Yoyes

Mitoak estalitako jardun intelektuala

  • 30 urte pasa dira 1986ko irailaren 10ean ETAk Dolores Gonzalez Katarain, Yoyes hil zuenetik eta geroztik asko idatzi da haren ibilbide politikoaz eta pertsonalaz; gutxiago akaso, eta zoritxarrez, haren jakin-min intelektualez. Idatzita utzi zituen egunerokoetan oinarrituta, bere irakurketetara hurbilduko gara.

Gorka Bereziartua Mitxelena @boligorria
2016ko irailaren 11

“Bada nire izena daukan mamu bat eta inguruetan dabil; mamu bat, duela urte batzuk hazten hasi zena, ni ezagutu gabe nitaz hitz egiten hasi zirenetik, eta azken sei urteetan bizirik jarraitu duena, nik hiltzen ari zela uste izan dudan arren. Lagundu diote egunkariek, niri militantzia bat egozten eta istorioak asmatzen segi dutelako; baita bedeinkatzeko edo kondenatzeko mitoak sortzen dituen jendeak ere, beren buruak babestuz edozein galdera edo zalantzatik”. Dolores Gonzalez Katarain Yoyesek esaldi horien bidez adierazi zuen, besteak beste, zein nekatua zegoen narrazio publiko bateko protagonista bihurtu izanaz. “Izena kendu didate, Yoyes fikzio bat da, asmakuntza bat, ez naiz identifikatua sentitzen hainbat posizio politikotatik barajatzen diren bakar batekin ere”, utzi zuen idatzia bere egunerokoan: 1979an hasi eta 1986ko irailean ETAk hil zuen arte, sarritan jo zuen idazketara bere egoera pertsonala esplikatzeko eta gai ugariri buruzko iritziak paperean jartzeko.

Haren senide eta lagunek editatuta publikatu ziren eguneroko horiek Yoyes desde su ventana (Yoyes bere leihotik) liburuan, eta haiek irakurtzea modu ona da ezagutzeko hilketaren aurretik zer sentitu eta pentsatu zuen Ipar Euskal Herrian, Mexikon edo etxera itzulitakoan. Modu ona, halaber, kontakizun politiko konbentzionalek garrantzirik gabekotzat jotzen dituzten Yoyesen aurpegiak ezagutzeko. Adibidez, bere irakurtzeko zaletasuna.

Irakurketa klandestinoak

Liburuei buruzko iruzkin eta erreferentziaz beteta daude bere egunerokoak. Horri esker dakigu 25 urterekin jada irakurriak zituela Virginia Woolf, Vladimir Maiakovski edo Gustave Flaubert, besteak beste. Zorroztasunez aztertzen zuen irakurritakoa: 1979ko ekainean, adibidez, Anaïs Nin-en liburu bat irakurtzen ari dela, zera dio: “Kontraesanez beteriko feminista bat, nire ustez, idealista; ez du aipatu ere egiten arazo honetan sistema sozial eta ekonomikoak daukan garrantzia, nabaritzen dituen injustiziekin sentikorra dela ikusten den arren”. Egunerokoetan aipatzen den lehen irakurgai horretatik antzeman daiteke ordiziarrak pertsona bezala hazteari ematen zion garrantzia: “Badakit borondatea ez dela dena, baina zeregin inportantea jokatzen du, batez ere sistema aldatzeko balio duenean; baina etengabe matxakatzen duen ideia, etengabeko eboluzioa, barrura begira biziz sormen propiorako borondatea, pertsonalitatea mantentzea, norbere burua ezagutzea, inkontzientea eta subkontzientea, hori oso ondo adierazia dago eta asko gustatzen zait, noski”.

Irakurtzen zituen liburuak aipatzeaz gain, maiz iruzkin kritikoak egiten zituen bere egunerokoetan: horiei esker, ordiziarraren pentsatzeko modura hurbildu gaitezke
gaur egun

Krisi momentu batean hasi zen idazten, Jose Miguel Beñaran Argala hil zuen atentatuaren ondoren eta ETAren barruan zeuzkan desadostasunen erdian, Mexikora joateko aukera buruan edukitzen hasi zenean, klandestinitateko baldintzekin itota. “Bizi naizen moduagatik sentsibilitatea galtzearekin obsesionatuta nabil eta lasaitu egin naiz hura irakurrita”, idatzi zuen Nin-en liburuari buruzko komentarioen amaiera gisa.

1979ko urrian Madame Bovary berrirakurtzen ari zen “obran gehiago atzemateko”, batez ere estiloan eta forman arreta jarriz “antza denez hori baita garrantzitsuena liburuan”. Azaroan, oraindik klandestinitatean baina kanpora joateko aukerei buruzko berrien zain, Alejo Carpentierren La consagración de la primavera “irensten” ari zen. “Abiadura handian pasatzen naiz prosa arin paregabe horren gainetik”. Nobelaren giro tropikala interesatzen zitzaion eta hilabete berean Carpentierren beste obra bat, 1953ko Los pasos perdidos amaitu zuen, Venezuelako oihanean murgiltzen den musikari baten istorioa kontatzen duen liburua: “...eta halako ondoez sentsazio bat daukat, larridura, aho-zapore arraroa utzi dit, miresten dut protagonistari eman dion ausardia eta bada paragrafo bat zeinean esaten den ‘ezohiko bideetako ibilaldia inkontzienteki abiatzen da...’, eta orduan desengainua hasten da, eta hunkitu nau”.

Mexiko ulertu nahian, liburuak lagun

1980an abiatu zen azkenik Mexikora eta hango Unibertsitate Autonomo Metropolitarrean Literatura ikasketak egiteko zorian izan zen, azkenik Soziologian matrikulatu zen arren. Amerikara iritsi eta egun gutxira aipatzen du lehen aldiz liburu bat: “Irakurtzen hasi naiz bi A.-k oparitu zidaten Ulrike Meinhofen liburua eta inpresio sakona eragin dit, a ze argitasuna emakume honen idatzietan!, izugarria da bera bezalako emakume bat desagertu izana eta hain goiz. Nola maitarazten duen bere burua!, bere zabaltasunarengatik, gauzen ulerkeragatik eta errespetu handiagatik”. Alemaniako RAF talde armatuko kidearen testuak jasotzen zituzten hiru liburu argitaratu ziren gaztelaniaz 1970eko hamarkada bukaeran Bartzelonako Icaria eta Anagrama argitaletxeetan eta segur aski horietako bati buruz ari zen Yoyes. Baina hitz horiek gaur, zein adinekin hil zuten jakinda, ispilu baten aurrean erakusten dute haiek idazten ari zen pertsona.

Nobela bat idazteko asmotan zebilen Euskal Herrira itzuli zenean, Milan Kunderaren ‘Izatearen arintasun jasanezina’-ko pertsonaien antzera egituratua

Iritsi berri zen herrialdea ezagutzeko gogoak markatzen ditu ondorengo irakurgaiak, 80ko otsailean esku artean zeukan Mexikoko iraultzaren historiari buruzko liburuak edo Octavio Pazen El laberinto de la soledad saiakera bilduma leitu izanak erakusten duten bezala. “Iritsi eta berehala irakurri izan banu buruhauste batzuk kenduko nizkion nire buruari, oso zorrotza eta sarkorra da, mexikarren idiosinkrasia eta izaera esplikatzen saiatzen da”, idatzi zuen Nobel saridunaren lanaz.

Baina mexikarren izaera eta berak Euskal Herritik ekarritakoa uztartzeko zailtasunak ere aipatu zituen aurrerago, 1982an, Oscar Lewisen Pedro Martinez liburuaz ari zela: “Harritu nau, baina ez dakit positiboki, nekazari mexikar baten istorioa kontatzen duen nobela baita eta mexikarraren idiosinkrasia esplikatzen saiatzen da, eta horrek nahiko harritu nau. Nola erlazionatuko naiz jende honekin?, pentsatzen dut segituan eta babesgabe sentitzen naiz euren izateko moduaren aurrean. Ni beste modu batekoa egin ninduten eta deskribatzen duen medioan guztiz galduta sentitzen naiz. Zuhurtzia beharko dut”.

Amatasuna eta Julio Cortazar

Amerikan aurkitu zuen kulturarekin moldatzeko kezkak gorabehera, gehien estutzen duen gaia Ozeanoaren beste aldetik dator. 1982ko urtarrilak 28: “Puñala bezala sentitu dut Mexikoko egunkari batzuek dakarten notizia, esanez ETAko militante batzuk D. F.-n ETArentzat dirua biltzen ari garela”. Ez du ulertzen zergatik egozten dioten 79tik utzia zuen militantzia. “Badakit hemen daramadan denbora guztian ez dutela nitaz hitz egiteari utzi, aukera bat edo beste dela-eta, baina oraingoan, ia konbentzituta nengoen onartu zutela azkenik herritar normala naizela, hemen bizitzen; eta horrelakoekin etortzen zaizkit”. 1984an El País egunkariak berriro seinalatu zuen talde armatuko zuzendaritzako kide gisa eta bere lagun eta senideek argitaratutako liburuan diotenez, ETAren baitan ere erakundera itzuliko zela espero zuten.

Yoyesek bere bideari jarraitu zion. Egunerokoan hurrengo data 1982ko martxoaren 12a da: “Emozio sakona, bakardade erraldoia, bi malko ere bai. Haurdun nago”. Amatasunak beste fase bat zabaltzen du egunerokoetan eta irakurtzen dituen liburuek ere zalantza berriak azaleratzen dituzte. Julio Cortazarren Rayuelari buruz ari denean, adibidez: “Momentu batean dio ‘… jende horietan ekintza sozialak koartada baten antz handiegia zuen, nola izaten diren seme-alabak amen koartada, bizitza honetan merezi duen ezer ez egiteko…’. Bilatu egin dut grabatuta geratu zaidalako; Akaitz jaio eta berehala kezkatu ninduen kontu bat izan zen, askotan etortzen zitzaidan burura bera eduki izanak ezin zuela eragotzi nik premia sentitzen jarraitzea nire burua ezagutarazteko, adierazteko, nire burua bilatzeko, nire burua sortzeko eta sortzeko”.  

Ama izan ondoren kezka berriak adierazi zituen bere irakurgaien komentarioetan, hurrengo belaunaldiek eurenak bizi izandako “sukar” iraultzailea nola ulertuko zuten, adibidez

Hiru urte geroago Libro de Manuel irakurri zion argentinarrari. Parisen bahiketa bat prestatzen ari den talde iraultzaile argentinar baten istorioa da eta ondorengo belaunaldiez pentsarazi zion: “Ez dakit gure seme-alabek inoiz ulertuko ote duten garai batean denok horditu gintuen sukar hura, duda gehiagorekin edo gutxiagorekin, egia, baina denetan sukarrarekin. Libro de Manuelek haientzat egina dirudi, gure ametsetatik zerbait gera dadin, baita amets horiek bizi izan ziren modutik ere”. Euskal Herrira itzulia zen lerro horiek idatzi zituenean eta aurkitu zuen gizartearekin etsituta zegoela sumatzen da, baina ez du irakurtzeko zaletasuna galdu eta nobela bat idaztea dauka buruan, nahiz eta izan dezakeen harreraz zalantzak eduki. Cortazarri buruz ari dela, adibidez, zera dio: “Euskadin, berak bezala idatziko lukeen norbait irentsi egingo zuen jendeak”.

Nobela idazten hasia ere bazen, besteak beste James Joyceren Ulises eta Milan Kunderaren Izatearen arintasun jasanezina aipatzen dituen 86ko apirileko apunte bat irakurrita jakin daitekeenez. Azken liburu horrek derrigortzen du berak kontatu nahi zuen istorioa aldatzera: “Horrorez ikusi nuen nobelako protagonista nagusiak bi bikote direla, nirean bezala!, (…) nork sinetsi behar zidan, jarraitu izan banu eta nire lana arrakastaz bukatu, nire ideia hori irakurri aurrekoa zela? Ezin dut horregatik utzi, baina egia esan aspaldian ez dut lanik egin eta honek izugarri desanimatzen nau”.

Zenbait zirriborro utzi zituen idatzita bost hilabete geroago ETAk hil baino lehen, bukatutako obrarik ez ordea. Bere egunerokoak geratu dira, sinplifikazio politikoetan kabitzen ez den ibilbide pertsonal eta intelektuala ezagutzeko lagungarri.

Simone de Beauvoir, kasik ama bezala

80ko apirilaren 16a da, goiza. Yoyesek begiak puztuta dauzka gaizki lo egin duelako. Prentsak albiste bat dakar, aipatu gabe utziko ez duena: Jean-Paul Sartre hil da: “Hil da nire ezinegona ulertzen eta ezagutzen lagundu zidan maisua”, jarriko du egunerokoan. “Niretzat garrantzitsuagoa den Simone de Beauvoir geratzen da, baina, batez ere, hark borrokatu zuen ezinegona, desesperazioa, goragalea geratzen dira, eta hainbatek borrokatzen ditugu ahal dugunean”.  

Beauvoirren aipamena ez da debaldekoa, 1982ra bitartean irakurriko dituen liburuen artean behin baino gehiagotan agertuko baita. Les mandarins, idazle frantziarraren nobela ezagunena eta La viellesse saiakera komentatzen ditu, eta Le deuxième sexe aurretik irakurri duela adierazten du. Aurrerago, 1986ko apirilean Beauvoir hil zela jakin zuenean, “ama balitz bezalako mina” sentitu zuela idatzi zuen, “izan ere, ez dago dudarik nire ‘ama intelektuala’ izan dela”.

Heriotzaren berri izan ondoren egindako apuntean eskertu egiten dio krisi existentzialetan haren liburuek emandako laguntza eta aitortzen du urtebete lehenago, Parisen, amestu zuela Beauvoirrekin topo egitearekin. Nerabezaroa markatu zion: “Ezin nuen sinetsi norbaitek hainbeste erakutsi ahal izango zidanik, hainbeste arrazoirekin eta argitasunekin baieztatuko zizkidanik intuizio ugari”.

Kanal hauetan artxibatua: Literatura  |  ETA  |  Mexiko  |  ETAren biktimak  |  70eko eta 80ko hamarkadak

Literatura kanaletik interesatuko zaizu...
Hartz-kumearen abenturak

Gure literaturako gabezietako bat komikigintzan dugula esango nuke. Komikiak irakurtzeko oso tradizio txikia dugu (Hegoaldean) eta oso gutxi dira genero honetako argitalpenak euskaraz; horregatik eskertzekoa da Astiberri komiki-etxe bilbotar ezagunak eginiko apustua eta esfortzua beren lan batzuk euskaraz ere argitaratzen.

Waluk dugu azken ekarpena arlo horretan. Emilio Ruizen eta Ana Mirallesen artean eginiko elkarlanetako bat, hain zuzen. Ruizen gidoia eta Mirallesen irudiak dituen lan... [+]


Nola kontatu "ni"-a

Hiru ikuspegietatik begiratuko diogu Garazi Arrula Ruizek berriki euskarara ekarri duen Amelie Nothomben Hodien metafisika liburuari: idazlearena, irakurlearena eta pertsonarena.

Idazlearen ikuspegitik, nola osatuko zenukete zuen autobiografia? Pil-pilean dagoen eta gure literatur sisteman aldekoak zein kontrakoak dituen autofikzioa erabiliko zenukete? Noiztik aurrera hasiko zinatekete zuen bizitzari buruzkoak aletzen?  

Liburu honetan egileak bere bizitzaren lehen hiru urteak... [+]


2018-02-11 | Dabi Piedra
Bi luma aske

"Eztabaidak literaturarekin" zikloko solasaldiaren kronika. Nor: Arantxa Urretabizkaia eta Asier Serrano. Noiz: Urtarrilaren 16an. Non: Bilboko Bidebarrieta liburutegian.


Bai, Nigerian ere liburu-dendak dituzte

Nigerian liburu-dendak al dituzten galdetu dio idazle nigeriarrari kazetari frantsesak, Frantziako herritarrek Nigeriaz omen dakitena Boko Haram dela eta horregatik egin diola galdera. Gogor erantzun dio Chimamanda Ngozi Adichie-k, “Afrikari buruzko ezjakintasun nekagarri, dramatiko eta oinarrizkoari legitimitatea” emateagatik.


Gerraren kontaketa gazi-gozoa

Errealitateak maiz fikzioa gainditzen duela esan ohi da. Eta halakoetan fikzio bidez errealitatea kontatu eta sinesgarri bihurtzea ez da lan erraza. Nobela honetan gerra garaiko istorio bitxi bat kontatzen zaigu, sinestezina irudi lezakeena, baina benetako gertaera bat oinarri duena. Valladolideko artzapezpikuaren bahiketa eta ihesa da, hain zuzen, kontagai. Alabaina, gertakizun hura fikzio bihurtzeko hautatu den tonuak egiten du liburua berezi: tragediaren eta komediaren arteko narrazio... [+]


Indarkeria matxistarik gabeko jendartea irudikatu nahi?

Ikuspegi positiboari eutsiz, indarkeria matxistaren aurkako borroka islatzea du helburu Asun Casasola ipuin lehiaketaren hirugarren edizioak ere. Ipuinek “EZ da EZ!” izango dute abiapuntu, eta otsailaren 10era arte duzue orrialde bateko idazlana bidaltzeko epea.


Zabor-biltzaileek liburutegia osatu dute, jendeak botatako liburuekin

Ankarako zabor-biltzaileek bigarren bizitza bat eman diete jendeak botatako liburu eta aldizkariei: irakurgaiak bildu eta 24 orduz irekita dagoen liburutegia zabaldu dute fabrika huts batean. Dagoeneko 4.700 liburu dituzte.


2018-01-28 | Fermin Erbiti
Irazokiren ispiluak

Iruñeko TVEren egoitzan ezagutu nuen, duela ia hogeita hamar urte. Ni etxe hartan egiten zen lehen (eta azken) euskarazko saioaren arduraduna nintzen. Astean Behin programara gonbidatua nuen olerkaria: Francisco Javier Irazoki. Tipo txikia zen, bizarduna; janzkeran-eta, ordurako zaharkitua zegoen hippy itxurakoa. Telebistaz eta poesiaz gutxi zekien kazetari gazteari gizon misteriotsua, isila, atsegina eta sentibera iruditu zitzaion.

Oker ez banaiz, EHUk argitaratzen zuen olerki... [+]


2018-01-28 | Igor Estankona
Oro ez da urre

Nola definitu Txoriak dira bederatzi? Liburuaren azalean zortzi baino ez dira ageri, Iñaki Bastarrikaren ilustrazio ederrean. Autolaguntzarantz egiten duten hausnarketa filosofiko-linguistikoak dira liburu honetan aurkituko dituzun batzuk-batzuk, aforismo aski luzeak beste batzuk, poemak, artelanen gaineko interpretazio librea…  Ametsetan idatzitakoak zein ametsetik errealitatera egiteko pentsatuak, zer pentsatua ematen duen lana da hau, poesiatik ihes egin duen Tere... [+]


Joxan Artze nostalgiatik harago

Albistea urtarrilaren 12an iritsi zen erredakzioetara: “Joxan Artze hil da, euskal poesiaren berritzaile eta Ez Dok Amairuko kidea”, titulatu zuen presaz hedabide honek edizio digitalean. Geroztik pieza periodistiko ugari argitaratu dira idazlearen ibilbideaz, hedabideek osatu dute Artzeri buruzko argazki orokorra. Kointzidentziak ez dira gutxi izan. Baina, zer geratu da kanpoan? Eta zergatik? Zenbaitentzat deserosoa izan daitekeen Artze bat ere badago, aho batez txalotu duten... [+]


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude