José Manuel Naredo

"Ez dugu deshazkundea behar, birmoldatzea baizik"

  • Gijón (Espainia), 1942. Ekonomialaria eta estatistikoa. Alor ugaritan egin ditu ekarpenak José Manuel Naredok, ekonomia ekologikoak Espainiako Estatuan daukan egile garrantzitsuenetakoak: landa-eremuko ekonomian, hirigintzan, finantza gaietan, higiezinen burbuilan... Irailean adostu genuen elkarrizketa honetarako hitzordua, EHUk antolatutako Rio+20, garapen sustengarritik ekonomia berdera jardunaldien karietara Bilbora egin zuen bisita aprobetxatuta. Naredo bera izan zen hizlarietako bat, igarriko zenutenez.

Unai Brea @unaibrea
2012ko abenduaren 21a

Bilbon esan zenuen hobe genukeela Rio+20ren ordez Stockholm+40 egin izan balitz.

Hala da. Badirudi Stockholmen 1972an egindako Nazio Batuen Goi-bilera ahantzarazi nahi dela, 1972ko gailur haren eta 1992an Rio de Janeiron egindakoaren arteko inboluzioa ezkutatu nahian, nonbait.

Zergatik inboluzioa?

Stockholmen askatasuna, berdintasuna eta ingurumena ziren helburuak; Rio 92n, berriz, ingurumenaz baizik ez zen hitz egin. Stockholmen esan zen Lurra hondatzearen arrazoia hazkundea zela; Rion ez ziren gauza biak lotu, kutsaduraz besterik ez zen hitz egin. Stockholmen baliabideak babestea adostu zen; Rion garapen jasangarria ezarri zen helburu bakartzat.

Gaur egungo ikuspuntutik harrigarria da Stockholmen gauza horiez hitz egin izana.

Kontuan hartu behar da gailur hura zein testuingurutan egin zen: 1971n Erromako Klubak hazkundearen mugei buruzko txostena argitaratu zuen. Garapenaren eta kontserbazioaren zaleak elkarren aurkako lehian zebiltzan, eta hazkunde kontzeptua ezbaian zegoen.

Haatik, Rio 92n ez ziren oso kontuan hartu hazkundearen mugak. Zer gertatu zen hamarkada bi horietan?

1972ko gailurra petrolioaren krisi betean egin zen. Baina ondoren petrolioaren prezioa jaisten hasi eta hazkundearen mugei buruzko eztabaida alboratzen hasi ziren. Eta batez ere, garapen jasangarria kontzeptua sortu zen. Garapenaren eta kontserbazioaren aldekoen artean kontraesana baldin badago –eta hori zen 70eko hamarkadan kontraesan nagusia–, sor dezagun garapen jasangarria eta denak pozik. Kontzeptu hori oparia da politikari eta enpresa-jabeentzat, baina horren ordaina da edukirik gabe uztea, zeren garapenak “hazkunde” esan nahi badu, eta mundu fisikoarekin zerikusia badu, definizioz ezin du iraun. Papera eta arkatza hartzea aski da horretaz jabetzeko. Stockholmen esan zen hondatze ekologikoa hain justu hazkundearen ondorioa zela, eta 92an hori saihestu eta ingurumenaren kalitatea zaintzeko neurriez hitz egin zen, baina hazkundea ezbaian jarri gabe. Are gehiago, bazirudien ingurumena zaintzeko hazkunde ekonomikoa egon behar zela. Jatorrizko planteamendua erabat hankaz gora ipini zen.

Zuk esana hau ere: nagusi den ikuspuntu ekonomikoak –ikuspuntu ekonomiko arrunta, zure hitzak erabilita– Lurraren arazo ekologikoak ezkutatzeko funtzioa du, gero eta nabariago.

Bai, zentzu honetan: ikuspuntu ekonomiko arruntak erredukzionismo monetarioaren arabera jokatzen du. Ekonomia berdeak ahal beste zabaldu du diruaren neurgailua, kanpoan geratzen zitzaizkion elementuak –mundu guztiak “ingurumen” esaten dion hori– bereganatzeko. Eta bi aukera sortu ditu horretarako: bata, “kutsatzen duenak ordaintzen du” printzipioa; bestea, “kontserbatzen duenak kobratzen du”. Biak dira erraz saltzekoak, itxura batean ez diote inori kalterik egiten. Eta egia da, kalterik ez dute egiten, baina ekonomiaren erredukzionismo monetario horri lehentasuna emateak bazterrean uzten ditu beste ikuspuntu batzuk. Bestalde, kontuan hartu behar da lanabes monetarioak oinarri gabekoak direla ez badago kudeatu beharrekoaren ezagutza sendoa.

Esaterako?

Ura, adibidez. Zehatz-mehatz jakin behar da nork kutsatzen duen, tarifak horren arabera ezarriko badira. Baina kutsatu ez eta baliabidea agortzen duenak, ez du ezer ordaindu behar? Eta zer ordaindu? Tasa bat, badaezpada egindako kaltea konpontzerik dagoen? Edo isun bat, nekez konpondu daitezkeen kalteen kasuan (metal astunekin kutsatzea, berbarako)? Esan nahi dudana da printzipio hori praktikara eramateak gertatzen denaren oso ezagutza handia eskatzen duela. Eta dena dela, arazo zehatzak mota horretako adabakiez konpondu nahiak erakusten du ezikusiarena egiten ari garela hondatze ekologiko eta sozialaren sakoneko arrazoien aurrean.

Zeintzuk dira arrazoi horiek, zure ustez?

Erredukzionismo monetarioa, batez ere. Eta gainera, eztabaidarik gabe onartzen dela balorazio eredu bat, baliabide naturalen erauzketa-kostua kontuan hartzen duena, baina ez haien berrezartzea. Ondorioz, dena da poza eta optimismoa. Atera dezagun petrolioa lasai! “Energia berriztagarriak ez dira-eta lehiakorrak!”, esaten dute. Horrek eraman gaitu planetako baliabideen funtsa hondatzera, eta entropia handitzera. Balorazio mota hori Antonio Valerok eta biok “notarioaren arau” deitu diogunaren araberakoa da: gero eta asimetria handiagoa dago prozesuen balio monetarioaren eta kostu fisiko eta humanoaren artean. Zenbat eta kostu fisikoa handiagoa, zenbat eta lana nekezagoa, orduan eta balorazio monetario txikiagoa. Osagai horiek guztiak elkartzeak ematen digu lurralde eta gizarte-zatiketa, ipar-hego arraila. Gero, atzetik dator marko instituzionala, jabego eskubideen desoreka bermatzen duena. Badirudi erakunde hierarkiko horiek (alderdi politikoek, enpresa kapitalistek) berez eraikiko dutela banako libre eta berdinez osatutako jendartea. Kontraesan absurdua da. Horiek dira oraingo egoerara ekarri gaituzten sakoneko arrazoiak. Jakina, joko-arau horiekin ezin beste inora iritsi.

Bilbon esan zenuenez, deshazkundea iritsi zaigu jada, baina sistemaren eskutik.

Hazkunde hitza erredukzionismo monetariotik dator. Hazkundea, zerena? Bada, errenta nazionaleko agregatuena; agregatu monetarioena, azken batean. Hazkundeak ez du agregatu horiek haztea beste esanahirik. Aldiz, ikuspuntu alternatiboa dimentsio askokoa da, eta ez dago aldagai bat zeinari heldu eta haztea edo deshaztea ona dela esan baitezakezun. Kontua da ekonomia arruntaren ia mende beteko lan teorikoa behar izan dela hazkunde ekonomiko esaten zaion hori gauza ontzat hartua izan dadin, eta oso erreferentzia kuantitatibo zehatzak ditu: kontabilitate nazionalak. Beste aldean ez dago kontrako esanguradun erredukzionismorik. Hazi eta deshazi hitzak, bere horretan, aditz soilak besterik ez dira; zer subjektu eranzten diozun, orduan izango dira onak edo txarrak. Nik uste dut “deshazkunde” hitza hazkundearen kontrakotzat erabiltzea egokia izan daitekeela, esaterako, arreta bereganatu nahi duen argitalpen baten izenburu gisa, baina ez dauka, oinarrian, eraikuntza teoriko-kontzeptualik.

Kontzeptu desegokitzat jo duzu, izan ere.

Viento Sur aldizkarian kaleratutako artikulu batean esan nuen hori. Une honetan sistema ari zaigu deshazkundea barra-barra oparitzen, ez arlo monetarioan murriztu daitekeen guztia (gizarte laguntzak, soldatak…) murriztuz bakarrik, arlo fisikoan ere bai. Madrilgo eta inguruko hirietako metabolismoa kalkulatuz, neurtu egin dut %50 gutxitu dela materialen eskaria per capita. Hortaz, itsu-itsu deshazkundeaz hitz egiten jarraitzea, dagoeneko hemen dugularik… Deshazkundea handia da honezkero, eta sistemak ematen digu. Beraz, deshazkunde hutsa ez da gakoa, zerbait gehitu beharko zaio.

Zer?

Nik diot ez dugula deshazkundea behar, birmoldatzea baizik. Bestela, zeren deshazkundea eskatuko dugu? “Energia kontsumoarena”, esango du batek; “baina, berriztagarriena ere bai?”; “a, ez, berriztagarriena ez”. Gauza batzuek hazi egin beharko dute beste batzuk gutxitzen diren bezala. Erreferentzia modura erabil litekeen gauza bakarra planetaren entropiaren gehikuntza da. Antonio Valero eta biok saiatu gara neurtzen Lurraren gehieneko entropiaren limitea, industria-zibilizazioak horrantz darama-eta planeta hau. Ikuspuntu horrekin bai, esan dezakezu “bada, planetaren hondatzea deshazi dadila”. Baina eremu horietan mugitzen direnek ez diete jaramon handirik egin lan horiei.

Nork, deshazkundearen aldeko mugimenduak?

Bai. Ez dut igartzen aberastasun teorikoa handitu denik. Deshazkundea lelo anbiguotzat dut, eta batez ere, desegokitzat. Gutxieneko erakargarritasuna behar da jendea mugiarazteko, metaforen eremuan indarra eduki behar du, eta gauden-gaudenean, sistema oparitzen ari zaiguna ikusita, jendea desazkundearen alde mugituko dela pentsatzea... Hara! Hori da-eta egunero gainera datorkiguna! Definizio teoriko eza eta une honetan erabiltzeko desegokitasuna elkartu dira. Deshazkunde hitzarekin esan nahi dena esateko, hobea da “gutxiagorekin hobeto” esaldia, zentzu handiagoa dauka.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal honetan artxibatua: Ekonomia

Ekonomia kanaletik interesatuko zaizu...
2019-01-21 | Iñigo Igartua
Mobilizazioak indartuko dituztela aurreratu dute pentsiodunek

Hala jakinarazi dute borrokaren lehen urteurreneko manifestazioan. 1.080 euroko gutxieneko pentsioa eta KPIaren araberako pentsioen igoera aldarrikatu dute manifestazioko parte hartzaileek.


2019-01-20
Aldaketarik ez

Eguneko 13 ordu baino gehiagoko lanaldiak, jai egunak barne. Osagarririk ez opor, baja edo gauean lan egiteagatik. Prekarietatea ordainsari langile migratzaileentzat. Eta grebari ekin diote. Ez gara ari Almeriako “plastikozko itsasoko” egoeraz, Azkoienen gaude, Nafarroako Gobernuak diru publikoz lagundutako enpresa batean. Urtetan Nafarroako landa eremuan izan den gatazkarik handiena da Huertas de Peraltakoa. Eta momentuz, Aldaketaren Gobernuak patronalaren ildoa babestu eta... [+]


2019-01-20 | Juan Mari Arregi
"Hokoke, hokoke"

Hokoke, hokoke. Damun fi oroke. Lan hansaha lau adamuni. Esan nahi du, “nire eskubideak zainetan dudan odola dira. Ez naiz haietaz ahaztuko hiltzen banaute ere”. Arabiarrezko oihu hori ari gara entzuten, ez Almeriako El Ejidoko negutegietan, baizik eta Euskal Herriaren bihotzean, Nafarroan. Ez dirudi arazoa konpontzeko bidean dagoenik eta laugarren astez greban daude Azkoiengo Huerta de Peraltako langileak –denak etorkin marokoarrak, enpresako arduradunak salbu–. 150... [+]


2019-01-20 | Sonia González
Libre, liberal eta libertario

Askatasunera deiek eta errespetu aldarriek betetzen dituzte telebista orduak eta egunkari orriak, irakur-entzuleak formulaziotik harago joango ez diren segurtasunarekin. Ze, nork ez du aske izan nahi? Giza-seme eta emakume guztiok izan nahiko genuke libre.

(Neo)liberalismoaren askatasuna kapitalen eta salgaien mugimendura mugatzen dela gauza jakina da. Gabonetan jan ditugun arkumeak Marokotik edo beste nonbaitetik ekarri eta, Estatuan akabatzeagatik, espainiar jatorria onartu diete,... [+]


Hiru desafio kooperatibo

Datozen urteetara begira, enpresen (kooperatibak batez ere) erronka nagusiak identifikatzerako orduan, adostasun maila zabala sumatzen dut. Esaterako ingurumenean, parte-hartzean, finantzazioan, berrikuntzan, lehiakortasunean edota gobernantzan. Hala ere, hauen artean, gutxi nabarmentzen diren hiruri eman nahi diet protagonismoa: kooperazioa, organizazioen humanizazioa eta enpresen rol berria gizartean. Aletu ditzagun.

Lehena da kooperazioa praktikatzeko beharra eta zailtasuna. Lankidetza... [+]


2019-01-18 | Axier Lopez
Xabi Alonso futbolari ohia asteartean epaituko dute zerga iruzurra egotzita

Urtarrilaren 22an Madrilen epaituko dute Tolosako futbolari ohia. Bost urteko espetxe zigorra eskatu du fiskaltzak, Real Madrileko jokalaria zela, bi milioi euroko iruzurra egitea leporatuta.


2019-01-18 | Iñigo Igartua
Fiskaltzak Petronor ikertuko du lehen aldiz isuriengatik

Azaroaren 9 eta 16 bitartean, Muzkizko (Bizkaia) findegiko kabinetako batean "ohikoak baino bentzeno balore altuagoko" isuriak izan zirela aitortu du Petronor enpresak. Abenduaren 5ean argitaraturiko ingurumen ikuskapen baten arabera, egun gehiagotan ere gainditu dute baimenduriko isurien maila.


2019-01-18 | Hala Bedi
Gerrarako Eusko Label marka, etxe alboan ekoizten diren armak

Araban, eta Euskal Herrian orokorrean, ez dira soilik piperrak, babarrunak edo patatak ekoizten. Armak ere ekoizten dira, eta nola gainera: euskal industria militarrak 500 milioi eurotik gorako irabaziak ditu urtero, besteak beste, AERNNOVA edo ITP enpresei eta erakunde publiko eta pribatuen konplizitateari esker. Etxe ondoko enpresetatik Turkiara, Israelera edo Saudi Arabiara  esportatzen diren ‘Eusko Label’ armak dira.


2019-01-17 | Iñigo Igartua
Ernaiko kideek Cebek patronalaren egoitza itxi dute, prekarietatea salatzeko

Nafarroan gazte bat lan istripuan hil ondoren, Bizi dinamikaren barnean egindako protesta izan da. 2018. urtean 68 hildako utzi zituen prekarietateak eta aurten bi hildako izan dira dagoeneko.


25 urteko behargin bat hil da Martzillan

EXKAL enpresan gertatu da ezbeharra asteazken eguerdian. Ahotsa.info atariak zabaldu duenez, Rotten XIII musika taldeko kidea zen.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude