Emakumeak borrokan

Tolosako zezen-plaza: gotorleku ala gorroto leku bat

  • 36ko gerrak ondorio latzak utzi zituen toki askotan, baita Tolosaldean ere. Gerrateko aztarnek, oraindik ere, bizirik diraute bertan, eta horren adibide da Tolosako zezen plazan Francok ezarritako kontzentrazio eremua.

Josu Artutxa
2019ko maiatzaren 06a

Zortzi hamarkada egin behar dira atzera. 1939ko apirilaren 1a: hiru urtez Espainiako II. Errepublikaren aurka matxinatutako militarrek garaipena aldarrikatu zuten, ofizialki, Francisco Franco jeneralak eskuz idatzitako gerra partearen bitartez. Europako herrialde askotan bezala, faxismoa gailendu zen Espainiako Estatuan. Frankismo deitu zitzaion ordutik aurrerako erregimen politiko berriari, mugimenduaren buruzagi zen jeneralarekin identifikatuta.

Aurreko urteetan, Espainiaren batasunaren alde borrokatu ziren batzuk; besteak, berriz, demokraziaren eta sozialismoaren alde. Herri asko erori ziren askorentzat amesgaizto modukoa izan zen hiru urte luze haietan. Bilbon, esaterako, 1937ko uztailean erori zen euskal erresistentziaren azken ikurra. Tolosaldearen kasuan, ordea, lehenago gertatu zen banaketa, gerraren hastapenetan, eskualdeko kolpistak Leitzan batu zirenean. 1936ko abuztuan sartu ziren garaile Tolosan. Erresistentzia, apala bazen ere, sozialisten eskutik etorri zen. Eta eskualdeko zenbait txokotan gaur egunera arte iraun dute borroka haien aztarna fisiko batzuek. Latzak izan ziren ondorioak. Heriotza zigorra, espetxea, erbestea edota jazarpena ezagutu zituzten garaitutzat jo zituztenek; eskualdeko politikari eta kulturgile esanguratsuenak zeuden talde zabal hartan.

Francoren bisitak

Eragindako beldurraren eta zapalketaren ondorioz, lehen urteetan frankismoak indar eta presentzia nabarmena izan zuen herrian. Francisco Franco Bahamonde estatuburua oso gutxitan izan zen Tolosan. Hain justu, hiru aldiz: 1941ean, 1948an eta 1952an. Betiere, udan Donostian egiten zuen egonaldia aprobetxatuz. Egonaldiak iraun bitartean, atxilotu eta kartzelan edukitzen zituzten erregimenaren aurkariak. Franco goratu egiten zuten Espainian, eta baita Tolosaldean ere. Bandera espainolez josten zituzten herriak, eta Espainiako ereserkia jotzen zuen musika bandak. Tolosako Elosegi txapel fabrika bisitatu zuen 1941eko irailaren 13an, eta udalak harrera egin zion Idiakez plazan; balkoira atera behar izan zuen, herritarrek bere alde egindako oihuei erantzuteko. Eta ez orduan bakarrik. Izan ere, Franco hainbat aldiz pasatu zen Tolosaldetik, Madrildik Donostiara eta bueltan. Garaiko kroniken arabera, 1939an “sekulako berotasuna” erakutsi zioten tolosarrek.

Hala ere, ezaugarri berezi bat zuen faxisten indarrak: beldurraren hedapen mugagabea. Errepresioak, pertsonaia publiko esanguratsuez harago, herritar xeheen artean ere izan zuen eragina. Bostehun lagun erail zituzten eskualdean soilik, ehunka herritar espetxeratu eta erbesteratu zituzten, eta Gurseko kontzentrazio eremura bidali zituzten 106 lagun. Bertan geratu zirenek, berriz, gosez iraun zuten, izua eta amorrua isilean gordeta. Kontuan izan behar da, gerra amaitu ostean, erregimen frankistak 200.000 hildako utzi zituela estatu osoan.

1939az geroztik, pertsona adoretsu gutxi batzuek jarraitu zuten politikagintzan; askok, urruti eta erbestean. Bestetik, erabat aldatu zen eskualdeko herritarren bizimodua; Tolosa ezarri zuten erdigunean. Paper fabrikak markatzen zuen egunerokoa herrian, eta euskarak nabarmen egin zuen atzera; gaztelania hutsez aritzen ziren gehienak. Inguruko herrietan, berriz, baserriko lana zen nagusi, eta euskaraz egiten zen. Disidentzia politikoa, aldiz, norberaren etxean geratzen zen, oro har. Bakoitzak berekin jaso zuen gerra, oroimenean, kaxoi ezkuturen batean edo.

Diktadurarekin zerikusia zuen oro ezabatzen saiatu zen frankismoa, baina kontzentrazio esparruen atalak luzaroan iraun zuen askoren memorian. Manu Aiertza tolosarrak, esaterako, ezagutu zituen garai haietako gertakariak, eta jakitun da, behintzat, Tolosako zezen plazan, Gipuzkoako herri askotan bezala, frankistek kontzentrazio esparru bat ezarri zutela. Aitaren eta aitaginarrebaren kontakizunei esker izan zuen kontu horien berri. “Anaia eta biok galdezka joaten ginen, historia ezagutzea gustuko genuelako”.

“Amorru bila gindoazen”

1903an ireki zuten Tolosako zezen plaza. Zezenketa ugari egiteaz gain, bestelako kultur ekitaldiak ere antolatu izan dira bertan, eta azken urteotan herritar askoren ikusmina bereganatu dute inauterietako zezen festek. 36ko gerrarako, ordea, toki berezi baten bila zebiltzan frankistak.

18-19 urte zituela, anaiarekin batera, Aiertzak interes handia zuen gerra garaian Tolosan gertatutakoen berri izateko. “Bagenekien gure gurasoek oso gaizki pasatu zutela tolosarren erruz. Eta, ulergarria den bezala, gazteak ginen eta amorru bila gindoazen; nortzuk izan ziren eta zer egin zieten jakin nahi genuen”. Zezen plazaren ondoan bizi zen, gainera, Aiertzaren aitaginarreba. Gaztea zela, gertutik ezagutu zuen egoera. “Herritarren prestutasuna ere beharrezkoa zen bizi ahal izateko. Soldaduei platerak garbitzera joaten zen bera, janari pixka baten ordainetan”.

Hain justu, militarren dibisio bat kokatu zuten zezen plazako kontzentrazio esparruan. “Bertara jendea eramaten hasi zirela kontatzen zidaten, kartzela bat balitz bezala. Hutsaren truke, errepideak eta trenbideak konpondu behar izaten zituzten presoek. Ezkutuko heriotza zigor baten modukoa zen, lau-bost urtez, tortura amaigabeekin. Askotan, ziur hobe zela tiro batez hiltzea”.

Ezagutarazi beharrekoa

Zezen plazak “toki estrategikoak” zirela dio Aiertzak. “Horma altuko eremu itxiak ziren, seguruak eta kontrolatzeko nahiko errazak, ate gutxi zituztelako”. Zifrak aipatuta, ezjakintasuna nabari zaio tolosarrari. “Oso zaila da kalkulatzea, baina milaka izango ziren. Gainera, baldintza txarretan, jende ugari sartzeko ahalmena zuen zezen plazak. Gaixotasun ugari eta garbiketa gutxi izaten zen han”.

Kontu horiez guztiez lehen oso gutxi hitz egiten zela azaldu du. “Debekatuta zegoen sentimenduez hitz egitea”. Hala ere, egia jakitea oso garrantzitsua dela azpimarratu du. “Historiatik ikasi egin beharra dago, berriro akats berak ez egiten laguntzen baitu horrek”. Egun, “historia makilatzen” ari direla gaineratu du. “Gazteek ez dituzte ezagutzen garai bateko kontuak, eta norberak bere oinarriak eta irizpideak izateko garrantzitsua da hori. Ez dute esan nahi egia osoa”. Hezkuntza arloan gaia landu daitekeela uste du. “Langileak atera nahi ditugu ikastetxeetatik, baina ez dugu ahaztu behar pertsonak atera behar ditugula”. Bestalde, urteen poderioz, eta gizartea eraldatzen joan dela ikusita, herritar askoren jakin mina galdu egin dela nabarmendu du. “Ulergarria da egungo gazteek horri buruz ez galdetzea. Urruneko kontuak dira orain, eta gertuagokoak ziren guretzat”.

Albiste hau Tolosaldeko Atariak argitaratu du eta CC-by-sa lizentziari esker ekarri dugu.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal hauetan artxibatua: Oroimen historikoa  |  1936ko gerra

Oroimen historikoa kanaletik interesatuko zaizu...
2019-05-26 | Santi Leoné
GAIZKI ERRANKA
Karlistaldiak

Gustatu zitzaidan Ilaski Serranok Ahoz aho saioan Asiskori egin zion elkarrizketa, eta anitz gauza interesgarri kontatu zituen Urmenetak Agosti Xahori buruz, Azti Hitza komikiaren kariaz: gure kulturako erraldoia dela, eta halere –edo hain zuzen ere horregatik– aski ezezaguna dela gure artean; errepublikarra izan zela, gorria, feminista errotik eta, nonbait, gaya.


Esteribarrek, Irunberrik eta Martzillak seme kuttun izendapena kendu diote Francori

Miranda Argan 2008an baliogabetu zuten Francisco Franco Espainiako diktadoreari emandako aitorpena.


2019-05-22 | Guaixe .eus
Otsaportilloko leizea Nafarroako Memoria Historikoaren Toki deklaratu dute

Nafarroako Memoria Historikoaren Tokien Erregistroan inskribatuko dute, aitortza berezia eta babes araubidea aplikatuko zaio baita tokiaren onura publikoaren eta interes sozialaren deklarazioa ere.


Ezkabako ihesaldian parte hartu zutenak izan dituzte gogoan

1938ko maiatzaren 22an 800 presok baino gehiagok hartu zuten parte. Omenaldia egin die beste urte batez Txinparta elkarteak. Ehunka lagun bildu dira egia, justizia eta erreparazioa eskatuz. 


2019-05-19 | Juan Mari Arregi
Artekaletik Burgosera
1969: Frankismoaren amaieraren hasiera

Francoren diktadurarekin amaitzea posible zela erakutsi zuen lehen mugarria izan zen Burgoseko Prozesua. 1970eko gerra kontseilu hartan, epaile izatetik epaitua izatera igaro zen erregimena. Baina hor gertatutakoa ulertzeko, gutxienez urtebete atzera egin beharra dago: 1969ko polizia-sarekada, tortura eta erbesteratze masiboetan baitauka jatorria. Urte beroa bizitu zuten orain 50 urte Euskal Herrian.


Heriotzaren 40. urtemuga
"Gladys Del Estal ez da bigarren mailako biktima bat"

Gladys Gogoan ekimenak, Kalapie elkarteak eta Eguzkik bizikleta martxa egingo dute Donostian ekainaren 1ean, militante ekologista hil zutela 40 urte betetzen direnean. Horrez gain, egitarau zabala antolatu dute, Donostian, Iruñean eta Tuteran.


Franco "seme-kuttun" gisara dute Esteribarren, Irunberrin, Marcillan eta Miranda Argan

Herri horiei jakinarazi die Bake, Elkarbizitza eta Giza Eskubideetako zuzendaritzak oraindik ere "ohorezko" izendapenarekin dutela diktadorea. Aurretik ikertutako beste dokumentu batzuei esker beste 17 herritatik erretiratu egin dituzte izendapen horiek. 


Gaurko egunez 1933an naziek milaka liburu erre zituzten Berlinen
MULTIMEDIA - erreportajea

1933ko maiatzak 10, gaurko egunez milaka lagun bildu ziren Berlingo Bebaplatzen Alemaniako Ikasle Nazien Batasunak egindako deiari erantzunez. 25.000 liburu baino gehiago erre zituzten plazaren erdian "alemaniar espirituaren aurkakoak" zirela argudiatuta. 86 urte beranduago, memorian gordetzeko eguna da maiatzaren 10a.


JOSE RAMON ZURIMENDI
"Gerra Zibilari buruzko milaka liburu daude, baina eskualde honi buruz ez zegoen ezer idatzita"

JOSE RAMON ZURIMENDIK (Bilbo, 1961) Guda Zibilak Nerbioigoienan utzitako pasarteak jaso ditu elkarteak argitaratu berri duen liburuan. Proiektuaren nondik norakoak azaldu ditu.


2019-05-07 | ARGIA
Martín Villa Epaitu ekimenak José Luis Cano omenduko du, poliziak tiroz hil zuen iruindarra

1977ko amnistiaren astean, Rodolfo Martín Villa gobernazio ministroa zela, zazpi hildako eragin zituzten poliziek eta indar parapolizialek. Ahaztuak, Egiari Zor, Goldatu, San Fermines 78 gogoan eta Martxoak 3 elkarteek deitu dute ahanzturaren aurkako jardunaldia.


Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude