Emakumeak borrokan
Maialen Moreno. Istorio bilketan

"XVI. mendean jasotako istorio batzuk nik orain jaso ditut ahoz eta euskaraz "

  • Mendez mende, belaunaldiz belaunaldi kontatu izan diren istorioak biltzen aritu da Moreno Zubeldia. Bi urtez Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoan gaindi ibilirik, guztira 300 ipuin tradizionalez osaturiko bilduma osatu du. Aberastasun hau esku artean, ipuinen artean zein beste ikerlarien bildumekin konparaketak egiten aritu da. Baionan eman berri duen hitzaldia estakuru harturik, ikerketa honen ondorioak azaldu dizkio ARGIAri.

Jenofa Berhokoirigoin @Jenofa_B
2019ko urtarrilaren 20a
Elkartzeko uneak gutituz doazen heinean, ahozko literaturak toki gutiago duela dio Moreno Zubeldiak (Argazkia: Isabelle Miquelestorena)

Lapurdi, Nafarroa Beherea eta Zuberoako ipuinak bildu dituzu. Euskal Herriko beste eremukoez ezberdina da horko ipuindegia?

Ipuin tradizionalak badira denetan, baina bildu ditudan batzuk bereziak dira edo behintzat hegoaldean ez daude bilduta. Arrazoia ez dakit zein den: besterik gabe, ez direlako bildu, edo bertakoak direlako, beste tradizio bat daukazutelako. Besteak beste, ikusi dut Frantziako Erdi Aroko fabliaux-etan antzeko gaiak tratatzen zirela. Poggio Braccioliniren lana ere aztertu dut, italiarra zen, latinista eta horrek bildu zituen Italian latinezko istorioak. XVI. mendean jasotako istorio batzuk nik orain jaso ditut ahoz eta euskaraz! Hori zait egiten bitxiena eta azpimarratu nahi izan dut: badagoela tradizio bat, ahoz kontatutako istorioak badaudela, eta harrigarriena, batzuk orain ere kontatzen direla.

XVIII. mende erdialdean hasten da ahozko ipuinen bilketa. Zergatik?

Europa osoan izandako fenomeno bat izan zen, ahozko literatura biltzeko interes bat agertu zen, batez ere Grimm anaiek ezagutarazi zutena Alemanian. Hemen ere, kanpotik etorritako Cerquand eta Webster hasi ziren batez ere hemengoaz interesatzen.

300 bat ipuin bildu dituzu.

Nafarroa Beherean, Zuberoan eta Lapurdin ibili naiz, adineko jendearekin, istorioak kontatzeko zaletasuna dutenekin. Adibidez, Donibane Garazin astelehenez, merkatuaren inguruan batzuk biltzen dira eta istorioak kontatzen dituzte. Hori momentu pribatu bat da, lagun artekoa eta ni kanpokoa izanez, horretara sartzea zaila izan zait artetan. Demagun, banekien istorio kontalari on bat bazela baina ez zuen onartu nirekin biltzea. Beste batzuk galdetu zidaten beraien izenak ez agertzea.

Zein eremutan kontatzen dira?

Kontalari batzuek esaten didate beraien etxean jaso zituztela. Baina ipuin horiek ez dira gordinak, horiek gehiago lagun arteko giroan kontatzen ziren nik uste. Donibane Garaziko kontalari batek taberna zuen eta erraten zidan han asko entzun zituela.

Errealistak eta miresgarriak sailkapena egiten duzu. Zein dira nagusi hemen?

Eguneroko biziko pertsonaiak (apaizak, medikuak, senarrak, alargunak...) agertzen diren istorioak dira errealistak, miresgarriak berriz deabruaren gisako pertsonaiak dituztenak. Nik gehien-gehienak bildu ditudanak errealistak dira.  

Irri asko badela ohartu zara. Ze umore mota da?

Ipuin errealistetan bi motatako umorea bereizi dut: batzuk dira gordinak, sexu kontuak dituztenak eta besteak eskatologikoak deitu ditudanak, kaka, putzak eta puzkerrak aipatzen dituztenak. Sexu kontukoek hiru ezaugarri zituztela ohartu naiz. Batetik, transposizio poetikoa deitu dudana. Sexu kontuko gauzak eta ekintzak bere izenez ezin dira deitu, deskribatzen dira. Adibidez, Müthila eta neskatua deitu istorioan, etxeko nagusiak ohera joan ziren eta etxeko lanetan zebiltzan neskari eta mutikoari, oherakoan, sua itzaltzeko agindu zieten. Denbora baliatu zuten jolasteko, neskatoa etzan zen zakuaren gainean, mutikoa gainean eta konturatu ziren zakuaren mutur batek sua hartu zuela. Neska Biarnokoa zen eta esan zuen: “Lou sac! Lou sac!”, eta mutilak erantzun “Zer luzak? Dena hor dun!”. Jolasa deskribatzen da, baina inoiz ez da izendatzen. Beste ezaugarri bat da inoiz ez direla deskribatzen maitale sentsazioak edo maitasun sentimenduak. Azkenik, inozentzia itxurarena, neskek ematen dute ez dakitela ezer sexuari buruz.

Kontalari gizonezkoak ala emakumezkoak kausitu dituzu?

Gehienak gizonak izan dira. Joan naizelarik kontalarien bila, gehienetan gizonengana bidaltzen ninduten.  

Iraganean?

Etxean kontatzen zenean denetarik egonen zen.

Ipuin anti-klerikalak ez dira anitz bilduak izan.

Barandiaran, Azkue… Askotan istorio bilketan aritu zirenak eliz-gizonak ziren, beraz beharbada ez zuten galdetuko gai horiei buruz; eta alderantziz ere, jendearengana hurbiltzen zirenean, jakinik apaizak zirela, ez zituzten kontatu nahi izango horrelako istorioak. Aspalditik hor diren ipuin tradizionalak dira, baina ez daude jasota.

Zer ekar diezaieke ipuin horiek XXI. mendeko ume zein helduei?

Ez dakit ikasi eta pasarazi behar ditugunik! Nik bildu ditut gustukoak neuzkalako, euskara aberatsean direlako eta interesa dudalako. Europa mailan, beste hizkuntza batzuetan ere jaso dira eta euskaraz ere aurkiturik, bildu nahi izan ditut eta konparaketak egin. Hortik aurrera ni ez naiz fitsik inori esateko horiek ikasi edota irakurri behar direla. Bestalde, elkarbizitza ere aldatzen ari da, geroz eta gutiago elkartzen gara, orduan ahozko literaturak ere geroz eta toki gutiago du.n
 

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal hauetan artxibatua: Kultura  |  Ipar Euskal Herria

Kultura kanaletik interesatuko zaizu...
Aeham Ahmad, musikaria
"Nire bizitza arriskuan jarri zuen argazki berak fama eta arrakasta ekarri dizkit gero, eta madarikazio moduko bat da orain"

Siriako Yarmouk errefuxiatu gunean (Damasko) jaio zen 1988an, palestinar familia baten baitan. Pianoa zuen ogibide, baina gerrak dena kendu zion. Sarraskiaren erdian musika egiten jarraitu zuen ordea, eta irudi haiek gure hedabideetako orrialdeak bete zituzten. Oinez iritsi zen Alemaniara 2015ean, eta musikatik bizitzen jarraitzea lortu du, inoiz baino arrakastatsuago. Mixel Etxekoparrek Xiru jaialdira gonbidatuta, Euskal Herrian aritu da lehendabizikoz.


Jerzy Starzynski, lemko komunitatearen bultzatzaile sutsua
"Gure identitatea mantentzen dugu"

Jerzy Starzynski (1967, Legnica, Silesia Beherea, Polonia) koreografoa, etnomusikologoa eta historialaria da. Alabaina, ezer baino gehiago lemko komunitatekoa da eta bizitza osoa darama beraien hizkuntzaren eta kulturaren alde borrokan. Umetan, eskolan, jazarria izan zen lemkoa zelako. 1989an Kyczera kantu eta dantza taldea sortu zuen, besteak beste, lemkoek haien identitatea indartu zezaten eta lemko izateaz lotsatu ez zitezen.


Neurokapitalismoa
Lan egin, bizi eta kontsumitu datuen eta pantailen aroan

Eredu produktibo bat da. Historiaren une honetan kapitalismoak jantzi duen azken maskara. Ideologia bat ere bai, etenik gabe errepikatzen dena negozioak nola egin erakusten duten unibertsitateetan, enpresei aholku ematen aritzen diren bulegoetan, ekintzailetza eta enpresa-sorkuntzari buruz nonahi antolatzen diren jardunaldietan. Eta, batez ere, leku guztietako agintariek besarkatu duten masta da, azken hamarkadako ekonomiaren itsaso zakarrak zeharkatu ostean India berriak agertuko direlakoan... [+]


Ziburuko I. Euskal Liburu eta Disko Azoka
Durango dardarka

Felix Ibarrondo. Frantziskotarra Parisen, itzal handiko musikagile
"Musikagile asko ziztuan bizi dira, eta ez dakit nola asmatzen duten musika egiten"

Musika garaikideak duen izen ezagunenetakoa da. Ospe handikoa da hemen eta munduan. Oroz gain, Frantzian. Gaztetan, kezkarik franko ibili zuen, frantziskotar eta musikari izan ote zitekeen.
Biak izan da, musika sortzeko obsesio handia gorabehera.


2019-05-26 | Beñat Sarasola
Gure parpaila hautsiak

Posmodernitatearen seme-alabak omen gara, baina, halere, sarri izaten dugu iragana brotxa lodiz epaitu eta orainaldia ezein pasatako denbora baino moralki aurreratuagoa dela aldarrikatzeko tentazioa. Biolentzia matxista dela eta, esaterako, egungo estatistika eskandaluzkoak jartzen dizkigutelarik begien aurrean, berehala egin ohi dugu azpimarra: kontua da lehen ez zirela kontabilizatzen, besterik gabe onartzen zen biolentzia domestikoa zen.

XIX. mendeko idazle espainiar handienetakoa dugu... [+]


Kazetaritzaren argi-ilunak
Paperezko hegazkinak. Lutxo Egia. Erein, 2002.

Duela gutxi euskaratu du Koro Navarrok 36ko Gerrari buruz George Steerrek idatzitako saiakera: Gernikako arbola. Gerra modernoaren landa-azterketa bat. Britaniar kazetaria izan zen Gernikako bonbardaketa munduari kontatu ziona, diskurtso ofizialaren kontrako albistea emanez. Informazioa boterea da eta botere-lehiak geroz eta muga lausoagoak ditu. Funtsean eta labur esanda, borroka hori da, hain zuzen, nobela honetan azaleratzen dena, bai... [+]


Agur ezin ederragoa
Mahler-en " 9. Sinfonia". Euskadiko Orkestra Sinfonikoa. Zuzendaria: Robert Treviño.
Gasteizko Principal Antzokia. Maiatzaren 9a.

Opari berezia ekarri digu Euskadiko Orkestra Sinfonikoak (EOS) bere azkeneko abonu-kontzertuan. Opari bikoitza esango nuke, alde batetik obra zinez ederra eskaini digulako, eta bestetik, interpretazio sakon eta sentitua entzun genuelako.

Zalantzarik gabe Gusav Mahler-en 9. Sinfonia konpositorearen produkzio osoaren obra ederrenetako bat... [+]


Zuzeneko emanaldia
Neguko orbainak

Punto de Vistan, Nafarroako Zinema Dokumentaleko Nazioarteko Jaialdian, estreinatu zuen Jorge Moneo Quintanak Orbainak filma. Ekainaren hasieran Madrilgo Filmadrid zinemaldian jarraituko du bere bidea. Gure historia hurbilak denboran zehar utzitako arrastoak miatzen ditu 29 minutuko lanak.


2019-05-24 | ARGIA
Elbira Zipitriari buruzko filma gaur estreinatuko du Maider Oleagak

“Muga deitzen da Pausoa” du izenburu filmak eta Bilbon, Donostian eta Gasteizen ikusi ahal izango da lehen aldiz.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude