'Kili-kili'-tik 'Argia'-ra: 'Gogor' diskoaren 50 urteak

Urko Apaolaza Avila @urkoapaolaza
2018ko azaroaren 11

Melaminazko mahaien egur iluna hautsak hartuta dago Kili-kili aldizkariaren Bilboko Goienkaleko erredakzio zaharrean. Armairu baten barruan, alanbre oxidatuz itxitako 40x40 cm inguruko kaxatan sartuta aurkitu dugu altxorra: Gogor diskoak.

Duela 50 urte Derioko seminarioko itxialdia egin zuten abadeek grabatu zuten diskoa, borroka luze hark iraun bitartean abesten zituzten doinuekin. Baionako Agorila zigiluak argitaratua –2012 CDan berrargitaratu zuen–, frankismoaren kontrako erresistentziaren ikur bilakatu zen berehala.

Baina zer egiten zuten diskoaren binilozko 700 ale baino gehiagok Kili-kili-ren egoitzako armairuan gordeta? Aldizkariaren sortzaileaz pare bat berba egin behar historia hau ulertzeko.

‘‘Kili-kili’ haurrentzako aldizkaria zenaren egoitzan, Bilboko Goienkale edo Somera kalean, ‘Gogor’ diskoaren 700 ale inguru topatu dituzte Jose Antonio Retolazaren senideek, lehenago Basauriko zulo batetik erreskatatuak. Horri eskerrak, klandestinitatearen eta jazarpenaren ondorioz banatu gabe geratu ziren binilozko diskoak eskuragai jarriko ditu berriz ARGIAk bere komunitateko kideen artean, 50 urte geroago.

Jose Antonio Retolazaren magnetofoia

Jose Antonio Retolazak (Bilbo, 1929-2014) txikitan galdu zuen euskara, baina bere kabuz berreskuratu zuen, Gasteizko seminarioan. “Eliza eta euskara izan ziren beti bere bidea”, dio Etxahun Galparsoro haren suhi eta Lazkaoko Beneditarren artxiboko teknikariak. Hala, 1959an Arrazolan abade zebilela, berak antolatu zuen lehen aldiz meza euskaraz, eta 60ko hamarkadan Kili-kili pertsonaia sortu zuen Bilboko San Anton elizako katekesiaren babespean, haurrak euskaraz alfabetizatzeko, gerora komiki aldizkari ezagun bihurtuko zena.

Retolazak elizaren hierarkiaren kontra joatea hautatu zuen, eta 1960an Francoren kontrako 339 abadeen gutuna sinatu zuen. Hala “hondatu” zuen eliz karrera, bere lagun kutun Juan Uriartek ez bezala: “Firmatu izan baleust gaur ez zan gotzain izango”, dio autobiografia liburuan oraindik Donostiako gotzain emeritu denaz.

1968an Derioko okupazioa gertatu zenean, on Klaudio Gallastegi San Antongo abade ezaguna seminarioraino eraman ohi zuen Retolazak autoan, itxialdian zeudenei meza emateko. Eta berekin batera Grundig magnetofoi handi bat ere bai. Dirudienez, makina horretan jaso zituen abade errebeldeen lehen abestiak.

“Baina diskoa ez zen seminarioan grabatu”, argitu digu ziur Xabier Amurizak (Etxano, 1941). Derioko borrokaren inguruan testigantza bat uzteko helburuz sortu zen diskoaren ideia, behin itxialdia amaituta: “Pentsatu genuen bildu behar zela talde bat kantatzeko esperientzia genuenon artean, 20 edo 25 izango ginen, eta grabazioa Zornotzako karmeldarren komentuan egin zen”.

Camarade-curé

Atzean mezu politikoa zuten euskarazko kanta liturgikoak jaso zituzten, baita bertso sorta ezagunak –edo Amurizak itxialdiaz egindakoak– eta bogan zeuden abestiak ere, Julen Lekuonaren Ez, ez dut nahi ospetsua adibidez.

[Bilduma osoa hemen entzun daiteke]

Hain justu, azkeneko doinu honen gainean ahotsa jarri zuen Colette Magny kantari ezkertiar frantziarrak, handik bi urtera diskoa bere eskuetara iritsi zenean. “Apez laguna, zigortu zaituzte / Baina zure zigorra herriak beregain hartu du eta jujatu / Izendatua den apez berriak ez du nehor izanen mezan”, dio Camarade-curé abestiak frantsesez. Orain, kanta horren genealogia eta euskal abadeen historia oinarri hartuta, dokumentala estreinatuko du Pierre Prouveze zinegileak.

Itzul gaitezen 1968ra. Behin grabazioa eginda, haren masterra Ipar Euskal Herrira eraman zuten Amuriza eta Retolazak, azkeneko honen mini-morrisean, eta haiekin on Klaudio: “Errespetua sor zezakeen norbait behar genuen muga pasatzeko eta abade hura, bere 150 kilo eta sotanarekin, pertsona egokiena zen”, gogoratzen du Amurizak. Jendarmeek alto emanagatik lortu zuten kopia hura Telesforo Monzonen eskuetan uztea.

Xabier Amuriza:
“Pentsatu genuen bildu behar zela talde bat kantatzeko esperientzia genuenon artean, 20 edo 25 izango ginen, eta grabazioa Zornotzako karmeldarren komentuan egin zen”

Amuriza eta Derioko beste abade asko jadanik Zamorako kartzelan zirela ikusi zuen argia Gogor diskoak 1969ko maiatza inguruan. Erabat klandestinoki zabaldua eta guztiz jazarria izan arren –poliziak haren atzetik ibili ziren etxe partikularrak eta baita Euskaltzaindiako egoitza miatuz ere– oihartzun handia izan zuen. Ez zen meza soil bat, zapalduta zegoen herri baten garrasia baizik.

ARGIAk zabalduko ditu

Urte askoren ondoren, Julian Goikoetxea izeneko lagun bat hurbildu zitzaion Iñaki Egurrolari kalean. Egurrola Euskerazaleak elkartekoa izanik –Kili-kili hasieratik babestu zuena–, esan zion bazuela beraiena zen gauza bat. Burdina lantzeko Basauriko tailer batean, pisu handia zuen mahaia ezkutuko palanka batez mugitu zitekeela deskubritu zuten eta haren atzean zulo bat: han zeuden 12 hatz-beteko LP biniloak. Halaxe eraman zituzten Kili-kili-ren egoitzara.

Berrogeita hamar urteren ondoren, frankismoaren errepresioaren ondorioz egiteke geratu zen lana amaituko du ARGIAk, eta disko horiek zabalduko ditugu gure komunitateko kideen artean. Durangoko Azokako standean izango dira eskuragai, baita gure webgunean ere (azoka.argia.eus).

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal hauetan artxibatua: Musika  |  Oroimen historikoa  |  Frankismoa  |  Komikia  |  ARGIA

Musika kanaletik interesatuko zaizu...
2018-11-20 | ARGIA
Laboaldia antolatu dute Azpeitian, Mikel Laboa omendu eta sortzaile berriekin konektatzeko

Laboaldia antolatu dute Azpeitian asteazken honetatik aurrera. Mikel Laboa omendu nahi dute egitarau zabalarekin, baita hori baino zerbait gehiago ere: Donostiako musikariaren unibertsoa gaur egungo testuingurura ekarriz, sortzeko grina transmititzea da egitasmoaren xedeetako bat.


Kalitate gorena

Gabonetan turroiekin gertatzen den bezala, santu guztien egunaren inguruan badugu musikazaleok hitzordu garrantzitsu bat: Tolosako Abesbatza Lehiaketa hain zuzen ere. Aurtengo edizioa bereziki interesgarria izan da, arrazoi askorengatik: alde batetik, 50. edizioa izan da, eta urteurrena ospatzeko hainbat kontzertu berezi antolatu dituzte, batzuek merezi izan dute eta beste batzuek ez hainbeste, dena esan behar da; bestetik, aurten entzun  ditugun abesbatzen kalitatea zinez altua izan da,... [+]


2018-11-16 | Fermin Muguruza
Beltza naiz (Black is Beltza making of-a)
MULTIMEDIA - dokumentala

Fermin  Muguruzak zuzendutako Black is beltza filmaren inguruko dokumentala da Beltza naiz. Iruñeko Erraldoien konpartsak New Yorken 1965an eginiko desfilearen istorioa biltzen duen komikia animazio film bihurtzeko prozesua erakusten du dokumentalak, eta Amaia Jackson zarauztarra da film luzeko protagonista. Bi zatitan banatua, lehenengoak proiektuaren transmedia garapena erakusten du, eta bigarrenak animazio-filma nola egin zen, guztia artista eta ekintzaileei egindako... [+]


2018-11-15 | Barren .eus
'Euskara ala ezkara', Mursegoren emanaldia
MULTIMEDIA - ekitaldia

Musika, antzerkia, umorea eta ironi dosi handiak batu zituen Mursego artista eibartarrak Euskara ala ezkara zikloan. Euskaldun izatea zein nekeza den azaldu zuen Mursegok euskara ikasten ari den argentinar baten azalean jarrita, eta azkeneko urteotan erakunde publikoek nahiz bestelako eragileek euskara sustatzeko egin dituzten hamar kanpaina aletu zituen.


Euskal rocka munduan zabaltzeko ekimen jendetsua antolatu dute Baionan

Azaroaren 24an egingo dute Esker 1000 ekimenaren lehenbiziko emanaldia Baionan: 100 musikari elkartu nahi dituzte Niko Etxarten Euskal Rock’n’roll kantaren bertsio bat egiteko eta, horrekin batera, rockarekin lotutako jarduera sorta antolatu dute.


2018-11-14 | Uriola.eus
Estitxu Robles-Arangiz abeslariaren izena edukiko du Bilboko Casilda Iturrizar parkeko kale batek

Estibaliz Robles-Arangiz Bernaola (Beskoitze, Lapurdi, 1944 - Bilbo 1993) 1967an hasi zen kantari. Hogei urte besterik ez-eta zenbait musika-lehiaketa irabazi zituen eta musika-emanaldiak eskaintzen hasi zen Euskadin, baita Mexikon eta Kanadan ere.


2018-11-11 | Iker Barandiaran
Oroitzapen eta talde-lanaren emaitza

Abenduaren 25ean jaio eta su hartuko du panpin diaboliko delako batek eta berarekin mundu guztiak. Hala omen dio galbidean dagoen kristau sekta erraldoiaren kondairak; eta hala izan behar badu, hobe sekta suntsitzaile horrek gu guztiok hondoratu aurretik amildegiaren ertzetik azkar igaro eta ahal den heinean sektakoei kontra egitea. Ideia horren bueltan ari zen jatorri katalana duen Alex Montiel (HHH taldeko kide ohia), 2000. urtearen inguruan Donostian, 25th Coming Fire musika taldea abiarazi... [+]


2018-11-09 | Malik Bendjelloul
Sugar Manen bila
MULTIMEDIA - dokumentala

"Searching for Sugar Man" filma dokumentalak kontatzen du Rodriguez izeneko kantari misteriotsuaren istorio harrigarria, eta bi lagun hegoafrikarren ahaleginak azaleratzeko abeslari horren gorabehera bitxiak. Malik Bendjelloul-en filmak izabazi zuen, 2013an, Dokumental Onenaren Oscarra. Gainera, urte horretako BAFTA eta WGA sariak ere irabazi zituen.

Zuzendaria eta gidoilari: Malik Bendjelloul
Aktoreak: Stephen "Sugar" Segerman, Dennis Coffey, Mike Theodore.
Euskarazko... [+]


Montauk taldearen 'Geruzak': negu hau ez dadila joan

Zazpi kantako lan bat, aurrekoaren aldean trinkoagoa dirudiena, disko osoak eduki behar zuen tonua argi daukan talde baten emaitza. Garapen luzeak dira Montauken etxeko marka, Geruzak-eko kanta pare bat besterik ez daude bost minututik behera.


MTVren beste kontzertu bat antolatu nahi du Bizkaiko Aldundiak Getxon datorren urtean

2019ko udaberrian edo udan, Algortako Portu Zaharrean kontzerturen bat antolatzea negoziatzen ari dira Bizkaiko Aldundia eta MTV katea. Azken astean ia 70.000 ikusle bildu direla esan zuen, eta horretaz "harro" azaldu zen Unai Rementeria Bizkaiko ahaldun nagusia.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude