Eskolek itzuli diete emakumeei tradizioak isildutako ahotsa

  • Uztailaren 11tik 16ra inprobisatzaileen Kulturarteko Topaketak egin dira bigarrenez Euskal Herrian, lehen aldi hartatik 13 urtera. Mintzolak antolatu ditu, Donostia2016 Kultur Hiriburutzaren babesean. Transmisioa, hizkuntza gutxituak eta genero ikuspegia ardatz hartuta, goizean jardunaldi akademikoak egin dira eta arratsaldez emanaldiak.
    Herri bakoitza mundu bat izanik ere, emakumeak urratzen ari diren bidea bera dela ondorioztatu dezakegu Kuba, Huasteca, Gales, Mallorca eta bertako inprobisatzaileen bizipenak entzunda.

Estitxu Eizagirre @eeizagirre
2016ko uztailaren 24a
Yunet López repentista kubatarra, atzean Dana Sofua Limón huastecarra duela. (Argazkia: Dani Blanco)
Yunet López repentista kubatarra, atzean Dana Sofua Limón huastecarra duela. (Argazkia: Dani Blanco)

Yunet Lópezek sehaskatik jaso zituen laute instrumentua eta dezima. Bere sehaska Kubako etxe oso berezian tokatu: birraitona zuen Rigoberto Rizo Maldonado repentista handia. 1940ko hamarkadan edo “repentismoaren urrezko aroan” nagusi ziren inprobisatzaileak etxean ezagutu zituen. Lópezek, uztailaren 12an emandako hitzaldian, umore handiz kontatu zuen etxekoek bere dohaina nola deskubritu zuten: “Inork ez zekien nik inprobisatu nezakeenik, eta oso berandu jakin zuten. Zergatik? Neskatoa nintzelako. Gure etxeko arreta guztia nire lehengusuarengan jarria zegoen: mutikoak 10 urte bete zituenerako egin zioten bere dezima, ikasi zezan…”. Bere ikastetxean lehen saio bat egin zuten repentismo tailerrerako ikasleak erakartzeko, baina berak ez joatea erabaki zuen, “nahiago izan nuen film bat ikusi”. Gelara itzuli zenean, ordea, erraz asko osatu zuen dezima: “Niri inork ez zidan erakutsi behar neurririk, ezta zerk zerekin errimatu behar zuen ere. Etxetik, entzunaren entzunez, barneratuta nuen”.

Repentismo tailerrean Alexis Díaz Pimienta izan zuen irakasle, Kubako inprobisazioaren ikas metodoaren sortzaile eta repentista handia. Jarraian, berak ere repentista tailerrean irakasteari ekin zion: “Hazten joan ahala, lehengusu hura musikari bihurtu da eta inprobisatzaile ni. Birraitonarekin behin bakarrik kantatu nuen: repentismo tailerreko ikasturte bukaerako nire oparia izan zen ikasle bakoitzarekin gure etxean dezima bat kantatzea, eta bukaeran birraitonak esan zuen berak ere kantatuko zuela. Berak egin zidan niri oparirik handiena”.

Lehengo tradiziotik gaurko tailerra

Lópezen esperientziak ongi islatu dezake munduko txoko bakoitzeko emakumeek jendaurreko inprobisazioan egiten diharduten bidea: etxean belaunaldiz belaunaldi transmititu den tradizio maskulinoan zirrikitu bat zabaltzea, tailerrek edo eskolak sortzen dituzten testuinguru parekideagoak baliatuta. Halaxe kontatuko zuen Arantzazu Loidik uztailaren 12ko hitzaldian, Almeneko bertso eskolaz, alegia, lehen bertso eskolen esperientziaz ari zirela: “Gure irakasleek bat gehiago izan nendin zaindu zuten. Taldearen babesa ere niretzat oso garrantzitsua izan zen, kantu-lagunak lehendik nituen lagun min. Txapelketara joaten hasi ginenean, han bai, arduratu ziren ni neska nintzela oroitarazten”. Loidik eta Jon Sarasuak bertso eskola haietatik irakasleen pasioa azpimarratu zuten, “eurei hainbeste gustatzen zitzaiena guri erakutsi nahi ziguten. Teknikaz ezagutza handirik izan gabe”.

Antzeko iruditu dakiguke Rebeca Limón, Dana Sofua Limón eta Diana Lauraren ikasketa prozesua: Mexiko DFkoak izanik, egun batean huapango tailerrerako pausoak eman zituzten. “Huapangoa musika indigena eta flamenkoaren arteko nahasketa da” azaldu zuten, hauek ere, uztailaren 12an. Hitz eta musika finkoak ditu, baina batzuetan son huasteco deritzaion bat-bateko estrofak kantatzen dituzte. “Huapangoa belaunaldiz belaunaldi transmititzen da, baina gu hirikoak gara eta gure gurasoek ez zuten musika hau ezagutzen. Kasualitatez topo egin genuen gure irakaslearekin. Eskolatu gabea da, baina oso jakintsua, bizitzaz asko dakielako. Eta gure kulturarekiko maitasuna helarazi digu. Entsegu bakoitzean kontatzen zigun bere esperientziaren bat, esaterako, bere garaian oinez bide luzea egin behar izaten zuela emanaldietara joateko eta horregatik saiatzen zela joandako lekuan ahalik eta gehien ikasten. Ez digu teknikarik irakatsi, ‘jarri hatza hemen, jarri hatza han’ soilik esaten zigun, eta guk jo, soinu ona atera arte”.

Tailerrak inprobisazioaren biziraupenerako gako direla argi dute: “Gazte askok huapangoa jotzen dugu, baina oso arraroa da trobatzen, inprobisatzen ikustea. Inprobisadoreak zaharrak dira eta hiltzen ari dira. Horretaz jabetuta, tailerrak ireki dituzte, eta guk ere hor ikasi dugu. Baina inprobisadore askok nahiago du ez besteei irakastea, ‘niri ikastea hainbeste kosta bazait zuri ere kostako zaizu!’ pentsatzen dute”. Tailerrek zabaldu dietela emakumeei oholtzarako atea kontatu zuten: “Lehen gizonena zen huapangoa, emakumeek dantza egiten zuten oholtzapean. Tailerrek hori aldatu dute, orain emakumeen ahotsa ere entzuten da, eta egun tailerretan emakume gehiago dago gizonak baino”.

Tailerretan hamalau, oholtzaratu eta lau

Maria Isabel Serverak umore handiz kontatu zuen uztailaren 13ko mahai-inguruan Mallorcako glosadore emakumeek ez dutela kontzientzia kolektiborik garatu oraindik, “bi bakarrik garelako”. Etorkizunean du esperantza, ordea: “Tailerretan parte-hartzea orekatuago dago, erdi eta erdi izango gara”. Zergatik diren bi bakarrik? Azalpena ezagun egingo zaio irakurleari: “Glosaren testuingurua oso maskulinoa zen, gauez eta tabernetan kantatzen zen, eta hor emakumeek ez zuten sarbiderik. Tradizioek gauza on eta txarrak ematen dizkigute, eta hau da horietako bat. Katalunian egoera ezberdina da: transmisio naturala eten egin da, eta kantari zaharrak erreferentzia hartu arren, berrasmatu egin dute. Horren ondorioa da aurten egin duten sariketako parte hartzea: 8tik 5 emakumeak izan dira”.

Kuban ere bere tailerrean gehiengoa neskatilak direla kontatu zuen mahai-inguru berean Lópezek, “baina oholtzarako pausoa ematerakoan, zenbakiak irauli egiten dira”. Miren Amurizak horrela azaldu zuen atzerakoa: “Iristen da adin bat bertsolaritza jolasa baino zerbait serioago bilakatzen dena eta nerabezaroarekin gurutzatzen da. Etapa kritikoa izaten da eta neska askok atzera egiten dute. Zer gertatzen da une horretan? Bakoitzak bere beldur eta mugak dauzkagula. Muga hori gainditu dugunok, urteekin beste inprobisatzaile emakumeekin hitz egitean jabetzen gara norberaren beldurrak ez zirela norberarenak, denek bizi izan ditugula. Horregatik da garrantzitsua inprobisatzaile emakumeak elkarrekin biltzea eta gauza hauez hitz egitea. Horrela, atzetik datozenei ere bidea errazteko aukera daukagu. Bi bideak egin behar dira, kolektiboa eta bakoitzak berea”.

“Garai interesgarrian”

Inprobisazio emanaldi bateko emakume bakarra izateak dakartzan ondorioez aritu ziren. Nagusia: emakumeen bozgorailu bihurtzen dela inprobisatzaile hori, emakume arketipikoa irudikatzen duela, “emakumea” (bat eta bakarra bailitzan). Eta horrek oso bide estua uzten duela norberaren ahotsa garatzeko. Maialen Lujanbiok pozik azaldu zuen Euskal Herrian panorama aldatzen ikusten duela: “Emakume bertsolari kopurua zabalduz doa eta oso emakume desberdinak dauzkagu plazan: duela 40 urte onargarri izango ez lirakeen perfilak ere bai, gainera. Emakume ezberdinak izateak dakar diskurtso, iritzi, kantakera desberdinak plazaratzea. Horregatik, emakumeen arketipo izan den emakume bertsolari hori erlaxatu daiteke, mezu hori emakume gehiagok emango dutelako, eta has gaitezke emakumeen ñabardurak lantzen, ez beti korrekto agertzen, alde itsusiagoak taularatzen… Sortzaile bezala sekulako lasaitasuna ematen du, eta sormenerako abaniko kreatiboa zabaltzen”.

Poesiak ez du generorik, baina...

Karen Owen da Galesen jendaurrean poesia inprobisatua deklamatzen duen emakume bakanetakoa. Generoa gainditzearen alde mintzatu zen: “Poema irakurtzean inoiz ez dut galdetzen gizon edo emakumeak egina den. Batzuetan, tradizio maskulinoaren barruan, poesiei darien matxismo eta testosteronaren erdian, galdetzen dut, non geratu da sentiberatasuna? Ez du zerikusirik generoarekin, poetarekin du zerikusia. Poesiak zer sentimendu eragiten dizkidan, hori da begiratzen dudana. Izan ere, metrika eta errimaz gain, ez dugu ahaztu behar bihotza, bihotzak helarazten gaitu publikoarengana. Baina poemak ez du generorik”. Azken esaldi honekin bat egin zuten munduko beste txokoetako inprobisatzaileek, baina Lujanbiok afera konplexuagoa dela zehaztu zuen: “Ados, bertsoak ez dauka generorik, inporta duena bertso ona da. Baina esaldi horretan testuingurua falta da. Bertso ona bada inporta duena, gakoa litzateke zer den bertso ona, eta hor hasiko ginateke testuinguruarekin talkan eta galderak sortuko lirateke. Berdin entzuten diren ahots guztiak, bertsoa ematerakoan konfiantza eta sinesmen bera duten denek, ez baldin bada, nondik datorren heziketa hori… Bat-batekotasuna ezin da testuingurutik kanpo aztertu. Emakumeak emakume bezala dituen zailtasunak testuinguruari lotuta daude. Obra da inporta duena, baina norbaitek sortzen du, eta hargatik era batera jasotzen edo entzuten da”.

Uztailaren 13ko mahai-inguruan, munduko emakume inprobisatzaileek bizipenak partekatu ostean, arratsaldean, oholtza partekatu zuten. Tabakalerako saio hura ere bizipenetatik hobe aditu zitekeen, hitz hutsetatik baino.

 

Goiko eta erdiko argazkietan Tabakaleran egindako saioaren irudiak. Beheko argazkian uztailaren 13ko mahai-ingurua: Ainhoa Agirreazaldegi, Karen Owen, Maria Isabel Servera, Rebeca Limón, Yunet López, Maialen Lujanbio eta Miren Amuriza.

Zer gertatzen da bertsolaria emakumea denean?

Jone Miren Hernandezek uztailaren 13an eman zuen hitzaldia. 2008tik ari da bertsolaritza genero ikuspegitik aztertzen, eta argitaratzear du bere ikerlana. 1990eko hamarkadan hasi ziren bertsolaritza ikuspuntu horretatik aztertzen duten ikerketak agertzen, eta Hernandezek azaldu zuen denetan badela elementu komun bat: “Translazio bat egiten dutela, gizarteko genero sistemak bertsolaritzan nola islatu diren aztertzen dute”. Berak, berriz, Carmen Larrañagak 1994an egin zuen bezala, bertsolaritzaren barruko ikuspegitik aztertu ditu genero elementuak. Bertsoa abiapuntu hartuta, hiru eremu hauek seinalatu zituen:

Bertsoa marko komunikatibo gisa.

Joseba Zulaikaren kontzeptua hartu du Hernandezek oinarri: “Zulaikak aipatzen du bertsoak eremu berezi bat sortzen duela, beste marko komunikatibo bat, eta marko horretan, normalean esaten ez direnak esaten direla. Batzuetan oso jakintzat ditugun gauzak ez ditugu egunerokoan esaten, euskaldunak garela eta abar. Bertsotan bai. Gainera, bertsolariak aukera du komunitateari hitz egiteko eta komunitatearen izenean hitz egiteko (‘herriaren ahotsa’ izateko). Bertsolaria hitzaren, boterearen, kudeatzaile da marko honetan”. Jarraian, generoari lotutako galderak pausatu zituen: “Emakumeak begiratuak izateko eta begira egoteko dira sozializatuak, eta ez euren begiradaren jabe izateko. Hori arazo da kudeatzaile izateko. Bestalde, zergatik ezin du eremu komunikatibo ezohiko horrek emakume/gizon dikotomia ezabatu? Posible da bertsotan bizikleta eta behi izatea, baina generoari buruzko gauza batzuk gainditzea ez. Zergatik?”.

Bertsoa eta talde identitatea.

Marko komunikatibo berezi horretan, bertsolariak elipsiak kudeatzen dituela azaldu zuen (jakinak diren kontu horiek aipatu gabe utziz). Publikoak paper aktiboa duela gogorarazi zuen, hari dagokiola bertsolariak elipsian utzitakoa betetzea. Baina, “publikoak zer du hutsune horiek betetzeko? Tradizioa. Eta gure tradizioan emakumeak ez du hitzik izan”.

Bertsoa ikur moduan, gizarte lotura moduan.

“Bertsoa hitzen trukea da. Hitzak boterea irabazi dezan, publikoaren kontsentsua edo adostasuna lortu behar du. Zer gertatzen da bertsotan genero ikuspegia azaleratzen denean? Zer gertatzen da partekatuak ez diren emozio edo nahiak mahai-gainean jartzen direnean? Halakoetan, emakume bertsolaria sortzen diren deserosotasunen kudeatzaile da”.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Emakume bertsolariak kanaletik interesatuko zaizu...
Hau dena aldatu nahi nuke

Ez da kasualitatea bertso saioaren kronika. Ekainaren 26an Iruñean, Katakraken.


2017-06-25 | Estitxu Eizagirre
Arabako bertsolaritza
Txapela janzteko modukoa

Aroa Arrizubieta Barredo (Gasteiz, 2001) izan da bertsotan Euskal Herriko txapela jantzi duen lehen arabarra. Saran jantzi zuen Eskolarteko txapela ekainaren 10ean, Amets Arzallus txapeldun nagusiaren eskutik. Arrizubietarekin eta bertso eskolako irakasle Oier Arbina Badillo-rekin (Agurain, 1992) bildu gara, Arabako bertsolari gazteen panorama ezagutzeko. Lan handiaren saritzat daukate lortutako txapela, eta etorkizunean Euskal Herriko saioetan arabarrek ere kantatuko dutela desio dute.


2016-09-27 | Estitxu Eizagirre
Emakume etxeak lotuko ditu "Testurak" bertso emanaldi bereziak

Ostiral honetan egingo da lehen saioa, Eibarko Andretxean, 19:00etan. Ordutik abendura bitartean, sei bertso jaialdi gehiago egingo dira emakumeen testu literarioak oinarri hartuta.


2016-09-16 | ARGIA
Emakume bertsolariak boteretze gunea eraikitzen

Historikoki zailtasunak eta isiltasuna izan dituzte parez pare emakume bertsolariek. Hala ere, boteretze gunea eraiki eta aurrera egiten ari dira. “Emakume bertsolariak. Ahanzturatik diskurtso propiora” ikerketan 35 bertsolari elkarrizketatu dituzte.


2016-07-31 | Estitxu Eizagirre
Gorputz osoz entzuna

Sartu orduko ohartu ginen ez genekiela zer jazoko zen iluntze hartan. Esertzeko aulki bila hasi, eta batzuk eszenategi txiki bati begira jarriak, eta beste batzuk bigarren eta hirugarren eszenategiei begira zeuden. Entzuleontzat lehen aulki-jolasa, zer eszenategiri begira jarri hautatzea izan zen, beraz. Eta lehen aldiz saio batean, beste norabide batean eseritako entzuleekin topo egiten zuten gure begiradek, parez pare. Emanaldi osoan, halako irri atseginak eta konplizitate giroa sortzeko... [+]


2016-07-13 | Estitxu Eizagirre
Kantu inprobisatua
Munduko inprobisatzaileak elkarrizketan

Ainhoa Agirreazaldegik egin du aurkezpena. Arratsaldeko saioan (19:00etan Tabakaleran) arituko diren inprobisatzaileak aritu dira elkarrizketan.


2016-04-05 | Estitxu Eizagirre
Bi sexuetako bertsolariak 1876an, infinito

Halaxe du idatzia Juan Mañé y Flaquerrek Viaje por Guipuzcoa liburuan, 1876an (264. orrian): "Euskarak bertsotarako duen erraztasuna da kausa inprobisatzaileak, bi sexuetan, infinito izan daitezen". Infinito haien izenak eta historia berreskuratzeko auzolanera batu nahi?


2016-03-08 | Estitxu Eizagirre
Agenda: Bertso saio feministak

Martxoaren 8ren karietara Euskal Herrian barna bertso saio feminista hauek egingo dira hurrengo egunetan. Gomendagarria oholtzako lidergo, gai eta diskurtsoekin gero eta exigenteago direnentzat.


2016-03-08 | Estitxu Eizagirre
Bost urte ditugu emakume bertsolarien historia berreskuratzeko

Aukera badugu bertsolaritzaren historia (txuri-beltzean eta txapelez josita irudikatzen dugun hori) parekidera inguratzeko. Ez dugu arkeologiarik egin behar, baina lurrazalean dabiltzan 90 urteko lekukoen testigantza bildu ezean, arkeologiak ere ez digu informazio gehiago emango.


2016-03-06 | Estitxu Eizagirre
Plazida Otaño
Etxea plaza zeneko bertsolaria

Garai bateko bertsolarien eskola, taberna. Hala esan ohi dugu. Sagardotegia, hobea! Zizurkilgo otañotarrek erakusten digute, ordea, etxean egiten zela egunerokoan bertsotan. Eremu pribatuan, eta hor emakumeak ere aritzen zirela, normal-normal. Hortik Plazida Otañoren bi bertso indartsu iragazi dira memoria kolektibora. Baina “plaza publikoa”ren ikuspegi murritzarekin, gure begiradak emakume hauek guztiak desterratu ditu Bertsolari izenetik. Eta orain datoz lanak,... [+]


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude