Murririk bai?


2019ko irailaren 05an
Murria tristura eta malenkonia ere bada. Garai batean borraja erabiltzen zen horiei aurre egiteko sendagai. Poeta-belarra esan beharko genioke borrajari.

Baratzerik ba al duzu? Umetan etxean ezagutu ditudan bi baratzeek murria zuten, horma, alegia. Batek buelta osoan, alde bakarrean besteak. Murriak ondo erabilita, baratzeak mesede galanta izango du. Babesgunea sortuko du: komeni den tokian itzala egiteko jarriko da, edo haize bortitzetatik edota ekaitzetatik gerizatzeko. Helduleku ona da baita igokari, fruitu arbol eta abarrentzako ere. Baratzean aparteko bazterra sortzen du murriak, loreak landatu, luartokia jarri, makilak eta pardak jaso eta urtero loratu eta hazia emanez urtetan iraungo duten barazkien zurkulu.

Urtearen barruan zikloa osatu, loratu eta hazia emanda urtero berritzen diren horietako bi dira perrexila (Petroselinum crispum) eta borraja (Borrago officinalis). Hosto mozkina urte osoan baliatu eta garatzen utzi; gararen luzera guztian edo muturrean loreak emango dituzte, eta horietatik haziak. Haziak bertan erortzen dira, eta landare berriak sortu. Perrexila petral samarra da baina borraja oso emankorra; landare ugari sortuko dira iazkoaren oinean. Horrexegatik baratze erdian beharrean hobeto daude bazter batean edo murriaren oinarrian. Urte batzuetarako txokoa.

Murria tristura eta malenkonia ere bada. Garai batean borraja erabiltzen zen horieri aurre egiteko sendagai. Malenkonia uxatu, animoa piztu eta bizipoza suspertzeko egokia denez, bere hostoak, loreak eta sustraiak erabiltzen direla jaso zuen Laguna doktoreak.

“Murruin” eta “murriona” ere esaten zaio borrajari. Jose Maria Lakoizketak bere Diccionario de los nombres euskaros de las plantas en correspondencia con los vulgares castellanos y franceses y cientificos latinos ederrean bi bide proposatzen ditu izen horiek ulertzeko. Batetik, “murria” eta “oina” hitzetatik, hormaren edo murruaren oinean hazten delako. Bestetik, “murria” eta “ona” hitzetatik, murria etsipena, tristura edo malenkonia tratatu eta bere oneratzeko erabiltzen delako.

Frédérik Mistral idazle okzitaniarrari Literatura Nobel Saria emateko aitzakia izan zuten bere Mirèio poema epikoaren itzulpenean “murria” hitzaren erabilera dotorea egiten du Orixek, pertsona murria inausi eta jotako lizar (Fraxinus excelsior) mugarrotuarekin alderatuz: “Lizar moarratua bezain murri, aldegin zinan yendartetik”.

Bitoriano Gandiaga handiak ere dotore darabil Elorri liburuan: “Txoria kantari. /  Elorria zuri. / Bihotz ergela negar / ta negar, setati, / eguzkiz betetako / belardian murri, / egunari leihoa / zabaltzeko nagi”.

Poeta-belarra esan beharko genioke borrajari. Eta zuk, murririk bai?


Kanal honetatik interesatuko zaizu: Espezieak
2020-01-24 | Jakoba Errekondo
Uzta eta lana aurreikusi, eta bilakatu

Datorren uztailean izango al dugu lanik? Izango al dugu labore uzta biltzeko lanik? Gure aldean, etorkizuna planifikatzeko eta antolatzeko gaitasun handia dute landareek; ia landare guztiek. Bere zikloa biziko den tokian gertatuko diren gorabeheretara egokitua izango da... [+]


2019-11-29 | Jakoba Errekondo
Babarrunak irakurri

Omiasainduz fruitu guztiak sartuak” dio esaerak. Mandio bete sagar, kuia eta kiwi da geurean (Malus domestica, Cucurbita maxima eta Actinidia chinensis). Beste asko bete arto (Zea mays) izango dira; edo bete babarrun (Phaseolus vulgaris); patata (Solanum tuberosum), tipula... [+]


2019-06-27 | Jakoba Errekondo
Arratzalde honetatik

Arratsalde honek ematen didan oihartzuna baliatu nahi dut esan eta irakurlea jakinaren gainean jartzeko: urteko egun luzeenak joan dira eta gaua luzatzen eta egun argia laburtzen hasi da. Honek ondorio latzak izango ditu landareengan, eta sahieska guregan.
Hasi berria dugun eta... [+]


2019-06-24 | Jakoba Errekondo
Piperminaren tristura

Landagailuarekin zuloa egin eta landarea sartu. Aurtengo udara berotuko duen minaren piperminak (Capsicum annuum) landatuta daude. Pentsatze hutsarekin hortzak izerditan jarri zaizkit.

Gure herrian Oria ibaia errio bihurtzen da, eta bere alde batera zein besterako... [+]


2019-04-08 | Jakoba Errekondo
Latinez zorrotz

Gorritik ekiten dio sasoi berriari laharrak, Rubus fruticosus eta Rubus ulmifolius. Zurtoin gorrian kimu eta hosto berriak gorri-gorriak dira, laster berdetuko badira ere. Udazkenean, hotzak azala erretzen dionean ere, hostoak gorritu egingo dira. Gurienean gorri, eta zahar... [+]


Eguneraketa berriak daude