Mugak Zabalduz karabanarekin, Bosnia Herzegovinako Bihac hirian, Nihad Suljic aktibistak Drina ibaia Balkanetako hilobi handiena dela azaldu zigun. Ahantzi ez daitezen, topatzen diren hilotzak identifikatzeaz eta ehorzketa emateaz arduratzen da, merezi duten duintasuna aitortu asmoz. Drina 1990eko hamarkadan gerra-kriminalek erabili zuten, etsaitzat hartzen zituztenak desagerrarazteko.

Suljic-en testigantza entzutean beste ibai bat etorri zitzaidan burura, Mexikoko Río Bravo; horrek ere marrazten du heriotzaren muga bat. Urrutiago dugun arren, bizipenak partekatzen dituzte bertatik igarotzen direnek, migratzera behartuta, aspaldian Getxon ezagutu nuen emakume guatemalar batek azaldu zidan bezala… Berak hirugarren saiakeran lortu zuen gurutzatzea, eta bilatzen zuen etorkizuna lortu ez zuen arren, beste askok ez dute lortzen.

Bidasoa ere izan nuen gogoan, gerra ondorengo kontakizunak entzunda nituen etxean, askatasunaren bila bizia galdu zutenenak, eta azken urteotan zazpi pertsona –Abderraman Bas, Ibrahim Diallo, Abdoulaye Koulibaly, Yaya Karamoko eta Tessfit haien artean– hil dira bertan Europara bidean.

Ez ditzagun ahaztu ur azpian ezkutatzen diren etendako bizi-historiak eta aitor dezagun izan zirela; zor diegu.