Begoņako gazteluaren pean dago emakumeen gotorlekua

  • Beste gauza batzuen artean etnografoa den Fredi Paiak martxan ipinitako ikerketaren bitartez, Sorginzulo koba aurkitu dute Algortako Begoñako gazteluaren pean; inguruko emakumeen topalekua ei zen. Urriaren 20an egingo dute horren berri emateko ekitaldia.

Hiruka .eus
2018ko urriaren 16a
Algortako Begoņako gazteluko galerietako euste-hormaren atzean dago Sorginzulo kobako sarbidea; ehun urte daroatza estalita. OSKAR GUTIERREZ ​

Urriaren 4an ehun urte bete ziren Sorginzulo koba hormatzen hasi zirela. Algortako Ereaga hondartza parean dagoen Begoñako gazteluaren pean dago mende askoan inguruko emakumeen topalekua ei zena; galerietako euste-hormak egoerarik kaskarrenean dagoen zatiaren atzean ei dago leizearen sarrera: "Ematen du sorginak irten guran daudela", dio Fredi Paia Ruizek. Sorgin-kontuak eta kondairak alde batera utzita, urriaren 20an, zapatuan, "Euskaraldia Sorginzulon" antzezpena egingo dute algortar ezagunak sustatutako ikerkuntza etno-toponimikoan oinarrituta, Begoñako gazteluko galerietan; Getxoko Udalak, Unesco katedrak, eta Euskaraldia Batzordeak antolatu dute ekitaldia.

Lanaren gidoigilea Toti Martinez de Lezea idazle gasteiztarra izan da. Agerian utziko du galerien beheko partean duela ehun urte zegoen kobazuloaren existentzia. Sorginzulo emakumeak elkartzeko gunea izan zitekeen, elkarregaz berba egin ahal izateko leku atsegina, Algortako Portu Zaharretik eta Areetako Bizkaia Zubitik gertu, gizonezko marinelen eta langileen zain zeuden bitartean. Paseoan zebiltzan andreen babeslekua ere izan zitekeen, eguraldi txarra zegoenean.

Urriaren 20ko antzezlana Bizkaiko Foru Aldundiaren "Ondarea, emakumeen emaria" goiburuko Ondarearen Europako Jardunaldien barruan dago, besteak beste, toki eta izenaren oroimena eta emakumeen protagonismoa berreskuratzeko balio izango duelako; eta Euskaraldiaren barruan ere bai, gure historia euskara barik ezin denez ulertu, datorren hilean euskararen erabilera sustatzeko hizkuntza-ohiturak aldatzeko ariketaren helburuakaz bat datorrelako. "Uste dugu oso lan berezi eta politagaz gozatzeko aukera izango dugula, gure historiaren parte bat berreskuratzen lagunduko duena eta, aldi berean, emakumeen protagonismoa, bere izenaren bitartez, eta euskararen erabilera sustatzen lagundu gura duena", aipatu du Getxoko Udaleko Euskara zinegotzi Koldo Iturbek.

Ehun urtez galduta

Fredi Paiak gogora ekarri du herritar zaharrenen oroimenari esker izan zuela kobazulo horren berri. Tamalez, Sorginzulo erabiltzen zuen emakumerik ez da geratzen herrian; kontuan izan beharra dago ehun urte igaro direla koba hormatu zutenetik. Leku horren lehenengo aipamenak emakume horien alaben kontakizunetatik jaso zituen ikerlari algortarrak; izan ere, hamahiru urte egon zen Portu Zaharrean bizitzen.

Orain dela bost urte dokumentu bat agertu zen, zeinean Sorginzulo aipatzen zen: inoiz argitaratu ez den "Recuerdos de antaño" liburuan (Gabi Basañez euskaltzale algortar ezagunaren Angel aititak idatzitakoa), 1910ean Algorta zelakoa zen irakur daiteke. Bertan argi eta garbi agertzen da Sorginzulo eta horren inguruko kondairak: "Bertako sorginen ahotsak entzuten omen ziren ondotik igarotzen zinenean. Horrez gainera, horregaz lotuta, Algortako umeei kontatzen zitzaien ipuin bat agertzen da liburuan: kobazuloaren inguruan ezin zen ez zazpi, ez domeka, esan; berba horietako bat esanez gero, sorginek bahitu egiten zintuzten barrura", azaldu du Paiak.

Hala ere, momentu batzuetan etsigarria izan zen etnografoak abiatutako ikerketa: "Ikusten nuen ez zegoela ezelako dokumenturik; Mikel Gorrotxategiren liburuan ez zen aipatzen eta nik neukan dokumentazioan ere ez nuen aurkitzen", diosku Paiak. Baina, egun batean, Unesco katedra Begoñako gazteluko galeriak ikertzen hasi zenean, bat-batean, dokumentu bat agertu zen, martxan ipinitako ikerketari argia ematen ziona: "Punta Begoña" beharrean, "Punta de Sorginzuloa" irakur zitekeen horretan. Unesco katedrakoak agudo jarri ziren harremanetan Paiagaz ia horretaz zer edo zer zekien; berak zeukan informazio dena kontatu zien.

Kobazuloaren itxierari dagokionez, 1918ko urriaren 4an hasi ziren Sorginzulo hormatzeko lanak: bertsio ofizialaren arabera, mendiak behera egiten zuen eta hainbat istripu egon ziren tranbiagaz. Hori dela eta, euste-horma bat egitea erabaki zuten eta ehun urtez galdu egin zen Sorginzulo.

Sorgin-ehizarik Uribe Kostan?

Sorginzulo kobagaz harremanik daukan Inkisizioaren prozesurik ez du aurkitu inon ere Fredi Paia etnografoak eta historialariak. Bere berbetan, "gai oso interesgarria da, baina beste ikerketa-lerro bat izango litzateke hori"; izan ere, 1507an ustezko sorginen kontrako prozesu bat martxan ipini zuen Elizak "Uribe Kostako merindadean". "Jakin badakigu Inkisizioaren gotorlekua edo egoitza nagusia Portugaleteko dorretxean zegoela; beraz, litekeena da prozesu horrek Getxon ere eragina izatea", adierazi du Paiak. Hala ere, argi utzi gura izan du horren inguruan oraindino ez dutela ezertxo ere aurkitu.

Bitartean, Elizak luzaroan izan duen "ohitura" zahar bat gogoratu du etnografo algortarrak: "Ofizialki, euste-horma bat egin behar zutelako itxi zuten Sorginzulo, 1918an. Baina kontua da Elizak hainbat mendez dinamika bat segitu duela kobazuloak ixteko edo horien gainean baselizak altxatzeko; izan ere, leizeak Kristo aurreko gurtzeakaz lotzen zituzten. Hala ere, ez dago dokumentu bat bera ere irakur daitekeenik Elizak esan zuela Sorginzulo itxi behar zutela".

Dena dela, kobazuloaren sarrera ixteko altxatu zuten hormaren aurrean gurutze bat ei zegoen garai batean, Paiak aipatu duenez. "Entzun dudanagatik, 1936ko gerran anarkisten eskuetan geratu zenez ingurua, eurek bota zuten gurutzea", azaldu du ikerlariak.

Berriro zabaltzea, ezinezkoa

Etnografo algortarraren arabera, polita litzateke kobazuloa berriro zabaldu ahal izatea. Algortako Portu Zaharrean hamabost urte egin ostean, Alango aldera joan zen bizitzera Fredi Paia. "Gai berberaren inguruan beste informazio bat ailegatu zitzaidan han: Sorginzulo kobatik Aiboako metro-geltoki ondora heltzen den tunel bat ei dago", azaldu du. Tunel horren irteera lokalizatuta daukatela dio: "Gaztelu bat zegoen gainean eta gaztelua hor dago. Leku horrek Gaztelupe izena dauka; Aiboako metro-geltoki ondoko basotxo horretan dago". Sorginzulon ere sartune bat dago.

Europako beste hiri batzuetan lurrazpiko ibilaldiak egiten dituztela gogoratu du Paiak; berbarako, Edinburgon. "Getxok horretarako aukera ematen du: malakateakaz lotuta edo ez, besteak beste, Poru Zaharretik Fadurara doan beste tunel bat ei dago", gogoratu du. Hala ere, Sorginzulo berriro zabaltzea ez du egingarritzat: "Hormak behera egiten duenez, nik uste dut ia ezinezkoa izango dela berriro zabaltzea. Horregatik, urriaren 20an, artistikoki zabalduko dugu; baina fisikoki zabaltzea oso zaila izango da".

Erreportaje hau Hiruka.eus-ek argitaratu du eta CC-by-sa lizentziari esker ekarri dugu ARGIAra.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal hauetan artxibatua: Generoa  |  Kultura  |  Getxo  |  Ondare arkitektonikoa

Generoa kanaletik interesatuko zaizu...
2018-12-17 | ARGIA
Indarkeria matxistarik gabeko jendartea irudikatzen jarraitu nahi du Asun Casasola ipuin lehiaketak

2008ko Sanferminetan José Diego Yllanes iruindarrak Nagore Laffage hil zuen eta ordutik jendartea eraldatzeko borrokan dihardu Laffageren ama Asun Casasolak. Aurten ere, Casasolaren omenezko ipuin lehiaketa antolatu dute; “Nik sinesten zaitut” izango da edizio honetako gaia.


Egiletasuna eta generoa
Zerbait hautsi, edo ireki, edo agertu

Literatur egiletasunari buruzko ikastaro batera joan nintzen azaroaren hondarrean. Kronika objektibo bat egin ezin, eta kronika zintzo bat egiten saiatu naiz. Nolakoa da euskal literaturen joko-zelaia, eta nola mugitzen gara horretan barrena?


2018-12-11 | ARGIA
Iruņean salatutako azken eraso matxista gaitzesteko mobilizazioak deitu dituzte

Abenduaren 8ko goizaldean, emakume gazte batek Iruñeko Errotxapea auzoan eraso matxista jasan zuela salatu du. Iruñeko Udalak astelehen goizean egin du erasoa gaitzesteko elkarretaratzea, eta mugimendu feministak astearte arratsalderako deitu du mobilizazioa.


Emakume bat drogatu, bortxatu eta lapurtzeagatik bost urteko kartzela zigorra ezarri dute Madrilen

Madrilgo Auzitegi Probintzialak sexu-abusuak izan zirela ebatzi du, drogatu ondoren biolentzia ez zela beharrezkoa izan adieraziz.


2018-12-09 | Malen Aldalur
Hoteletako garbitzaileak
Bost izarreko esplotazioa

Tolesdurarik gabeko izara zuriak eta garbiak ohe gainean, usain goxoa, norbere etxean topatzea zaila den txukuntasuna. Halako ezaugarriak dituzte sarri hoteletako gelek, baina zer ezkutatzen da irudi horren atzean?  Feminizazioa eta prekarietatea. Hala uste dute Mari Cruz Elkoro (Durango, 1969) ELAko zerbitzu federazioetako idazkari nagusiak eta Sonia San Vicente (Bilbo, 1968) Constant enpresarentzat hoteletako gelak garbitzen dituen langileak.


2018-12-05 | ARGIA
Sanferminetako talde bortxatzaileei ezarritako zigorra berretsi du Nafarroako Auzitegi Nagusiak

Sexu abusu delitu jarraituagatik zigortu dituzte bost bortxatzaileak. Bost epaileetatik bik abusua ez baina erasoa izan zela uste dute.


Marisa Barrena. Batailak galdu bai, borrokan etsi ez
"Irakasleok motibatuta ez bagaude, nola motibatuko dugu parekoa?"

Lan politikoaren errepresentazioaz ari ginela, hauxe esan zidan Petra Bauer zinema zuzendariak: Kaleko irudi sutsuekin lotu ohi dela iraultza, gizon-saldoekin, baina, benetan, atzeko lan guztian dagoela gakoa, eguneroko lan ikusezinetan. Sukaldeko lana esan ohi diote. Halakoxe militantea dugu Marisa Barrena. Orain, adibidez, euskal emakumeei buruzko sarrerak idazten ari da Wikipedian, eta Bidelagun onenaren saria eman berri dio Mintzanet atariak.


2018-11-30 | Aiaraldea.eus
Horma ikusezinak, matxismoaren arrakalak
MULTIMEDIA - dokumentala

Aiaraldea Ekintzen Faktoriako Feminismo ildoak ekoitzitako dokumentala da honakoa. Mikromatxismoak ditu hizpide, Arabako Aiaraladea eskualdeko 12 emakumeri eginiko elkarrizketak baliatuta.


2018-11-27 | ARGIA
Emakumeen aurkako indarkeriaren kontrako egunean jazotako hiru eraso matxista salatu dituzte Bilbon

Azaroaren 25ean, Emakumeen aurkako indarkeriaren kontrako egunean bertan gertatu dira hiru erasoak.


Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude