Emakumeak borrokan

Feminismoa XXI. mendean

Katixa Garate  |  Izaskun Jauregi
2006ko maiatzaren 07a
Badirudi bukatu direla feminismoek mundua eta bizitza aldatzea agintzen zuten egunak. Abortua, dibortzioa, pilula antisorgailua... hori dena nolabait lortu zen. Bularretakoak erre ziren. Orain zer egiten du feminismoak? Nolakoa da XXI. mendeko feminista?
BEGO MURUAGA. Feminismoak dena dauka egiteko. Legeak aldatzearen ildotik, pauso batzuk eman ditu XIX. eta XX. mendeetan. Baina ezin dugu ahaztu munduaren heren batean bakarrik aldatu direla legeak. Munduaren heren bi oraindik ere, emakumeari dagokionez, gu XIX. mendean bezala daude. Bestalde, Europan behintzat XX. mendean lortu duguna da berdintasuna politikoen agendan jartzea. Mende eta erdian hori lortu dugu. Gizartea aldatzea beste kontu bat da.

MAITE GONZALEZ ESNAL. Ez dut gogoratzen mundua aldatuko genuela agintzen genuenik. Hasieran oso gauza premiazkoak lortu nahi genituen, gaur egun arruntak ematen dutenak: abortua, dibortzioa... Baina guk horren alde borrokatu behar izan genuen, eta horrek egundoko energiak, egundoko barren luizia sortu zigun. Bat nator Begoñaren planteamenduarekin, baina hau prozesu bat da. Gure diskurtsoa orduan hasi zen Euskal Herrian -zeren mundua ez zen gurekin hasi, diskurtso hori lehenagotik ere bazegoen-, eta orduan gure gizartean erein genuena oraindik ez da bukatu. Dena egiteko dagoen? Asko dago egiteko, jakina. Esango nuke zertxobait hobexeago bagaudela, baina diskurtsoa nahikoa azkar doan arren, ekintza, praxia, ez doa hain azkar. Horregatik ezin ditu feminismoak gauzak egun batetik bestera aldatu, hain zuzen, iraultza suposatzen duelako.

JOSUNE MUÑOZ. Benetan dirudi bukatu direla feminismoa beharrezkoa ziren egunak? Kanpoan dagoen irudia al da feminismoa dagoeneko ez dela beharrezkoa? Dena lortu dela? Nik ez dut hori pentsatzen.

B. MURUAGA. Gazteagoei hala iruditzen zaie.

J. MUÑOZ. Guztiz beharrezkoa da gaur egun. Oso lorpen majoak izan dira, baina gehiengoa lortzeko dago, dena dago lortzeko. Badaude teoria feminista batzuk eta praktika feminista batzuk. Baina ez dakit "dirudiena" den edo "irudikarazten" dutena den.

B. MURUAGA. Martxoaren 8an hitzaldia antolatu genuen Gasteizen, feminismoa bi belaunalditako emakumeen ikuspegitik jorratzeko. Victoria Sau feminista historikoa ekarri genuen. Psikologoa da eta Bartzelonako unibertsitatean Sexuaren eta generoaren psikologia diferentziala irakasgaia abiatu zuena. Victoriak dio feminismoa XIX. mendearen erdian sortu zela batez ere legeak aldatzeko helburuarekin, orduan legeek emakumeak diskriminatzen baitzituzten. Gurea, ordea, beranduago etorri zen Frantzia edo, zer esanik ez, Suedia edo Finlandiarekin konparatuta, Frankismoaren 40 urte horiek zama izugarria izan direlako. Jende askok uste du legean berdintasuna egotea nahikoa dela gizartean berdintasuna dagoela sinesteko. Hitzaldi hartako beste hizlaria 18 urteko neska bat zen, Gasteizko fakultatean ikasten hasi berria. Berak esaten zuen: "Ez daukagu arazorik, neba daukat eta berdin tratatzen gaituzte, fakultatean mutilekin nago, mutil-laguna daukat...". Eztabaida sortu zenean atera zena zera izan zen: berdintasunaren fantasian bizi direla gaur egungo gazteak.

J. MUÑOZ. Batzuk.

B. MURUAGA. Guri eta besteei esker lortutako gizarte batean bizi dira fantasia horrekin. Lege aldaketarik egon ez balitz, hauek ez lukete edukiko ikasteko, nahi dutenean kalera ateratzeko, lan egiteko, nahi duten sexualitatea edukitzeko... duten eskubidea. Guk mugak izan genituen. Emakume batek goi mailako karrera bat egiteko edo izan behar zuen oso aberatsa edo bestela, egitekotan, nebak egingo zuen, baina neskak ez. Kontua da gazteak fantasia horretan bizi direla, baina zer gertatzen da gero lan mundura ateratzen zarenean eta zer gertatzen da batez ere bikotekidearekin bizitzen jartzen zarenean eta familia daukazunean? Hor ikusten da gizartean zer nolako aldaketak gertatu behar duten oraindik benetako berdintasuna bermatzeko. Hau bide luzea da. Logikoa da 18 urteko neska batek esatea berak feministetaz duen irudia Mary Poppins-ena dela: sufragistak bezala jantzita, halako soineko luzeekin... Nik orain 18 urte izango banitu berdin pentsatuko nukeen agian.

J. MUÑOZ. Nik Skolastikan jasotako jendearen esperientziak beste era batekoak dira. Ez dakit inoiz egin den "ikerketa zientifikorik" jakiteko neska gazteen artean ehuneko zenbat bizi den berdintasunaren ametsean. Ni feminismo munduan mugitzen naiz eta Bizkaian badaude neska gazte eta feminista asko eta beraiek ez daude mundu edo amets horretan.

M. G. ESNAL. Guk ezin genuen ezta amestu ere egin. Gizartea ikusita, behintzat nire familia, eta ohartuta nire amari Frankismoak Errepublikako ametsak zapuztu zizkiola, nekez espero zenezakeen zerbait belaunaldi hartatik. Orduan, literaturara jo behar izan nuen kezka bezala sentitzen nuen hura ez zela erotuta nengoelako pentsatzeko. Oraingo neskak amets handiagoa izateko gai direla ikustean, inbidia diet.
B. MURUAGA. Beraien ustez, berdintasunean bizi dira. Eta nire ustez, hori berdintasunaren ametsa da. 18 urterekin, gurasoei esan diezaiekete karrera hau egin nahi dutela, edo ume bat eduki nahi dutela ezkondu gabe, edo lesbiana direla agian. Hori garai batean pentsaezina zen. Eta horiek egiteko askatasuna baduzu, nork esan diezazuke zuri ez zarela askea? Niri grazia handia egiten dit adibidez, egungo lesbiana askok ez dakiela lesbianismoa mugimendu feministaren oinarrizko errebindikazioetakoa izan zela. Azken batean guk sexualitate libre baten alde hitz egiten genuen, eta aukera sexual guztien alde.

J. MUÑOZ. Emakume zein gizonentzako.
B. MURUAGA. Errebindikazio horretan beti sartu izan da homosexualitatea. Oraingo lesbiana batzuk ezagutzen ditut eta inoiz aurpegiratu izan didate sentitu dutela feminismoak ez dituela lagundu eta ez diela kasurik egin. Eta nik esaten nien: «Zuek irakurri al duzue zerbait?». Gu irakurketaren bidez konturatu ginen nola zeuden Europako emakumeak, nola geunden gu, nolako ezberdintasunak zeuden gizarte hartan eta gurean eta haiek zeukatena eskatzen genuen. Europari begiratzen genion denbora guztian. Orain zorionez Europan gaude, eta jendeak ez dio begiratzen Europari. Jakina, mugimendu feministak behintzat, Europako iparraldeari begiratzen dio, Suedia, Finlandia eta Norvegia dira guretzat eredua.

J. MUÑOZ. Laburbilduz, urrats batzuk eman dira baina handituta agertzen dira, ez dira hainbesterako.

B. MURUAGA. XXI. mendeak globalizazioa eman digu: ikustea munduaren heren batean berdintasuna lortu dugula paperean, baina begira nola dauden beste bi herenak (alargunak erretzea, ablazioak...).

J. MUÑOZ. Hirugarren Mundutik datozen irudi gehienak salatzekoak dira. Harekin konparatzen badugu, gurea primerakoa da, baina konparatuta bakarrik.

Martxoaren 8an denak gogoratzen dira feministekin. Botere politikoak ez al ditu nolabait garai bateko feministak erabili? Feminismoak erradikaltasuna galdu al du?
B. MURUAGA. Mugimendu feminista emakumeen herri mugimendu gisa sortu zen, eta botereari zenbait gauza eskatu zizkion. Ez dut uste botereak feministak irentsi gaituenik. Lortu ditugu berdintasun planak, berdintasun zerbitzuak udaletan eta pasa den urtean Berdintasunaren Legea onartu zen Legebiltzarrean. Teorian, lortu dugu politikoek berdintasunaz hitz egitea eta salatzea gizartean dagoen diskriminazioa. Baina nire kezka da gure teoria onartu duten arren, gero ez dutela praktikan jartzen esandakoa. Zeren azken batean feminismoa iraultzarik sakonena da: mundu guztian emakumeak eta gizonak berdinak izatea. Ba al dago hori esaten duen teoriarik munduan? Teoria guztiek gizonezkoen egoera aztertzen dute, gizonezkoak hobeto bizitzeko. Baina ez dute aztertu emakumeena. Eta inoiz aipatu dutenean emakumearen egoera, zer esan dute? Zer esan dute komunismoak eta sozialismoak? "Zuek lasai egon, gizarte sozialista lortzen dugunean, lortuko duzue berdintasuna". Hori Amelia Valcárcel-ek dio: «Feminismoak bakarrik proposatzen du munduan benetako demokrazia». Iraultza benetakoa da, zeren beste guztiek gu ahaztu egiten gaituzte, bigarren mailako elementuak gara oraindik ere teoria guztietan. Guk bakarrik jarri dugu mahai gainean: «zuek bezalakoak izan nahi dugu eskubideetan eta betebeharretan». Lortu dugu politikoek hitz egitea berdintasunari buruz, baina zer gertatzen da Berdintasunaren Legearekin adibidez? Urtebete da Legebiltzarrean onartu dela eta ez da ezer egin Legea garatzeko. Hauteskundeetan, zerrendetan aplikatu zen. Baina begira Frantzian zer gertatu den: lehenengo legegintzaldian alderdiek onartu zuten legea, eta bigarrenean isunak ordaintzen ari dira, ez dutelako betetzen.

J. MUÑOZ. Nik uste dut korronte biak daudela: botereek gu erabiltzen gaituzte baina gero guk geuk ere botereak erabiltzen ditugu. Geuk ere ikasi dugu arlo publikoan egoten, eta arlo publiko horietatik eskuratu ahal den boterea eskuratzen eta erabiltzen. Nahiz eta lehenengo urteak izan, eta nahiz eta oraindik eman beharreko pausoak emateko dauden. Botere hitza zabaldu egin behar da, botere asko daudelako. Botere publikoaz besterik ez badugu hitz egiten, besteak begi-bistatik galtzen ditugu.

B. MURUAGA. Guk ez dugu boterea erabiltzen. Kontua da boterea gizonezkoen zerbitzura dagoela, eta guk denon zerbitzura egotea eskatzen dugu. Botere publikoek zenbateko diru laguntza ematen diote kirol talde bati eta zenbateko diru laguntza ematen diote emakume talde bati ekitaldiak eta kanpainak egiteko? Kristoren distortsioa dago. Botereak baliabide batzuk dauzka eta nahi duen moduan erabil ditzake. Gaur egun gehiengoa gizonezkoen kolektiboen mesedetan erabiltzen du. Nik boterea ez dut erabiltzen, nik botereari esaten diodana da ni ere gizartearen parte naizela, zergak ordaintzen ditudala eta nahi dudala nire zergak emakumezkoen berdintasunerako erabiltzea.

J. MUÑOZ. Baina gutxienez badago korronte hori: botereari eskatu, boterea eskatu. Eta egia da badagoela botere hierarkiko hori, goitik behera egiten dena. Baina behetik gora ere egiten da. Bestalde abortua, pilula, bularretakoak erretzea... aipatu dira lehenago. Bitxia da. Nik erradikal hitza sarri entzun behar izan dut Skolastika martxan jarri nuenetik. Lehen oso erradikala zena egun ez da hain erradikala. Bularretakorik ez erabiltzea ez da erradikala. Guk lortu dugun familia irudiaren aldaketa, ordea, erradikala da.

M. G. ESNAL. Ados nago, bestea keinu folkloriko bat da, sinboloa.

J. MUÑOZ. Kritika literario feministarekin lan egiten duen enpresa sortzea eta zerbitzu horiek eskaintzea, eta gizonezkorik ez ikertzea... nahikoa postura erradikala da. Bada, ikasleek nirea baino jarrera erradikalagoa dute: ez dute gizonik nahi ezta eskoletan ere.

B. MURUAGA. Horiek oso adibide puntualak dira.

J. MUÑOZ. Puntualak dira, baina adibideak dira.

B. MURUAGA. Feminismoak erradikala izaten jarraitzen du: azken batean gizartearen antolamenduaren sustraira goazelako. Zuena anekdota da. Ez dago horrelako zerbitzua eskaintzen duen beste bulegorik. Emakumezkoena bakarrik den unibertsitatea edo emakumezkoen lana bakarrik aztertzen duten unibertsitateak AEBetan daude, Europan nekez.

M. G. ESNAL. Sinboloek-eta beraien lana egingo dute, baina nik gizarte patriarkalaren habeak nola suntsitzen dituen, normaltzat ematen ditugun gauzak nola zalantzan jartzen dituen ikusita neurtzen dut erradikalismoa. Gizonak onartzea edo ez onartzea taldean, hori gauza puntuala da. Erradikala ikusten ez dudan moduan bularretakoak erretzea. Erradikalagoa zen garai hartan ezkonduta egon eta ezkonduta egoteak zer suposatzen zuen aztertzea: nolako egitura den ezkontza, nola transmititzen den patriarkatua...

Zentzu horretan, gaur egun feministak erradikalagoak direla uste duzue?
M. G. ESNAL. Beste gizarte batean gaude eta ados baldin bagaude feminismoa dela berez iraultzen duen zerbait, ezin da egun batetik bestera aldatu. Ez dakit neurtzen gaur egun erradikalismoa dagoen ala ez.

J. MUÑOZ. Hasteko, neurgarria aldatu delako.

M. G. ESNAL. Ikusia dut, adibidez, kongresu bat prestatzen ari den norbait, izenak proposatu eta emakumerik ez dagoelako, halako batean beste batek nola esaten duen: "A bai, emakume bat falta zaigu. Eskatuko diogu halakori egin dezan 'Emakumea eta hiria'ri buruzko artikulua". Bada, esan behar diogu: nola, emakumeok emakumeekin zuzenean lotutako gaiak bakarrik jorratu ditzakegu? Ez al gara gai, ba, esparrua mugatu gabe pentsatzeko?

J. MUÑOZ. Erradikala litzateke horrelako mahai-inguru bat antolatzen den bakoitzean gutxienez emakume bat egon behar izatea finkatzea? Hori gure nagusientzat adibidez oso erradikala izango litzateke.

B. MURUAGA. Guretzat oinarrizkoa da: badaude emakumeak edozein gairi buruz hitz egiteko prestatuak. Eta gerta daiteke agian arlo batzuetan ez egotea, baina bilatzea da kontua. Gertatzen dena da kazetarien artean kontaktuak bata besteari pasatakoak direla, eta kate hori norbaitek hausten ez badu, azkenean beti egiten duzu topo gurpil berarekin. Hori izan da Maria de Maeztu Forum Feministaren eginkizunetako bat hasieratik: komunikabideetan, edozein gai lantzen dela ere, gizonezkoek bakarrik hartzen badute hitza edo gizonak bakarrik badaude salatzea. Salatu eta horretaz dakiten emakumeen zerrenda bidaltzen diegu hurrengo baterako kontuan har dezaten. Badaude oraindik herri honetan gai batzuk tabuak direnak: su-etenari buruz ez zaio emakume bati galdetzen, adibidez.

J. MUÑOZ. Gogoratu La Pelota Vasca dokumentala, ia ez ziren emakumeak agertzen, emakumeon bizipena ez da entzuten, ezagutarazten.

Feminista bezainbat feminismo daude. Zein da batez ere Euskal Herrian nagusitu den feminismoaren eredua: berdintasunarena edo diferentziarena? Badugu feminismo eredu propiorik?
B. MURUAGA. Gaur egun, bi korronte ideologiko nahiko bereiziak daudela uste dut. Bi korronte horiek Euskal Herrian ez daude hain garbi, agian. Nik esango nuke Bartzelonan badagoela garbi diferentziaren feminismoa, badute beraien aldizkaria, seminarioa eta abar. Madrilen ez nuke esango halako indarra dutenik eta Frantzian eta Italian, izugarrizko indarra dute.

J. MUÑOZ. Berriro ere ikuspuntu eta leku ezberdinetatik hitz egiten ari gara gutxienez zu eta biok. Batetik teoria feminista dago eta bestetik, praktika feminista. Nik gutxienez hiru praktika feminista ezagutzen ditut. Ezagutu eta horietan parte hartu.

B. MURUAGA. Bada, definitu.

J. MUÑOZ. Ez dut arazorik definitzeko. Batetik, arlo publikoan Euskal Herrian berdintasunaren feminismoa dago eta horren bitartez lortu dira legedia, ikasteko aukerak... Nik nire arlo pribatuan, berdintasunaren feminismoarekin nahikoa daukat. Baina gero diferentziaren feminismoarekin lan egiten dut. Skolastikan kritika literario feminista egiten dugu, eta hori diferentziaren feminismoaren emaitza da. Bestetik, Skolastikan badugu feminismoari buruz hausnartzeko gunea eta horretan, ez dugu ez bata ez bestea: saiatzen gara teoria feminista ezberdinak ezagutzen eta aztertzen, baina era berean norberaren praktika feminista aurrera eramaten. Ziberfeminismoa existitzen da, ekologia feminismoa existitzen da... beste feminismo teoriko batzuk badaude...

B. MURUAGA. Baina nik ez nuke esango ziberfeminismoa beste feminismo mota bat denik. Nire ustez bi korronte nagusi daude eta hemen berdintasunarena da nagusi, dudarik gabe. Zein da azken batean oinarrizko desberdintasuna bien artean? Berdintasunaren feminismoak defendatzen du emakumezkook eta gizonezkoek gauza gehiago daukagula komunean bereizten gaituztenak baino. Historikoki gertatu dena zera izan da: gizartean egon diren lege, teoria filosofiko eta historialariek baztertu egin gaituztela. Baina guk hori erabil dezakegu geu ere gizartean beraien parean jartzeko: kritikatuz, filosofo batzuen teoriak salatuz... Diferentziaren feminismoak berriz, asko aipatzen du biologia. Honen arabera, gauzak ulertzeko modu ezberdin bat dugu, genetikoki datorkiguna.

J. MUÑOZ. Diferentziaren feminismo guztietan ez da hainbeste indar ipintzen genetikoki dagoen diferentzia horretan. Askotan aipatzen da kulturala dela. Nahiko bipolar ari zara deskribatzen feminismoa, eta ez da hain bipolarra, nahiko holistikoa da. Nik eduki ahal dut berdintasunaren feminismoaren teoria, eta nire praktika diferentziarena izan edo alderantziz. Edo gauza batzuetan feminismo mota bat erabili eta beste batzuetan beste bat.

B. MURUAGA. Zaila ikusten dut berdintasunaren teoria eta gero diferentziaren praktika uztartzea.

M. G. ESNAL. Berdintasunaren alde lan egiteak ez du kentzen galderak izatea. Adibide bat emango dizuet: nik urteetan uste nuen heziketa kontua zela gizonezkoen eta emakumezkoen portaera ezberdinen arrazoia. Bere garaian "Emakumea ez da jaiotzen, bilakatu egiten da" Simone de Beauvoir-en esaldi hori interpretatzen nuen bere horretan. Baina geroztik irakurri dut berriz eta zer pentsatua ere eman dit. Interes handia sortzen dit ikusteak bai haurren eta bai nagusien artean espazioa nola erabiltzen dugun. Eskolako patioan mutilak eta batzuetan neskaren bat futbolean-edo ibiliko dira, espazio gehiena erabiliz. Neskak bazterrean egongo dira hitz egiten-edo. Mutilen bat ere egongo da hauekin, eta hau kritikatua izango dela pentsatzen dut, neskekin joaten delako. Eta hori da gure bizitzan gertatzen denaren parabola, soziologiak bakarrik argitzen ez diguna.

J. MUÑOZ. Biologikoa-edo dela uste al duzu?

M. G. ESNAL. Informazio genetikoan badatorrela zerbait, zertxobait bederen.

B. MURUAGA. Ni ez nago ados, eta garbi geratu dadila. Gainera, Victoria Sau psikologoak Psicología diferencial del sexo y el género liburuan garbi adierazten du. Kontsultan izan ditu haurrak, neskak eta mutilak, eta gurasoek horrelako gauzak galdetu izan dizkiote. Jaiotzen zarenetik presionatzen zaituzte mutila izateko eta neska izateko. Ea nor ausartzen den nahi duena egitera. Nik biologiak markatzen gaituela argi daukat. Baina diskutigarria iruditzen zait noraino baldintzatzen dituen biologiak jarrera horiek. Ez daukat dudarik beraien testosterona, eta nire testosterona falta, nire hilekoa eta nire menopausia... kontuan hartu behar direla. Baina hasi beharko dugu hitz egiten egunen batean ere andropausiaz. Menopausia da teorizatuta dagoena. Andropausiaz ordea, ez da hitz egiten, gizonezkoek ez dutelako hitz egin nahi beraien gainbehera fisikoaz.

M. G. ESNAL. Berdintasunaren eta diferentziaren feminismoez hitz egiten dugunean, nik galderak dauzkat, bi iturri horietatik edaten dut.

J. MUÑOZ. Nik ere bai, eta beste batzuetatik ere bai.

B. MURUAGA. A, nik edan bai, baina gero gauza batzuk bazterrean utzi behar ditut.

J. MUÑOZ. Ikusten da, ezberdinak gara gure feminismoan. Dena den, komentatu nahi nuke ere, batez ere Skolastika dela-eta kanpora ateratzen naizen bakoitzean, kanpokoek Euskal Herrikoak nahikoa feminista sutsutzat gaituztela.

B. MURUAGA. Kanpora nora?

J. MUÑOZ. Bartzelonara, Sevillara, Galiziara...

M. G. ESNAL. Zertan gara sutsuak?

B. MURUAGA. Bada, harritzen nau...

J. MUÑOZ. Norberak bere esperientzia du kontatzeko beti. Indar handiz egiten dugulako egiten dugun guztia diote hori, Maite. Adibidez, Skolastika bera existitzea, egiten dugun eskaintza, kultur ekitaldiak... Bilbon egiten direla entzutean harrigarria iruditzen zaie. Nik, barrutik, ez dut hain ondo ikusten.

B. MURUAGA. Eta nik esaten dizut, kanpotik ere ezetz. Egia da Andaluziako, Kataluniako, Madrileko... feministek goraipatu egiten dutela hemengo Berdintasunaren Legea. Baina ez dut jaso hemengo feministak sutsuagoak garen inpresioa behintzat.

J. MUÑOZ. Mugitzen zaren lekuen araberakoa da hori. Ni gehiago mugitu naiz etxe okupatuetan, edo beste era bateko herri mugimenduetan. Bizkaian martxan jarritako Jabekuntza Eskolari inbidia diote adibidez. Sevillan esan zidaten beraiek ez zutela egiturarik horrelako zerbait martxan jartzeko.

M. G. ESNAL. Gizarte andaluza egitura mailan ere ezberdina da.

B. MURUAGA. Beno, Maite, baina Bilbon gertatzen dena agian Gasteizen ez da gertatzen, eta alderantziz.

J. MUÑOZ. Hori ere azpimarratzekoa da. Badugu feminismo eredu propiorik? Ez dakit. Bizkaia, Gipuzkoa, Araba, Nafarroa... ezberdinak dira. Feminismo bat egiten da Bilbon, beste bat Bermeon... Adibidez, Gipuzkoan esaten dute Bizkaian badaukagula mugimendu feminista handiago bat.

B. MURUAGA. Feminismoak gauza ezberdinak egiten ditu, baina ez nuke esango feminismo bat hemen eta beste bat han dagoenik.

M. G. ESNAL. Josune, zu ari zara egiteko moduaz, jardunari ekiten diogun moldeaz. Gure eredua Mendebaldeko edozein gizarteren parean jarriko nuke, ajeak eta guzti.

J. MUÑOZ. Uste dut guk Euskal Herrian badaukagula praktika egiteko era berezi bat, guk kultura propio bat dugulako ere.

B. MURUAGA. Nik ezetz uste dut.

J. MUÑOZ. Begira, nik kritika literario feminista egiten dut. Eta ezberdinak dira emakumearen eta euskal literaturaren inguruan aritzen diren tailerrak edo emakumeaz eta Asiako literaturaz aritzen direnak. Beste praktika modu bat daukat euskaraz, Euskal Herrian eta euskal literaturaz ari banaiz. Eta duda barik esan ahal dut, jasotako metodologia eta datuekin, beste era bateko praktika egiten dela.

B. MURUAGA. Afganistango emakumeak hona ekartzen dituzu eta albokoarekin hitz egitea bezala da. Berak beste arazo batzuk izango ditu, seguru aski, baina nola ikusten duen berdintasuna, zein pauso eman behar diren, emakumeak nola eta non dauden diskriminatuta nola konturatzen den, zer egin behar den diskriminazio hori gainditzeko... hori berdin da Euskal Herrian zein Afganistanen zein Iranen.

J. MUÑOZ. Bai, baina gero zer egiten duen berak helburu horiek eskuratzeko eta zer egiten dugun geuk, askotan ezberdintasun handia egoten da. Praktika feminista ugariak eta desberdinak daude munduan zehar.

Eta belaunaldi berririk? Etorkizuna ziurtatuta al dago orduan?
B. MURUAGA. Nik teoria bat daukat, eta agian huts egingo dit. Zuk esan duzu, Josune, ezagutzen dituzun gazteek diskriminazioa antzematen dutela. Bada, lehen aipatu dudan hitzaldiko neska gazte hark zera esaten zuen: "Unibertsitatean esan dezaket ekologista naizela eta inork ez nau begiratuko arraro. Baina gure inguruan inork ez du esaten feminista denik, badaezpada". Zeri diote beldurra? Gaurko neskek pentsatzen dute gizonen kontra dagoena dela feminista, beraz, pentsa inguruko mutilek zer uste izango duten!

M. G. ESNAL. Jakina, gizonen berdinak direla pentsatzen badute...

B. MURUAGA. Pentsatzen dute gizonen kontrako mugimendua dela. Oraindik ere hori da daukagun zama. Behin Amnesty Internationaleko neska bat gonbidatu genuen propio hitzaldi batera gizarte justuago baten alde nolabaiteko konpromisoa zuen neska bat nahi genuelako. Bera talde misto bateko parte da. Hitzaldia ematera etortzeko deitu nionean, lehenengo galdera hau izan zen: "Emakumez bakarrik osatutako talde bat al zarete? Ni ez nintzateke sartuko bakarrik emakumez osatutako talde batean, zertarako?". "Ni ez naiz hasiko orain zu konbentzitzen", esan nion. Lehen aipatu dudan teoria hau da: hamazortzi urterekin izan dezakezula berdintasunaren fantasia hori, eta batzuek badaukate. Baina seguruenik 23-25-27rekin fantasia behintzat, bukatuko zaie. Jendea gizartean txertatzen den neurrian -lan munduan, familia bat osatu...-, ikusiko du gizarteak ez gaituela berdin tratatzen. Gero, besterik da feministatzat jotzen duten beren burua edo ez. Baina fantasia hori bukatuko zaie zeren lanera doazenean konturatuko dira bera bezala edo kaskarrago prestatuta dagoen mutil bat lanpostu berdinera aurkeztuz gero, mutilak lana lortuko duela eta berak ez.

J. MUÑOZ. Eta hamazortzi-hemeretzi urterekin feminista direnak nondik sortu dira bada?

B. MURUAGA. Agian familia apalagoa izan dute. Aipatu dudan neskaren familian, neba eta biek izan dute aukera goi mailako ikasketak egiteko. Baina etxean ez balitz dirua egongo biak, adibidez, Bartzelonara ikastera joateko, orduan zer?

M. G. ESNAL. Bai, nik uste dut bereizi egin behar direla klase sozialak.

J. MUÑOZ. Eta baita ere etxean jasotako tendentzia politikoa... Horrek asko baldintzatzen du, eta Euskal Herrian gehiago. Bilgune Feministan eta hainbeste lekutan dabiltzan emakume horiek ere agertu nahi ditut, existitzen dira eta. Ez dakit Euskal Herria osoan ziurtaturik dauden, Bilbon behintzat, egon badaude.

B. MURUAGA. Nik teoria hori daukadanez, esan ohi dut belaunaldien aldatze horri itxarotea dela kontua.

J. MUÑOZ. Hamar urte baino ez dugu itxaron beharko!

B. MURUAGA. Jakina, kontuan hartu beharra dago egun oso berandu sartzen direla gazteak lanera.

Gaur egun badirudi feminismoa itzalean dagoela, ez al da ikusten beste garai bateko mugimendu erradikal gisa? Zer egin du gaizki feminismoak jendea erakartzeko hain gaitasun gutxi izateko?
B. MURUAGA. Inoiz pentsatu dugu zerbait gaizki egin dugula, baina nik esango nuke hedabideek egin dutela gaizki. Feminismoak 150 urte dituenean, kazetariek horri buruz oinarrizko ezagutzarik ez izatea larria da! Madrilen Feminismoaren Ikasketei eskainitako karrera berria jarriko ote duten eztabaidatzen ari dira. Benetan gustatuko litzaidake eta ez dakit karrera berri bat, edo karrera guztietan asignatura bat jarri beharko litzatekeen. Martxoaren 8 guztietan komunikabideetatik deitzen digute eta orain hogeita hamar urte egiten zizkiguten galderak egiten dizkigute.

J. MUÑOZ. Eta tristeena da, Bego, martxoa pasatakoan jada ez dizutela deitzen.

B. MURUAGA. Eta oraindik ere galdetzen dizute zertarako den martxoaren 8a. Nik honakoa esan nion kazetari bati: "Adibidez, zuk niri deitzeko, eta galderak egin eta gai honi buruz hitz egiteko". Azken batean, guztion bizitzan, feminismoa oinarrizkoa da, zeren oinarrian dagoena da gizonezko eta emakumeen arteko harremanak nola antolatuko ditugun.

J. MUÑOZ. Kontua da gu feministak garen neurrian zelan dagoen gure irudia. Ulertzen dut hain fama txarra izatea, guk patriarkatua jartzen dugu benetan kolokan. Gurea benetan iraultzailea da, eta beraz gure kontra joan behar dute gupidarik gabe. Jendea erakartzeko gaitasunari dagokionez, erakartzeko tresna, leku eta era ezberdinak egon behar dute. Adibidez, Jabekuntza Eskola martxan jarritakoan, harrituta gelditu gara eduki duen arrakastarekin. Argi eta garbi egon da betidanik gune feminista bat dela. 12 emakumeentzako eskaini zertxobait eta 60 apuntatu dira, beharbada debalde delako. Agian, jendea erakartzeko era ezberdinak asmatu behar dira.

B. MURUAGA. Nik irudi hori hedabideei egozten diet. Garai batean ez gintuzten ezagutzen: 70eko hamarkadan feministok deabruak ginen, buztana bakarrik falta zitzaigun, denak oso itsusiak ginen, lesbianak, gizonezkoak gorrotatzen genituen, depilatu gabe eta bularretakorik gabe ibiltzen ginen. Baina orain ikusi gaituzte eta hala ere topiko hori entzun beharra daukagu, Mary Poppins bezalakoak garela.

M. GONZALEZ. Garbi dago, sinpatia handirik ez dugula. Baina hori sektore batzuekin baino ez da gertatzen. Zeren, hemen, gure diskurtsotik gizonezko askok edan dute.

J. MUÑOZ. Bai, eta edaten ari dira, baina berriro ere iturriak aipatu barik... (barreak)

M. G. ESNAL. Esan nahi dudana da ez garela beldurgarriak denentzat. Nik esango nuke badirela gizonezkoak gure hausnarketetan interesa dutenak.

B. MURUAGA. Eta beraiek ere aldatu dute beraien jarrera feminismoari esker. Bestalde esango nuke gizonezkoentzat eta emakume batzuentzat garela beldurgarriak. Feminismoa emakumeen aldeko mugimendua dela esan izan da. Eta horrela ez dago ondo definituta, emakume guztiak ez garelako berdinak eta zaila izango litzatekeelako emakumeen aldeko mugimendu bat egitea munduan. Feminismoa berdintasunaren aldeko mugimendua da eta badaude gizartean berdintasunaren kontra dauden emakumeak. Hori esan egin behar da. Herri honetan eredu oso garbia daukagu Alardearekin: berdintasunaren aurkako emakumeak daude eta lehenengo lerroan jartzen dira gainera. Edota Espainian gertatu dena konde, markes eta horrelakoekin. Badaude emakume batzuk markesak eta kondesak izan zitezkeenak, baina legeak esaten duenez, gizonen haritik joan behar du horrelako tituluak. Badira emakume batzuk feminismoarekin bat egin dutenak, nahiz eta printzipioz zuten klase soziala zela-eta, feminismoa beraiei ez interesatu.

J. MUÑOZ. Dena dela azpimarratu behar da herri mugimendu guztietan egon dela militantzia jaitsiera handia, ez dela feminismoan bakarrik gertatzen.

M. G. ESNAL. Indibidualismo garaian gaude.

J. MUÑOZ. Hori da, denetarik dago gutxiago.

B. MURUAGA. Feminista gutxiago ez, mugimendu gutxiago dago. Feminismo lauso bat dago. Ekologismoan gauza bera: ekologista pila bat dago baina ez daude sartuta mugimendu ekologistan. Seguru nago feminista pila bat dagoela, baina mugimenduan ez. Aurrekoan, umea eduki eta lanetik bota duten 30 urteko neska batek esaten zuen: "Nik ez nuen imajinatzen gure gizartean hau gerta zitekeenik. Nik uste nuen bateragarriak zirela ama eta langilea izatea. Baina nola da posible!". Orduan, bakoitzak pentsatzen du bere arazoa dela, auzitan sartzen da, bere arazoa konpontzen diote, eta gero etxera doa. Beste batzuekin bilduko balira eta beste batzuekin hitz egingo balute... agian lor liteke beste gauza bat.

Feminismoak arreta gehiegi jarri al die gai femeninoei gizonen esku utzita bestelako gaiak? Estatuko arazo inportanteak hasten diren lekuan bukatzen al dira feminismoaren mugak?
B. MURUAGA. Pausoak ematen ari gara. Lehenengo pausoa legeak aldatzea izan da, zeren legeek diskriminatzen bagaituzte nekez parte har dezakegu gizartean. Orain beste fase batean gaude. Feminismoak oraindik lan pila bat dauka gai potoloetan: Nazioarteko Moneta Funtsak nola funtzionatzen duen, Nazio Batuen Erakundeak dituen politikak... horrelako gauzetan ere egunen batean feminismoak zerbait esan beharko du.

M. G. ESNAL. Plazandreok-ek oraintxe berritu du Donostiako hiri debekatuaren mapa. Hor ikusten da zein baldintzetan bizi garen, eta hiriak nolakoak diren. Hori ere beste arlotan sartzea da.

J. MUÑOZ. Guk ez ditugu gure mugak ipintzen, guri mugak ipintzen dizkigute kanpotik. Guk gure teoria hartzen dugu eta gure teoria hain da diziplina anitzekoa, feminismoarekin edonora jo ahal duzula: ekonomia aldera, edonora... Kontua da zeintzuk izan diren emakumeen gaiak: umeak izatea, familia osoa zaintzea... Horiek arlo pribatukoak izan dira. Eta gizonezkoek ez dute nahi, gorputz eta arimaz ari dira defendatzen arlo pribatuan ez sartzeko: batetik doan egin behar izan direlako lan horiek orain arte; eta bestetik, beraiek benetan maite dutena kanpoko boterea delako, botere publikoa.

B. MURUAGA. Eta prestigioa horrek du.

J. MUÑOZ. Noski, ordaindu egiten denez, diruaren bidez ematen zaio prestigioa edozein gauzari gizarte honetan. Beraientzat gorde nahi dute orain arte prestigioa eman dien esparrua.

B. MURUAGA. Gainera, emakumea politikan sartzen denean edozein arlotan aritzen da. Egokitzen zaion gaiaren arabera, denetik egiten du. Izan zaitezke defentsa ministroa, adibidez. Baina historikoki bizitza pribatuarekin lotutako gaiak eman zaizkie emakumeei politikan: osasuna eta abar.

M. G. ESNAL. Eta ez bakarrik politikan, informazioan ere bai. Gizarte eta kultura orrialdeak zeinen esku daude komunikabideetan?

B. MURUAGA. Eta gizonezkoenetan ekonomia...

J. MUÑOZ. Eta politika.

B. MURUAGA. Bai, politika, baina letra larriz idatzitakoa. Zeren politika dena da baina... Banaketa oraindik hor dago, eta emakume batek gizon baten lan bikoitza egin behar du postu bera lortu ahal izateko.

Zein dira emakumeak egun liberaziorako dituen trabak? Badirudi gaur egun etxeko lanetan parekidetasuna lortzea eta lana eta etxeko familiaren zaintza egin ahal izatea direla erronkak.
J. MUÑOZ. Betiko trabak dira, ez dira aldatu: traba ekonomikoak, traba sexualak, emozionalak, kulturalak... Arlo guztietan daude trabak, gizarte eta kultura patriarkalean bizi garelako.

B. MURUAGA. Trabarik handiena lanaren antolaketa da. Sekulako distortsioa sortzen da emakumeak lan mundura ateratzean, zortzi ordu edo gehiago etxetik kanpora egitean. Gauzak horrela, oso zaila da bizitza publikoa eta pribatua uztartzea, bikote batek etxetik kanpora lan egiten badu eta seme-alabak baditu. Pentsatzen genuen poliki-poliki hobera egiten ari ginela baina ez da hala. Gizarte indibidualista honetan bakoitzak bere familia ahal duen moduan antolatzen du, ama, amona eta albokoen laguntzaz, honakoa esan beharrean "aizu, jar gaitezen denok lanean eta ea lanaldia murrizten dugun pixkatxo bat eta zortzi ordu egin beharrean zazpi lan egiten ditugun".

M. G. ESNAL. Soluzioa ez da emakumeei aukera ematea lanaldia murrizteko; biei eman behar zaie, emakume eta gizonei. Bestela, atera orduko galduta daukazun lasterketa da. Lau ordu egiten baduzu lan eta besteek zortzi-hamar, hurrengo egunean lanera joaten zarenean halako erabaki dela eta halako besteak egin duela topatuko duzu eta tren hori galdu duzu. Lanaldia murrizteko aukera emakumeei bakarrik ematea karitatea eta tranpa da.

B. MURUAGA. Oso gizon gutxik eskatzen du lanaldi murriztua umeak zaintzeko. Oraindik ere gizonek ia beti onartzen dituzte lan berriak beren karreran aurrera egiteko badira, nahiz eta ordu gehiago lan egin behar izan, nahiz eta beste norabait lanera joan behar izan. Arlo pribatuari garrantzirik ematen ez dioten bitartean, emakumeek murriztuko dute lanaldia.

J. MUÑOZ. Gizonen pentsamendua da arlo publikotik arlo pribatura joatea atzerapausoa dela eta desprestigiatua dagoen esparruan sartzea dela.

B. MURUAGA. Norvegian Gro Harlemek gobernuko presidentzia hartu zuenean, bileren ordutegiak aldatu zituen. Berak esan zuen familia bat zuela eta ardura batzuk zituela eta bilerek hasiera eta bukaera ordua izan behar zutela eta gainera ordu arrazionaletan egin behar zirela. Horrek izugarrizko iraultza sortu zuen gobernuko kideen artean. Nik ere pentsatzen nuen poliki-poliki ordutegia murriztuz joango ginela, gazteen lan baldintzak geroz eta okerragoak dira ordea.

M. G. ESNAL. Hemen funtzionamenduzko arazoez-edo ari gara hizketan, baina bestelakoak ere badaude. Gu ez gara libre. Feministak izateagatik ez gara enteak, oso puruak eta desio oso garbiak ditugunak. Gu ere borrokan ari gara, kontraesanez beteta gaude. Pausoak ematen ditugu baina pausoak emateak ere krisiak sortzen dizkigu. Borroka horrelakoxea da.

B. MURUAGA. Bai, baina askotan zure ametsak lortzeko traba nagusia gizartearen antolamendua da. Gero zuk badituzu zeureak, psikologikoak, heziketari dagozkionak edota menpekotasun batzuk gainditu nahi zenituzkeenak askeagoa izateko. Baina ordutegiak, haurtzaindegiko ordutegia, lanekoa... bizitza nahi duzun moduan antolatzeko traba dira. Bizitza pertsonalean gutxi aurreratu dugu, amatasunari dagokionez adibidez. Feministok beti esan dugu amatasuna aukera bat dela eta gaur egungo gizartean amatasuna ez da aukera bat oraindik, inposizio bat da.

J. MUÑOZ. Aukeratzeko epea luzatu da.

B. MURUAGA. Nik lobatxo bat daukat hamahiru urtekoa eta irakurtzen dituen aldizkariak dagoeneko ama izateko prestatzen ari dira bera.

M. G. ESNAL. Kontsumismoak gaurko gazteak lan egitera bultzatzen ditu, bizi maila jakin bat lortzera eta amatasuna indarrean egon arren, ahultzen doa ekonomiaren izenean. Neska bat ez dute kritikatuko garai batean egingo luketen bezala, esaten badu "orain ezin dut haurrik izan, etxea erosi dugu eta ordaindu arte ezin dut".

B. MURUAGA. Atzeratzea onartzen da, baina aukera bezala ez da planteatzen.

M. G. ESNAL. Berrogei urte ingurura atzeratzeak esan nahi du ez dela lehentasuna.

J. MUÑOZ. Biguntzen ari da presioa, arrazoi ekonomikoak eta estatusa direla-eta. Aldatu, ez da aldatu, baina bigundu bai.

Espainian agertu da "Beste feministak" izeneko taldea, zeinek eskatzen duen baliabide publikoak erabil daitezela emakumearen autonomia sustatzeko eta ez dependentzia gehiago sortzeko. Berdintasunaren Legeak, Tratu Txarren aurkakoak eta Dependentziarenak, besteak beste, biktimismoa sustatzen dutela diote.
B. MURUAGA. Oso bitxia izan da feminista horien artikulua. Duela gutxi Madrilen egon nintzen sinatzaileetako batekin eta esaten zuen Tratu Txarren kontrako Legearen kontra baino, lege horren artikulu pare baten kontra agertu zela. Artikuluetan indarkeria definitzen duten moduaren kontra, emakumeek jakingo ez balute bezala gizon batengandik defendatzen. Feminismoaren barruan badago korronte bat emakumea biktimatzat hartzen duena eta Euskal Herrian garbi dago korronte horren ordezkaria zein den. Tratu txarren inguruan hitz egiten dutenean, badirudi kode penalarekin konpondu behar direla gauzak, emakumeak ahulak direla diote eta zaintza partekatua zalantzan jartzen dute... Dena den, horiek ez dira feminismo mota ezberdinak, lege batzuen aurrean ditugun jarrera ezberdinak baizik.

Bestalde, beste feminista horiek feminismoan batere adostasunik ez duen gai bat aipatzen dute: prostituzioa. Kostatuko zaigu gainera ados jartzea. Maria de Maeztu Forum Feministan mintegi bat egin nahi dugu gai horri buruz, bertan bi korronteak baitaude, korronte abolizionista eta korronte arautzailea. Bi proposamenak zeharo kontrakoak dira eta gauza ezberdinak egin behar dituzu bata edo bestea aukeratu, edo Suediako legea edo Holandakoa. Nik ez daukat oso garbi. Hasieran abolizionista nintzen, gero arautzailea eta momentu honetan galduta nago.

J. MUÑOZ. Gehienok gaude dudatan. Eztabaidatu beharreko gaia da. Bestalde, nik ez dut pentsatzen diskurtso biktimista egiten dugunik, badaude korronte batzuk, bai, biktimistak edo ez dakit nola deitu. Daukagun egoera oso salatzekoa da eta hasten bazara salatzen behin eta berriro, agian komunikabideek irudi biktimista hori eman dezakete. Gure egoera hain bigarren mailakoa izan denez, aurrerapauso guztiak behar-beharrezkoak dira. Gehienetan ez dugu %100a lortzen edo nahi dugun aldaketa edo lege perfektuak, baina ematen diren pauso guztiak aurrerapausoak dira.

M. G. ESNAL. Orain onartu diren lege horiek printzipioz oso ongi egongo dira, zeren beti ahulenari lagundu behar zaio. Horrek ez du esan nahi erne egon behar ez dugunik. Arriskua badago. Adibidez, pentsatzen dut umearentzako ona dela guraso agintea edo patria potestad banatua izatea, baina oso zaila da onartzea halako batean umeen aita ume horietaz arduratuko dela. Amatasun sentimenduari buruz gauza polit asko esaten dira, alabaina, historikoki aldatuz joan den sentimendua da, garai batean umeak abandonatzen ziren, gero eskulanetarako balio zutenak gordetzen ziren... Badirudi orain, gizarte indibidualizatu honetan, haurrak "amarenak" direla eta uste dut alarma gorria pizteko datuak badaudela. Zer pentsatua eman zidan beste feminista horien artikuluak, zeren biktimismoaren arriskua badago emakumeen artean.

B. MURUAGA. Eta rola berriro indartzearena.

M. G. ESNAL. Nik uste amatasun sentimenduaz hausnarketa egin behar dela eta aitei ere eman behar zaiela aukera, nahiz eta batzuetan aita oso eredugarriak ez izan.

Begoña Zabalak dio: "Feminismoak berrantolatzeko beharra du. (...) Instituzionalizatu egin da. Horrek hustu egin du, nolabait, mugimendua". Emakundek eta oro har emakumeen institutuek mesede baino kalte egin al diote feminismoaren mugimenduari?
J. MUÑOZ. Nik ez dut kalterik ikusten, inondik inora. Botere publikoak existitzen dira eta erabili egin behar dira. Ni feminista naizenetik, beti eduki dut gure mugimenduan konfiantza handia. Ezaugarri batzuk baldin baditugu emakumeok hauek dira: etengabeko langileak garela eta behin eta berriro berrikusten eta berrirakurtzen gabiltzala. Emakundek bere beharra egiten du. Gu erakundeetan egon behar ginen eta emakumearen izena eta irudia arlo publikoan agertu behar genuen. Beste bide, lan eta zeregin asko daude egiteko, baina Emakundek ez du kalterik egin. Ez dela gure lan bakarra eta gure helburu bakarra? Jakina, baina behar-beharrezkoa zen eta da.

B. MURUAGA. Guk zer esango dugu, Emakunde guri esker sortu bada! 1986an hasi ginen biltzen 80 emakume Zarautzen, Jaurlaritzari emakumeen berdintasunari buruzko konpetentziak gara zitzan eskatzeko. Zeren, jakina, autonomia estatutuak konpetentzia batzuk eman zizkion eta batzuk garatu zituen, baina emakumeen berdintasunari zegozkionak garatu gabe zeuden. 1988an Emakunde sortzea lortu genuen. Beste kontu bat da historiak nola biltzen dituen gauza horiek. Ematen du bat-batean Emakunde sortu dela, perretxikoak bezala. Ez, ez, Emakunde mugimendu feministaren emaitza da. Dena den, Emakundek gizartean-eta egiten ditu kanpainak, baina batez ere gobernuko sail ezberdinek burutu behar dituzten gauzak kontrolatzen egiten du lan. Jendeak pentsatzen du Emakundek gauza pila bat egiten duela. Baina gizartearen zati bat hartzen du. Gurea askoz zabalagoa eta ideologikoagoa da. Nik ez nuke esango feminismoa instituzionalizatu denik, esango nuke instituzioek feminismoaren diskurtsoa onartu dutela. Feminismoa batez ere kalean dago, nahiz eta erakundeetan ere egiten diren politika feministak.

J. MUÑOZ. Beste feministen lanek ez daukate hainbeste oihartzunik. Emakunde ikusi egiten da, komunikabideetan dago, liburuak plazaratzen ditu.

Baina Emakunderen lanak ez al du beste feministena estaltzen?

J. MUÑOZ. Ez, kontua da komunikabideetan gehiago agertzen dela.

M. G. ESNAL. Ez du estaltzen. Emakundek fax-a bidaltzen duenean seguru argitaratuko dutela komunikabideetan eta edozein taldek fax hori bidaltzen badu, aldiz, igoal ez.

J. MUÑOZ. Lan esparru horiek guztiak behar-beharrezkoak dira. Jakina, garrantzitsuena batera lan egitea da.

B. MURUAGA. Eta egin izan dugu. Uste dut Legebiltzarrean ez dela eztabaidatu legerik Berdintasunaren Legearen adinako audientzia publikoarekin. Emakundek emakume talde guztiei pasa zizkigun lehen bi zirriborroak, gure artean eztabaidatu genituen, moldaketak eta egokitzapenak proposatu genizkion Emakunderi... Batzuek aurrera egin zuten eta besteek ez, baina hor lan egin dugu.

Lehen aipatu duzue feministen bideak nolabait gizonak aldatzera behartu dituela. Ibon Arrizabalaga Gizon Talden koordinatzaileak esaten zuen feministei izugarri zor dietela gizonek maskulinotasun berri bat sortzearen bidean. Bestalde, zenbaitek dio berdintasunerako bidean lortu duguna gizartea maskulinizatzea dela.
J. MUÑOZ. Baliteke maskulinizatze bat gertatu izana, baina hori lehenengo momentuan ordaindu beharreko prezioa da. Nik pentsatzen dut feministak gero eta gehiago izango garela eta gero eta femeninoagoa izango dela gizartea. Lehen urratsean kontrakoa iruditu arren, hau luzerako doa eta feminizatu egingo dugu gizartea.

B. MURUAGA. Bai, baina Susan Faludik esaten duen "erreakzioa" martxan dago.

J. MUÑOZ. Beti egon da, XIX. mendean, XX.ean...

B. MURUAGA. Gaur egungo zineman, telesailetan oraindik ere gizon bortitz eta zakarrak agertzen dira eta emakume pinpirinak, izugarri politak.

J. MUÑOZ. Beti egon da erreakzioa. Lorpen batzuk egon diren bakoitzean kontrakoa ere indartu egin izan da. Berdin dio, gu etengabe arituko gara, orain arte egin dugun bezalaxe. (Barreak) Zuek eten egingo al duzue ala? Nik ez.

B. MURUAGA. "Feminista noiz arte?", galdetu izan didate eta nik erantzun: "Hil arte". Zu arrazista zara edo ez zara, ez zara egun batean bat-batean arrazista bihurtzen.

J. MUÑOZ. Feminismoa sendatzen ez den gaixotasuna da.

B. MURUAGA. Eta kristoren bizitasuna ematen du.

J. MUÑOZ. Eta lanpostuak! Guk demostratu ahal izan dugu feminismoak lanpostu batzuk sor zitzakeela. Skolastikan hiru pertsona gaude, bat lanaldi osoarekin. Ematen zuen feminismoa instituzioetan baino ez zela sartuko, baina ez, lan merkatuan ere sartu da.

Arantza Campos (Plazandreok-eko kide eta unibertsitateko irakaslea): «Gaur egungo feminismoaren erronkak»

Modaz pasatako feminista iruditzearen arriskua izanagatik, lerro hauek baliatu nahi ditut milioigarren aldiz esateko feminismoa ez dela hil. Hil izan balitz, arrakasta betean hilko zatekeen, baina ez da hil, Lurrean feminista bakar bat gelditzen den artean feminismoak bizirik iraungo baitu. Ez dakit goizago ala beranduago, gaztaroan, heldutasunean zein zahartzaroan, emakumeak ez ote garen feminista izateko jaiotzen. Beste kontu bat feminismo antolatuaz edo informalki antolatuaz hitz egitea litzateke. Edozein kasutan, 80ko hamarkadan emakume guztiak ez zeuden antolakundeetan bilduta, egia izan arren orduko egoera bestelakoa zela. Hala ere, guztiz eztabaidagarria da egoera hobea ala okerragoa zen. Gure elkartean (Plazandreok) gazte ugari dago, eta horrek belaunaldi aldaketa famatua bermatzen du nire iritziz. Edonola ere, egoera ikuspegi historikotik aztertzen baldin badugu, Mugimendu Feminista (MF) sekula ez da izan egituraketa nabarmeneko mugimendua. Horrek, ordea, ez du saihestu une historiko zehatzetan indarrez altxatzea. Egia esan, arrakasta gehiago edo gutxiagoko eguneroko lanaz aparte, uste dut baikorrak izan gaitezkeela: zerbait berria sortzen ari da, zehazki ez dakigu zer den, baina zerbait sumatzen da. Feminismoa ala feminismoak (hala nahi izanez gero) gune komun bat duten teoria edo teoria-sorta dira. Gune komun hori MFren erronkarik handiena da XXI. mendean, feminismo guztien zeregin nagusia: emakume eta gizonen berdintasunaren aldeko borroka politikoa. Berdintasun hori ezin uler liteke modu instrumentalean eta MFk sekula ez du hala ulertu. Bestela esanda, desio dugun berdintasuna ez da egungo egoerara moldatzea bizimodu ekonomiko eta sozial hobea izateko (bizimodu laboral eta familiarraren kontziliazioa..., gure antolaketa sozialaren ardatz den sexuaren araberako lan-banaketan oinarritua). Berdintasunaren aldeko borroka politikoa bizitasunez betetako borroka pasiotsua da: jendarteak eta bereziki hango eta hemengo emakumeek askatasunez pentsatzeko eta erabakitzeko eskubidearen aldarria.

Berdintasunaren aldeko borrokan agenda politiko zabala garatu du feminismoak: zeharo aldatzen da planetako kokapenaren arabera eta izan liteke estatu, herri, herrialde edo aberriren batean gertatzen ari dena, beste batean jadanik gertatutako zerbait izatea. Gauzak horrela, feminismoaren lehen saldoak, feminismo ilustratuak, agenda politiko feminista oinarrizko bi salaketarekin jarri zuen abian. Batean Frantziako Iraultzatik sortutako jendartearen unibertsaltasun faltsua salatzen zuen, gizon kolektibo ugari ez ezik, emakumeak ere unibertsalki baztertzen baitzituen. Emakume oro eskubide eta ondasun liberalik gabe gelditu zen (arau idatziak), askatasunik gabe (idatzi gabeko araua). Bestean emetasun kontzeptu berria kritikatzen zuen: horren arabera emakume guztiak ama eta emazte baino ezin zuten izan, erdi eta goi mailako ikasketetatik baztertuz (lanbide ezberdinak lortzeko modu bakarretik), eta lehen mailako heziketa aukerakotzat joz euren kasuan. Egoera hartan, feminismoaren bigarren saldoak, sufragismo liberalak, bi eskaera horiek betetzea ezinbesteko helburu politiko gisa hartu zuen: emakumeek boto eta hezkuntza (erdi-mailakoa zein unibertsitarioa) eskubideak lortu behar zituzten lanbide merkatu berrietan sartzeko. Ia XIX. mende osoa eta XX.aren lehen herena etenik gabeko 100 urte baino gehiagoko borrokak sorrarazitako liskar eta mugimendu feministen lekuko izan ziren. Emakumeek euren jarrera pixka bat moldatu zuten eta boto, hezkuntza eta lan eskubideak lortu zituzten, muga handiak jarri bazizkieten ere. Baina historiak erakusten digu patriarkatuak ere erreakzionatu egiten duela gure aurrerapauso bakoitzean; aldiz, ez du egiten erraz sala daitezkeen arau idatzien bitartez, idatzi gabekoen bidez baizik, horiek erabateko zorroztasunez betetzen baitira, hitzik enuntziatu beharrik izan gabe. Munduko Bigarren Gerraren ondoren, emetasun mistikoaren erreakzioa agertu zen, eta boto eskubidea eta formazioa duten emakume modernoek idatzi gabeko arauak bete eta "etxekoandre" bikain bihurtzen ziren. Horren erruz uko egin behar diote lanbideari, lanpostua eta familia bateraezinak baitziren. Belaunaldi horretako emakumeek argi erakusten zuten borroka sufragistak idatzitako legea aldarazi zuela, baina ez idatzi gabea, patriarkatuaren legeak gizonen pribilegio hierarkikoak bermatzen baitzituen. Pixkanaka "izenik gabeko gaitza" delakoa agertu zen eta emakumeek banaka ez zuten aurkitzen gaitz hura sendatzeko modua. Haren ondorioz mugimendu kolektiboa berpiztu egin zen, hirugarren saldoa, 60-70ko hamarkadetako feminismoa. Ezkerreko mugimenduen eta mugimendu kontrakulturalen baitan sortu zen: emetasunaren mistika (amak eta emazteak) amaitu zen. Lortutako konkista guztiak alde batera utzita, emakumeen egoera ez zen gizonen berdina gizarte hartan, gizonen hierarkia injustuaren ezarpena ageri baitzen. Antzeman zen boto eskubideak ez zuela lege-aldaketarik ekarri (familia eskubidea, kode penala, eta abar), eta morala eta ohiturak erregulatzen dituzten arau ez idatziek ez zutela aldaketarik txikiena ere izan. Eskubideen berdintasuna ez da berdintasun erreala. Hori dela eta, jarduera politikoa lege-aldaketak lortzen saiatuko da bazterketa deuseztatzeko eta emakumeek askatasun eraginkorra lor dezaten. Hala ere, hori hirugarren saldo feministaren agenda politikoko lehen platera baino ez zen izan: argi zegoen lege-aldaketa soil batzuk ez zirela aski, berdintasunak orduko ordena osoa (ez bakarrik legala) aldatzea eskatzen baitzuen. Ordura arte pribatutzat jotako gaiak arlo juridikoan barneratu ziren. "Pertsonala politikoa da" kontsigna indarrez sartu zen jarduera politikoan eta publikoaren eta pribatuaren arteko muga ezabatzen hasi zen: "askapen sexuala", politika botere-erlazio bat presente dagoen edozein lekutan ager daitekeela ulertzea. Eta egungo egoeraren atarian gaude. Aldaketa asko lortuta, feminismoak behin eta berriz erakusten du gizarteko botere aginte eta ospearen eramaileak, arloa edozein dela ere, gizonak direla. Horregatik, egungo feminismoaren zeregin nagusia emakumeak ikusaraztea da. Helburu hori betetzeko arazo handiei egin behar die aurre, mugimendu berdinzale eta antihierarkikoa izanik, lortu behar baitu emakumeak aginte eta boterearen eramaile izatea, hots, emakumeen ordezkariak boteretsuak izatea, berdinzaleak eta antihierarkikoak izateari utzi gabe. XXI. Mendeko MFren agenda politikoak aurreko hiru saldoen eskaerak azaltzen ditu, mugimendu unibertsala izanik oso ondo baitaki helburuetako batzuk Munduko geografiaren gune txiki batzuetan baino ez direla lortu. Gure inguru geografikoko emakumeen helburu nagusia demokrazia paritarioa da.

Xabier Odriozola Ezeiza (Antropologoa eta Gizon Taldeen koordinatzailea): «Emakumeen lorpenak eta gizonon kontzientzia»

Feminismoak zein erronkari aurre egin behar dion moduko galdera aditzerakoan maskulinotasuna datorkit burura erremediorik gabe, horretan eman ditudalako azken hamarkadak. Euskal Herrian gizonezkoen taldeak azken hamarkadetako kontua izan dira, baina ez feminismoak argitara ekarritako egoera ez zuzenaren aurrean gizonezkoen jokaera eta erantzuna aztertzeko; gehien batean gizonezkoek zituzten eremuak eta pribilegioak nola garatzen segi ziurtatzeko biltzen ziren gizonak, ohartu ala ez.

Azken bi-hiru hamarkadetan hasi da gizonezkoen kolektiboa konturatzen feminismoak azaleratu gizarte injustiziak injustizia onartezinak direla eta, beraz, horrek gogoeta eskatzen zuela; hasiera batean, agian ohartu gabe, injustizia horiek gizonezkoen kontua zirenik; esango nuke gehiago halako elkartasun kutsu bat bazela gizonezko batzuen aldetik; batzuetan emakumezkoei "mesede" moduko zerbait egitea bezala ere bazen.

Beranduxeago izan behar izan du gizonezkook ohartzen hasi garenean emakumeek eskatzen zutena gizartea aldatzea zela, iraultza, eta honek zuzen-zuzenean eragiten gaituela den-denok. Orduan hasi gara gogoeta egiten benetan emakumeek diotena zer den, zergatik eskatzen duten iraultza, zergatik den beharrezkoa gizartea iraultzea. Zerbait ulertzen hasi gara eta azken hogei urteetan gizon taldeetan eginiko lanak bere emaitza goiztiar batzuk eman ditu. Emakumeek egiturazko aldaketaz hitz egiten dutenean konturatzen gara bizi garen gizarte hauek guztiz sexistak direla, hezur-muineraino, eta bertan gizonezkook emakumezkoak kontrolpean eduki eta maneiatzeko heziak garela eta emakumeak mendetasun hau ez ikusteko, edota, ikustekotan, normaltzat eta naturaltzat irensteko heziak direla.

Gizonezkook ere maskulinotasun patriarkal hegemoniko horretan bertan jaio, hazi eta hezi egin gara. Xurgatu dugu azal-zuloetatik; gure arrebek ere bai. Ez dirudi gizarte kapitalista hauetan jaioz gero inor libratzen denik hezkuntza sexista jasotzetik. Gure amek ere halako legatu hegemonikoa jasan zuten; gure aitek zer esanik ez. Sexismoak denok kutsatzen gaitu eta egitura sakon eta ongi-ongi sustraituak ditu begia jar dezakegun leku guztietan. Beraz ez dugu lan erraza hortik gure burua ateratzen eta ez da errazagoa izango gainerako gizonezkoak horretara gonbidatzea. Guk jasan dugun hezkuntza norabide ezberdinetatik etorri zaigu: sendia, eskola, etxea, auzoa, lagunarteak, komunikabideak, telebista, ipuinak, jolasak, literatura, filmak, bideo-jokoak, iragarkiakà baina denek norantza sexista horretan hezi egiten gintuzten. Horietatik sortu genituen jokabideak, ereduak, pentsaerak, aurreiritziak, ohiturak, ideiak, joerakà eta haietan bizi izan gara urteetan zehar, gizartean gainerako guztiak halaxe egiaztatzen zigularik.

Hementxe hasten da, nire ustez, erronkarik nagusiena. Emakumeek aldaketak lortu dituzte, lege mailan eta baita, ahal izan duten neurrian, kontzientzia mailan ere. Guk gizonezkook aldaketa horiek ontzat hartu ditugu ahalegin pixka baten eta denboraren poderioz eta logika ere aurkitu diegu, beraz, onargarri eta txalogarri iruditzen zaizkigu. Baina kontzientzia ia-ia ukitu gabe daukagu oraindik arlo askotan, inguratzen gaituen orok dugun egoera tamalgarri hauxe aldezten eta euskarritzen duelako eta honek zailtzen du -aldaketak eta legeak onartu bai baina- gu geu aldaketa horien burutzaile ala ajente eragile bihurtzea, guri dagokigun eremuan.

Sexismoz blaiegi gaude oraindik emakumeek egin dituzten ekarpen eta aurrerapenak gure gain guztiz arduratsu eta zintzoki hartzeko eta egunerokotasunean ekarpen eta aurrerapen horiek garatu eta arlo guztietara zabaltzeko. Teoria femenista ezagutu -maskulinotasun ez sexista garatzen ari garen neurrian biak guztiz bateragarriak- eta ulertzea ez da guretzako ametsa ala buruko mina jada; baina teoria hau praktikara egokitu eta hor amore eman ala huts ez egitea ez da hain erraza, mende eta mendeetako bizi, izan eta hezteko era batekin topo egiten baitugu, zeina banako guztiengan errotua iritsi baita guganaino. Legeak eta gizarte erakundeak ala instituzio batzuk aldatzea lortu da, lortu duzue, lortzen ari gara; orain pertsonen gogapenak aldatzea falta zaigu, hor bizirik baitirau sexismoak.

Horretara bideratzen dira gure gizon taldeen ahaleginak azken hamarkada honetan. Gizonezkook konturatu behar dugu nola gizarte sistema osoak bultzatzen gaituen emakumeak zapaltzera eta nola honek eragin ezin okerragoa duen beraiengan zein gugan. Zapalketa hau eten egin beharra daukagu orain eta honetarako ez dugu teoria gehiago behar. Egun, jakin badakigu ez diogula eredu sexistari jaramonik egin behar gizon izateko, badagoela sexista edo matxista ez den gizon izateko aukerarik; are gehiago, sexismorik gabeko balizko gizarte justu batean uste dugu ez litzatekeela garrantzizkoa izango emakume ala gizon izatea, baizik eta eskubide guztidun pertsona, gizakia. Beraz, nahikoa informazioa badago gauzak lehen bezain gaizki ez egiteko eta berdintasun ala parekidetasunerantz elkarrekin abiatzeko. Praktikarekin izango dugu borroka eta erronka, bai gizonezkook, bai emakumezkoek. Honetan eskutik joan behar dugula pentsatzen dut. Honekin batera pentsatzen segi eta hurrengo urratsa zein izango den gogoeta egin behar dugu, nahiz eta gizarteak esango digun berdintasuna lortu dugula. Azken hau gizaki guzti en gogapenaren barruan egon arte borroka ez da bukatu.

Izaskun Guarrotxena (Bilgune Feministako kidea) : «Feminismo zahar berrituaz mintzo...»

Azken bi hamarkadetan zehar, boteretik eragindako presioaren ondorioz, feminismoa ideologi eta borroka negatibizatua bihurtu da, gutxietsia. Aitzitik, feminismoa egunerokotasun handiko ideologia da, sexua oinarritzat hartuta, jendartearen antolakuntza hierarkikoen inguruan teorizatu eta bizi eredu berriak aldarrikatzen dituena. Eraldakuntza du helburu, parekidetasunean oinarritutako jendarte bateranzko eraldakuntza. Euskal feminismotik, berriz, beste aldagai bat barneratzen dugu, euskaldun izaera eta honek mendeetan zehar sorturiko injustiziek emakumeengan, gure kultura eta bizi moduetan, izan duen eragina.

Egun dugun sistema soziala, sistema patriarkal bezala definitzen dugu. Boterea beti egon den tokian mantentzeko sortutako engranaje honetan sexuen arabera rol desberdinak ezarri zaizkigu, emakumeoi egoerarik txarrenak pairatzea inposatu zaigularik.

Patriarkatuaren existentzia inoiz ez da beste sistemak bezala kaleratua izan, ez da historia liburuetan ageri eta ondorioz, ez da urteetan zehar jendarte antolamenduan izan duen eta izaten jarraitzen duen eragina aztertua izan.

Sistema patriarkala ere mendeetan zehar bere eraginguneak eta formak aldatzen ari da. Esaterako, lehen elizak jokatzen zuen paper erabakigarria egun ez da hain indartsua, eragina izaten jarraitzen badu ere. Berdintasunean bizi garen sinesmena hedatzen joan den heinean, patriarkatuaren eragiteko formak ere sotilagoak bihurtzen ari dira eta instituzioek paper oso garrantzitsua jokatzen dute beronen biziraupenean.

Instituzioetatik berdintasunaren diskurtsoa zabaldu eta orokortu da, lan mundura salto egin eta ikasketetarako eskubidea izatearekin guztia lortua dagoela sinestarazi dio egungo jendarteari eta emakumeei batez ere. Borroka feministaren ildoak instituzionalizatu eta beronen gainbehera eragin zuen. Baina genero desberdintasunen aferari ebazpen integralak eman beharrean partxeak jartzera mugatu da, irakurketa orokorrean ematen diren desdoitze kasuak egoera indibidual izaera hartu dute, finean, ez baita eraginkorra emakumeok egun burutzen dugun ordaindu gabeko lan sozio-ekonomiko guztia azaleratzea.

Jendarteak berriz, ongi baino hobeto asimilatu dugu berdintasunaren kontzeptu hau. Egun emakumeak ez gara zapalduta sentitzen, zapalkuntza egoera zerbait indibiduala bezala ulertzera iritsi gara, guri bakarrik gertatzen zaigun zerbait. Lan mundura eta ikasketetara sarbidea izanda beste guztia kasualitatez tokatu zaigun zerbait bezala hartzera iritsi gara patriarkatuaren tranpan zuzenean eroriz; gutxiago kobratzen dugu, lanetik etxera itzulitakoan dena egiteko egoten da oraindik, amatasunaren inguruko erabakiak gure bizi profesionalaren inguruan hartu arazten dizkiguteà baina ez gara kontziente hau guztia emakume izateagatik gertatzen zaigula. Eskubideetan parekatuta bagara ere, gizon eta emakumeok ez dugu tratu berdina jasotzen lege horiek betearaztean.

Mugimendu feministaren erronka izugarria da XXI. mende honetan. Onartu gabe dagoen zapalkuntzaren inguruan zapalduak, hots emakumeak kontzientziatu eta eraldakuntzarako borrokan aurrera pausoak egiten jarraitzea. Izendatzen ez denaren aurrean, mundu guztiak gaindituta dagoela dioen gatazka azaleratu eta gainditzeko bidean eraldakuntzarako oinarriak ezartzea.

Baina jendartean bertan pentsatzen denaren kontrara mugimendu feminista ez da hiltzorian. 90eko hamarkadaren inguruan gainbehera joan eta gutxienekoetara iritsi ondoren, mugimendu feminista eraberritu bat dator aurrekoaren segidan. Emakumeon eskubideen lorpen eta betearaztearen aldeko olatua sortzen ari da Euskal Herriko mugimendu feministan eta eragile aurrerakoien barnean; harreman hierarkikoetan oinarritzen ez den jendarte berri baten eraikuntzan murgiltzen ari gara.

Instituzioek ere badute beraien papera honetan guztian. Beraien baliabide ekonomiko eta sozial guztiak desberdintasunekin amaitzera bideratuta planteamendu integralak egiteko eskaera gero eta nabariagoa da. Instituzioen lana da finean, emakumeon eskubideak errespetatuak direla bermatzea.

Borroka feminista bizi da eta Bilgunea dugu honen adierazgarri. Lau urte martxan daramagun eragile gazte baina sendo honetatik argi dugu bidea kontzientziazioa eta elkarlanak izaten jarraitzen dutela, metodologia eta elkarreragin berrituekin. Egun dugun jendartea ez da boteretik irauliko, emakumeok gure eskubideen lorpenean markatzen ari garen bidea da oinarria.

Historia osoan zehar emakumeoi bahitutako izaera berreskuratu eta jendartea irauliko dugu, pauso txiki zein ertainak emanez, Euskal Herri parekide eta anitza marraztuko dugu feminismoaren etorkizunean.

Mahaikideak

Maite Gonzalez Esnal, idazle eta itzultzailea

Donostian jaio zen 1943an eta Hendaian bizi da egun. Hainbat lan itzuliak ditu, besteak beste, Marguerite Yourcenar-en Alexis, edo alferrikako guduari buruzkoa (Elkar) eta Mercé Rodoredaren Diamantearen Plaza (Elkar). Sortutako lanen artean, Bertan Ikusia (Erein) eta Maiderren taupada bilduma (Alberdania) aipa daitezke. Kolaboratzaile gisa aritua hainbat komunikabidetan, literatur tailerrak ere kudeatzen ditu. Feminismoan hasieratik jarduna da: 1975ean Donostiako Erradikalen taldeko kide zen, gerora Gipuzkoako Emakumeen Asanbladakoa eta egun Maria de Maeztu Forum Feministako partaide da.


Josune Muñoz, emakume eta literaturan aditua

Bilbon jaio (1967) eta bizi da. Euskal filologian lizentziatua, emakume eta literaturaren inguruan aritzen da aspalditik. Bilbon dagoen emakumeen kultura plazaratzeko Skolastika gunearen arduraduna da. Bertan emakumeen literaturan berezitua den biblioteka, arte erakusketak, hitzaldiak eta tailerrrak eskaintzen dira. Ipuinak eta poemak argitaratu baditu ere, bere argitalpen gehienak kritika literario feministaren ildotik doaz. Egun hain zuzen, kritika literario feminista erabiltzeko Skolastika esku-liburua ari da prestatzen.


Begoña Muruaga, Itzultzailea

Bermeon jaioa den arren, 1977an Gasteiza joan zen bizitzera. Urte horretan bertan Arabako Emakumeen Asanbladan sartu zen. Hamar urte beranduago utzi zuen Asanblada baina beti egon da mugimendu feministari loturik. Emakunderen sorkuntzaren bultzatzailetakoa izan zen eta bertako aldizkariaren koordinatzaile ere aritu zen lanean. Egun Maria de Maeztu Forum-eko kide da eta Arabako Foru Aldundian itzultzaile eta zuzentzaile lanak egiten ditu.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal hauetan artxibatua: Feminismoa  |  Feminismoa

Feminismoa kanaletik interesatuko zaizu...
2019-05-19 | Ane Labaka Mayoz
Kontuz, ileak

Ile bat transgresorea da berez, izatez; errebeldea, intsumisoa, bihurria, apurtzailea, ausarta. Tokiz kanpo egon ohi da gehienetan. Deserosoa da sarri. Arrain zoparen platerean, luxuzko hoteletako perfumedun izara zurietan, bainerako ura urmaeltzen duen buxatutako hoditerian, bibote izatera iristen ez den nerabearen ezpain gaineko esparru minatuan, maitale kartsuaren ahoan, edozein emakumeren gorputzean… Traba egiten du ia beti.

Besapeetakoak politizatzen asmatu du zenbaitek... [+]


2019-05-17 | ARGIA
Borroka nagusi LGTBIfobiaren aurkako egunean

Euskal Herriko hainbat txokotan mobilizazioak deitu dira ostiralean, LGTBIfobiaren aurkako egunaren harira.


Indarkeria matxistak herri mugimenduetan? gure esperientziei tiraka

Duela urte batzuk, eraso matxisten inguruko tresna eta adostasunen beharretik prozesu kolektibo bat abiatu genuen Joxemi Zumalabe Fundazioan.  Indarkeria matxistei aurre egin,gaiaren inguruan eztabaidatu eta euskarri bat sortzea fundazioaren azken urteotako lehentasun bat izan da, eta bide gorabeheratsua izan den arren lortu dugu erronka honi heltzea.


2019-05-15 | Gabi Oyharzabal
Europan sartuz gero, hemengo usaiak errespetatu behar dira

Argia-n agertu da elkarrizketa interesgarria, eztabaidagarria dena. Madrilgo emazte musulman ezagutua denarekin: Amanda Figuerasekin.


2019-05-14 | Hala Bedi
Datu kezkagarriak jaso ditu LGTBIfobiaren aurkako Gasteizko txostenak

Soilik azken urtean hamahiru kasu jasotzen ditu Lumagorri HAT-k landutako txostenak; Gasteizko Udaltzaingoak, berriz, ez du salaketarik jaso.


2019-05-13
Eguneroko matxismoarekin, zer?
MULTIMEDIA - bideo herrikoia

Sorginlore Gizarte Elkarteak matxismoari aurre egiteko estrategiak bildu ditu bideo honetan. 80 emakumeri egindako elkarrizketetan bildu dituzte egoera matxistak, eta Gregoretak jasotako egoera horien aurrean erantzuteko dauden aukerak azaldu ditu.


2019-05-13 | ARGIA
Abian dira Euskal Herriko V. Jardunaldi Feministak

Mugimendu feministak hurrengo jardunaldi feministak aurkeztu ditu larunbatean, Durangon (Bizkaia) egindako agerraldian. Azarorako jarri dute data, eta aurrera begirako estrategiak lantzea izango dute jardunaldiek helburu.


2019-05-12 | Amaia Lekunberri
Silvia Federici
"Geroz eta jende gehiago ari da ohartzen estatuak, kapitalismoak eta merkatuak ez dutela biziraupena bermatzen"

Apenas behar du aurkezpenik Silvia Federicik (Parma, Italia, 1942). Militante feminista,  pentsamendu marxista eta feminista garaikideari egindako ekarpenengatik aski ezaguna da. Iruñean izan da Sorgin-ehizaren historiari buruzko I. topaketa feministan, eta bisita aprobetxatuz Mundua berriz liluratuz: Feminismoa eta komunen politika bere lanaz jardun dugu, Katakrak argitaletxeak euskaratu berri duena. Kapitalismo basatiaren aurrean, feminismoa eta komunen politika proposatu ditu... [+]


2019-05-12 | Ander Perez
Maria Eugenia R. Palop. Feminismoa faxismoari aurre egiteko
"Feminismoa da antidotoaren antidotoa"

Eskuin muturra indartzen ari den honetan, feminismoa da fenomeno horri aurre egiteko tresnarik eraginkorrena Maria Eugenia R. Palopen iritziz. Biak hutsune eta porrot beretatik jaio direla uste du, baina erantzun antagonikoak direla izatez. Eskuin muturrak gizarte itxi eta punitibista proposatzen duen bitartean, elkarrekiko zaintzan oinarritutakoa defendatzen du feminismoak elkarrizketatuaren arabera. Horregatik balio du bigarrenak lehenari aurre egiteko.


2019-05-10 | Arabako Alea
Emakumeen Etxea martxan jartzeko hitzarmena sinatu dute

Emakumeen Etxea proiektu inklusiboa, irekia eta askotarikoa izan behar dela adostu dute Udalak eta Emakumeen Etxea elkarteak.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEAK
Eguneraketa berriak daude