‘Loa loa’ sehaska-kanta eta emazteen salmenta historian

Argazkia: UpNorth Memories - Don Harrison, CC BY-NC-ND 2.0.

2023ko abenduaren 11n - 07:00
Zarata mediatikoz beteriko garai nahasiotan, merkatu logiketatik urrun eta irakurleengandik gertu dagoen kazetaritza beharrezkoa dela uste baduzu, ARGIA bultzatzera animatu nahi zaitugu. Geroz eta gehiago gara, jarrai dezagun txikitik eragiten.

Badakizue nola jarraitzen duen, ezta? "Loa-loa txuntxurrun berde, loa-loa masusta...". Euskarazko sehaska-kanta ezagunena da, dudarik gabe, eta, gainera, Gasteiz dauka protagonistatzat. Ikerketatxo axalekoa egin ondoren, ikasi dut Resurrección Mª de Azkuek, 1922an, kantaren hiru bertsio bildu zituela bere Cancionero popular vascon: Ataunen bat, Zegaman bestea, eta hirugarrena Abadiñon, zeina, halere, ez baita "loa-loa" hitzei doinua emanez hasten, baizik eta "oba-obatxua" esaerari. Eta gero jabetu naiz badela beste bertsio bat ere, Legutio eta Nafarratekoa, Araba bertakoa, 1974an jasoa, antza; Gorka Knorr-ek kantatzen duena da. Berbera da aldaera guztietan gaia: aita merkatura doa ama –emaztea– saltzera. Eta horretan zentratu nahiko nuke, bertsio edo aldaera guztietan nola kontatzen den istorio harrigarri bat: baten batek –ziur asko umezain dagoen etxeko neskatoren batek ahizpa edo neba txikiagoei– kontatzen du nola joan den aita Gasteizera, ama saltzera.

Duela hilabete batzuk E.P. Thomson-en Costumbres en común liburua (Customs in Common liburuaren gaztelaniazko bertsioa, Capitan Swing, 2019) irakurri nuen. Historialari horren hainbat ikerketa eta artikulu biltzen ditu lanak. Zazpigarren kapituluak Emazteen salmenta du izenburu, eta Ingalaterran salmenta horien inguruan zeuden ohiturei buruzkoa da. Egia dela, alegia, “emazteak saltzen” zirela. Egileak kapituluaren amaieran argitzen dizkigu nondik norakoak: "emazteak saltzearena", Ingalaterrako gizarte tradizionaleko herri xehearen artean, ezkondutako bikotearen banaketa ofizial egiteko erritual moduko bat zen, dibortziatzeko era bat. Hala, salerosketan jarritako diru kopurua sinbolikoa izaten zen, eta emaztea erosten zuena, normalean, emakumearen gustuko gizona, sarri askotan, gainera, jada harekin bizi zena. Eroslea merkatura eramandako emakumearen ama izan zitekeen adibideak ere badira, eta dirua emakumeak berak jarri eta bere burua erosten zuenekoak ere bai. Jakingarria da ikustea E.P. Thomson ariketa historiko horretan nola saiatzen den emakumeak berehala biktima ez bihurtzen, eta "emazteen salmenta" horren atzean emakumeek ere zer esan eta erabakirik bazutela azaleratzen.

"Emazteak saltzearena", Ingalaterrako gizarte tradizionaleko herri xehearen artean, bikotearen banaketa ofizial egiteko erritual moduko bat zen, dibortziatzeko era bat

Kapitulu hori irakurri eta berehala etorri zitzaidan burura "ama mandoan hartuta". Thompsonek jorraturiko erritual horren aurrean ote gaude? Baina ez dut euskal kontuei buruzko erreferentzia bakar bat ere aurkitu emazteen salmentaren inguruan. Kantak dioena baino ez dakigu: ziur asko umezain batek, neba edo ahizpa txikiari nola kontatzen dion aitak ama saldu behar duela. Istorioko Gasteiz hura azoka-plaza arrunta da, eta erreferentzia ezaguna, jakina. Gasteiz Euskal Herriko erdigune komertzial tradizionala baitzen. Baina, ama mandoan hartu eta han saldu, Ingalaterran bezala? Agian bai.

Baina agian ez. Bururatzen zaidan beste azalpen bat da Euskal Herria Europako informazio-fluxuaren baitan kokatzera garamatzana. Kontua da Frantzian, jakingo duzuenez, oso iritzi txarra izan ohi dutela Ingalaterrako jendeari buruz. Bada, emazte salmenta horien kontura legenda beltz bat sortu omen zuten; esku-paperak atera zituzten, irudi iraingarriak egin eta abar. Frantzian lortu zen Ingalaterrako emazte salmentaren ohiturari ospe txarra ematea, eta Ingalaterrako jenderen kontra aritzeko topiko bihurtzea.

Nire teoriatxoa hipotesi bat da, besterik ez. Horregatik, zutabe hau nahi nuke aprobetxatu zuoi, irakurleoi, galdetzeko ea badakizuen ezer gai honen inguruan...

Nire proposamena, beraz, hurrengo hau da: baliteke Frantzian sortutako legenda beltz hura Euskal Herriko norbaiten aditzera heldu, eta handik abestitxo bat asmatzea; lo-kanta eraginkor bat, zehatzago esanda. Gure egile anonimoaren umetxoak kanta entzun eta pentsatuko zukeen: "Beno, nik behintzat hemen daukat nire ama, ondoan. Konparazioan nahiko ondo nago, alegia", eta lasai hartuko zuen lo. Eta hurrengo gauean berriro eskatuko zuen, agian, eta urteak igaro ondoren kanta bera lotarako orduan bere umeei kantatu... eta horrela egiten dira, belaunaldiak joan, belaunaldiak etorri, gure kantak herrikoi.

Hala ere, nire teoriatxoa hipotesi bat da, besterik ez. Horregatik, zutabe hau nahi nuke aprobetxatu zuoi, irakurleoi, galdetzeko ea badakizuen ezer gai honen inguruan... inork ezagutzen du lo-kantaren beste bertsioren bat? Euskal Herrian emazteen salmentari buruzko daturen bat? Hala balitz, eskertuko nizueke helaraztea.


Kanal honetatik interesatuko zaizu: Historia
Margolan figuratibo zaharrena

Sulawesi (Indonesia) uhartearen hegoaldean, Leang Karampuang kobazuloan hiru irudi antropomorfoz eta basurde batez osatutako margolana aurkitu dute Griffith eta Southern Cross unibertsitateetako eta Indonesiako Agentzia Nazionaleko arkeologoek. Nature aldizkarian argitaratutako... [+]


Leonard Peltierren ihes ukatua

Lompoc (Kalifornia, AEB), 1979ko uztailaren 20a. Leonard Peltier ekintzaile indigenak eta beste bi presok espetxe federaletik ihes egin zuten. Iheskideetako bat kartzelaren kanpoaldean bertan tirokatuta hil zuten; bestea ordu eta erdi geroago atzeman zuten handik milia batera... [+]


Mateo Balbuena borrokalari komunista hil da, 110 urterekin

1934ko Asturiasko Iraultzan, Eusko Gudarostean eta militar faxisten kontrako gerran aritu zen Lezaman bizi zen komunista amorratu eta aktiboa.


Bego Ariznabarreta Orbea. Gerrarik ez
“Gure aurrekoek bizitako gerraren traumak eta sintomak ditugu oraindik”

Gurasoak hilik, etxeko ganbara husteari ekin zioten
seme-alabek. Hainbat gauzaren artean, koaderno eta paper sorta, argazkiak eta nahi beste agiri. Bego Ariznabarreta Orbeak aita aspaldi zenduaren gerrako memoria harrigarriak zurian beltz irakurri, eta jabetu zen altxorraz,... [+]


Euskal Herriko kartografia historikoa
Mapen lorratza herri baten historian

Kartografiak herri edo lurralde baten ezaugarriak baino askoz gauza gehiago adierazten dituela jakina da. Mapak eskuan konkistatu dira kontinenteak eta eraiki dira inperioak historian zehar, eta eskoadra zein kartaboiez definitu dira identitate kultural eta politikoak. Euskal... [+]


5.000 lagunentzako zirku erromatar baten aztarnak aurkitu dituzte Iruña-Veleian

Arabako aztarnategi arkeologikoaren ondoan 280 metro luze eta 72 metro zabal dituen egitura ezkutatzen da soroen azpian. Arkikus enpresak drone bidezko kartografia teknika bereziak erabilita egin du aurkikuntza. Euskal Herrian ez da halako besterik eta Tarraco edo Calagurris... [+]


Manuel Azcona 1936an hildako diputatu errepublikanoaren gorpuzkiak eman dizkiote familiari

Larunbatean aldundian egindako ekitaldian Azconaren biloba María Jesús Fuertesek jaso ditu gorpuzkiak, bere seme-alabekin batera. Ekitaldian gogorarazi dute 1936-1945 urteen artean 376 pertsona exekutatu zituztela, horietatik 299 epaiketarik gabe.


Emakume alkateentzako jantzi erronkariarra diseinatu dute, Hiru Behien Zergan parte hartzeko

Larunbatean egingo dute San Martin Harriaren inguruan 600 urte baino gehiago dituen ohitura eta aurten emakume alkateentzako jantzi erronkariarrak prestatu dituzte, orain arte gizonezkoentzako baino ez baitzeuden.


Argizaria: bizitzaren eta heriotzaren artean

Paris, 1845. Frédéric Bastiat (1801-1850) ekonomialari eta politikari lapurtarrak Pétition des fabricants de chandelles (Kandelagileen eskaera) satira idatzi zuen. Protekzionismoaren aurkari sutsua, kandelagileek "bere argia salneurri baxuegitan... [+]


Sorginen duintasuna aldarri

Lan kontu bat dela eta berrirakurri behar izan dut liburu zoragarri hau. Teoria, genealogia eta historia feminista batzen dituen liburu motz honek kritika ugari izango zituelakoan sarean begiratu eta, sorpresa! bakarra aurkitu dut, Irati Majuelok Berria-n idatzi zuena.
[+]


Krabelin gorriz jantzi dute German Rodriguezen hilarria

German Rodriguez eta Joseba Barandiaran omendu, eta langile mugimenduaren alde egindako lana txalotu dute Iruñean. Palestinari ere elkartasuna adierazi diote, sanferminetan urteroko zitan Iruñean.


Auxerreko haur txikien hilerria

Aurtengo neguan INRAPeko (Ikerketa Arkeologiko Prebentiboen Institutu Nazionala)  arkeologoek nekropoli berezia aurkitu dute Auxerreko (Frantziako Estatua) erdigune historikoan: haur jaioberrientzako edo hilda jaiotako haurrentzako erromatar garaiko hilerria. K.o. I. eta... [+]


Bederatzigarrena eta azkena

Viena, 1824ko maiatzaren 7a. Ludwig Van Beethovenen (1770-1827) 9. Sinfonia estreinatu zen. Konpositore alemaniarrak bukatu zuen azken sinfonia izan zen, baina, asmoari erreparatuta, lehena izan zela ere esan liteke. Beethovenek 1799 eta 1800 urteetan idatzi zuen 1. sinfonia;... [+]


Eguneraketa berriak daude