egin zen aldaeran oinarritzea izan zen asmoa, Lazkanok azaldu digunez: “Ekialdeko idazki zahar batzuekin moldaketa batzuk egin eta hizkera ulergarri bat sortzea posible zela ikusi genuen”. Sabando herriko Joan Bautista Gamizek XVIII. mendean idatzitakoa izan dute oinarri: “Istorioaren garaira eta tokira gehien hurbiltzen dena da”.

Koldo Zuazo hizkuntzalariari aholkua eskatu zioten, Arabako euskararen ezaugarriak berreraikitzen aritu baita 1989tik. Makina bat testu eta lekukotza zahar aztertuak ditu, tartean Gamizen 238 bertsoak. Ia hiru hamarkadako lanaren ondoren, bere jakin-mina oraindik ez duela “ase” kontatu digu hizkuntzalari eibartarrak. Hark idatzitako Arabako euskara liburua izan da Gorka Lazkanoren itsasargia, pertsonaiak arabarrez mintzatzen jartzeko esperimentuan. Gainera, Zuazok gidoia irakurri zuen eta iradokizunak egin zizkien. “Koldoren ekarpenarekin argiago ikusi nuen dena, batez ere aditzari dagokionez –dio Lazkanok–, hasieran Arabako ezaugarri gehiegi sartu nituen eta berak esan zidan batzuk alboratzeko; lastoa eta alea bereiztea bezala izan zen”.

Deabrua hizketan

Euskara batuak ere badu lekua Errementari-n. Hizkera estandarra, zaindua eta jasoa denez gero, pelikulan agertzen diren zenbait pertsonaiarentzat egokiagoa da, euskalkiak ez baitu horiekin “funtzionatzen”, Lazkanoren arabera. “Instituzioetako pertsonaiek eta deabruak hizkera landua, teatrala behar zuten eta horretarako batua zen aproposena”, gaineratu du Urkijok. Deabruaren esaldi apokaliptikoak, esaterako, batuan jarri dituzte.

Beste aukera batzuk aztertu zituzten (euskañola kasu), baina “gustura” geratu dira batua aukeratu izanarekin. Orain dela 150 urte euskara baturik ez zegoen, baina, Lazkanok ohartarazi duenez, diputazioko ordezkari batek euskaraz egitea ere ez da oso errealista. Zinemaren magia da hori. Gainera, Ramon Agirre eta Eneko Sagardoi aktoreek euskara batua “oso modu naturalean” darabiltela azpimarratu du.

Narratzaileak, ordea, Ataungo euskaran hitz egiten du, Patxi Errementariaren ipuina bildu zuen Joxemiel Barandiarani omenaldia egiteko. Hori gutxi ez, eta beste euskalki batzuk ere erabili dituzte, informazio gehigarria emateko, Lazkanoren arabera: “Adibidez, Gotzon Sanchezen pertsonaiak, herriz herri salerosketan dabilen kinkilariak, Oiartzualdeko hizkera bat egiten du, hori nahikoa izan liteke jakiteko hura ez dela herrikoa”.

Euskararen aldaerekin sortutako jokoak istorioa “aberastu” egiten duela uste du Lazkanok. Alde batetik erabili dituzte trataerak (hika, zuka, berorika), bestetik erregistroak (kolokiala, jasoa), eta azkenik, euskalkiak. “Pertsonaiei izaera ematen diete, pelikula janzten laguntzen du”. Koldo Zuazo bat dator horretan: “Ezin ditugu denak berdin hitz egiten jarri, ez da benetakoa. Errementari-n Arabako herri txiki bateko bizilagunak agertzen dira eta haiekin batera abadea, diputazioko ordezkaria, deabrua... bidezkoa da bakoitzak bere modura hitz egitea”.

Aldaera ezagunak

Paul Urkijo zuzendariak garbi du halako ezaugarriek eragina dutela filmaren izaeran, are gehiago fantasiazkoa izanik. “Testura bitxia ematen dio, euskaraz dakigunok berehala ohartzen gara zerbait berezia dagoela”, dio zuzendariak. Berezia baita, zinez deigarria Errementari-ko euskara, baina ulergarria era berean. Arabako euskara birsortzean baldintza hori izan dute gogoan uneoro. “Ez da izan defuntu bat berpiztea bezala, hartu ditugun ezaugarri gehienak gaur egun toki askotan erabiltzen dira”, dio Lazkanok.

“Euskaldun gehienentzat ezagunak dira erabili ditugun aldaerak, batzuetan Mendebaleko euskararen antza hartzen zaio, beste batzuetan Goierrikoa, Burundakoa... nahasketa bitxia da”. Hona behinolako Arabako euskaratik hartutako ezaugarri batzuk: Hitz amaierako –a –ea bilakatzea (alaba-alabea), partiziopioko –i kentzea (ikus dot), hartu egizu (ezazu-ren ordez) eta abar.

Aditza osorik berreraikitzea nahasgarria izango zelakoan, Urdiaingo formak erabili dituzte, Koldo Zuazok hala aholkatuta. “Arabako euskararen gainean gauza asko dakizkigu, baina ez ditugu guzti-guztiak ezagutzen eta aktoreek, eroso lan egiteko, hizkuntza oso bat behar dute”, zehaztu du Zuazok. Hori konpontzeko Urdiainera jo dute. “Nafarroan dago, baina argi ikusten da hango bizimodua Arabarekin lotuta egon dela”. 

Lazkanoren ustez, “zeharka, hizkuntzalarien ikerlanak entretenimenduaren bidez dibulgatzeko balio du, eta Arabaren eta euskararen arteko lotura historikoa erakusteko”. Zuazok dio “poz handia” hartu duela berak urte luzez ikertutako hizkerak zineman entzungo direlako. Lazkanoren lana, Urkijoren jarrera eta aktoreen profesionaltasuna “eskertzekoak” izan direla gaineratu du.

Nolanahi ere, euskalkiak eta batua uztartzea ez da Errementari-ren ekarpen bakarra, ezta esanguratsuena ere, Gorka Lazkano itzultzailearen ustez. Maila horretako genero fantastikoko film bat euskaraz egitea da aipagarriena. “Arabako garai bateko euskararekin egin dugun ariketa berritasuna izan daiteke, baina ereduari dagokionez ez dugu ezer berririk ekarri, gainerakoek bezala guk ere ahal duguna egin dugu”. Hori guztia, entzuleak gogoan dituztela, jakina: “Beti zalantzan ibili gara, nola ez uxatu euskaldun berriak eta nola ez aspertu gainerakoak”.

Errementari gaztelaniaz edo ingelesez errodatzeko aukera sortu zitzaion Paul Urkijori, baina beti argi izan du Patxi Errementariaren inguruko film hau euskaraz izan behar zela. Horri esker, euskarazko eskaintza zabalagoa izango da zinema-aretoetako karteldegian. Ariketa dotorea egin dute Urkijok, Lazkanok eta Zuazok, euskararen hizkerek eta erregistroek ematen dituzten aukerei zukua aterata. “Pelikulak euskararen askotariko koloreak batzen ditu, horrek bizitasuna ematen dio istorioari”, dio zuzendariak. Gorka Lazkanoren ustez, “noizean behin konplexurik gabe jokatzeko baimena eman behar diogu geure buruari, eta fikzioa, behintzat, euskararen territorio libre bihurtu”.

Kanal hauetan artxibatua: Euskara  |  Zinema  |  Euskalkiak  |  Euskara batua

Euskara kanaletik interesatuko zaizu...
Be˝at Garaio eta Ane Pedruzo
"EuskarAbentura hiztun gazteen aktibazio dinamika da, udaldian beteko dena"

Euskaldunaren aktibazioa helburu, hamaika ekimen berritzaile dira bazterretan. Horietan bat da EuskarAbentura, uztailaren lehenengoan Maulen hasi eta hil beraren 31n Getxon amaituko den ibilia. Zazpi euskal herrietako 110 gaztek hartuko dute parte; tartean, bi diasporakoak izango dira, bata Argentinako Patagoniakoa eta bestea AEBetako Washington Hirikoa. Ane Pedruzo Redondo (Gasteiz, 1985) Oihaneder Euskararen Etxeko teknikaria, eta Beñat Garaio Mendizabal (Gasteiz, 1990),... [+]


2018-06-20 | Booktegi
"Identitate aldaezin, finko eta esentzialistak ere gure artean daude, tamalez"
MULTIMEDIA - elkarrizketa

Lutxo Egia idazlearekin solasean. Besteak beste, 'Identitarteak' lanaren eta Euskaraldiaren inguruan hitz egin du. Liburua ondorengo estekan deskargatu daiteke: www.booktegi.eus/liburu.php?id=109


2018-06-20 | Udaltop topaketak
Bi gehi bi lau ez direnean: herrigintzaren magia. Hamaika gako herritarren aktibazioan
MULTIMEDIA - solasaldia

EHUko Zesar Martínez García, Soziolinguistika Klusterreko Imanol Larrea Mendizabal eta Emuneko Amaia Balda Etxarteren hitzaldia 2018ko Udaltop jardunaldietan.


2018-06-18 | Udaltop topaketak
Maleta bete belarritako
MULTIMEDIA - solasaldia

Bergarako Aranzadi Ikastolako Ane Barruso Lazkano eta Bergarako Udaleko Estepan Plazaola Otaduiren hitzaldia 2018ko Udaltop jardunaldietan.


"Mingaina dantzan" kanpaldia
Gaztetxoek euskaraz gehiago egiteko erremintak esperimentatzen

2017ko uda, Mundaka. Mingaina dantzan udalekuak antolatu zituzten Eusko Jaurlaritzak, Ebete hizkuntza-aholkularitza enpresak eta Ttakun Kultur Elkarteak. Helburua: 13-14 urteko gaztetxoek euskaraz ahalik eta gehien egitea. Baziren beste bi helburu ere: nerabeek ondo pasatzea eta erabilera areagotzeko tresnen baliagarritasuna probatzea. Nerabeak poz-pozik itzuli ziren etxera eta antolatzaileek esperimentua errepikatzea erabaki zuten. Uztailean Berrizen elkartuko dira gaztetxoak eta begiraleak.


2018-06-14 | Udaltop topaketak
Nola antolatzen ari da 2018ko Euskaraldia tokian toki? BAM, Baztan eta Zarautz
MULTIMEDIA - solasaldia

Baztango Udaleko Eneritz Rekarte Bengoetxea, Ipar Euskal Herriko Euskaraldia ekimeneko Jenofa Berhokoirigoin Hirigarai eta Zarauzko Euskaraldiko kide Rita Aldabaldetreku Glez. De Txabarriren hitzaldia 2018ko Udaltop jardunaldietan.


2018-06-13 | ARGIA
"Mediku on eta euskaldunak gara!"

Aurten ere, ozen mintzatu dira ikasleak EHUko Medikuntzako graduazio ekitaldian. Euskarazko ikasketak aldarrikatzeaz gain, praktiketan ikasleek maiz jasotzen duten tratu txarra eta emakumeek jasan behar izaten duten matxismoa salatu dute (bideoa albiste bukaeran).


2018-06-13 | ARGIA
Bilboko Erreka tabernan jasotako erantzun euskarafoboa salatu du bezero batek

Bilboko Plaza Berrian dagoen Erreka tabernan kafea euskaraz eskatu ostean gertatutakoa kontatu du Twitterren bezero batek. "Ez daukat euskaraz jakin beharrik, goi mailako ikasketak dauzkat, eta zuk?", erantzun ziola zerbitzariak salatu du.


2018-06-13 | Goiena
Sabin Salaberri: "Errepertorioaren erdia zentsuratuta genuen"

Euskaltzaindiak ohorezko euskaltzain izendatutako hamasei lagunetako bat da aramaioarra, nahiz eta dioen "ohore handiegia" dela berak egindako lanerako.


2018-06-13 | Uriola.eus
Euskara: erosotasunetik homogeneo eta masibo izatera

Gemma Sanginesek eta Pello Jauregik azaroaren 23tik abenduaren 3ra Ahobizi eta Belarriprest gisa jarduteko argibideak eman dituzte Euskaltzaindian, Bilboko Euskaraldiak antolatutako berbaldian.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude