Furakanetan kulunka

  • Alberto Santanak Euskal Telebistan eskaintzen duen Baskoniako historia bat sail ederrean, duela gutxi, erakutsi zigun euskaldunok ez ginela jatorriz oso itsaso zaleak. Arbasoek ikasi behar izan zuketen olatuen eta galernen artean irauten. XV. gizalditik hona, Islandiarako baleazaleek, mutilik ttipienek, hiru kapitain neska-bahitzaileek eta Ternuako bakailao arrantzaleek aberastu zuten gure kantutegia.

Itxaro Borda
2018ko urtarrilaren 14a
Irudia: Ainara Azpiazu
Irudia: Ainara Azpiazu "Axpi".Irudia: Ainara Azpiazu "Axpi".

XIX. mendean, nazionalitateen teorizatzaileek euskal kulturaren erroak artzain eta nekezari munduan finkatu zituzten, Baionatik Muskizera luzatzen den kostaldeko arrantzale epikoenean baino. Alta, euskara idatzia izan den unetik, itsas-jendeen bizitzak xeheki goratzen zituen otoitzak paratu zituen Ziburuko Joanes Etxeberrik (1580-1665) eta azken urte hauetan berriz ikertzen da euskal arrantzaleen ibilera distiratsua: Aurelia Arkotxak Martin Doyarçabalen nabigazio liburua jorratu zuen, Hinka taldeak 1615 ikusgarria oparitu zigun, Iñaki Petxarromanek Kearen fiordoa nobela idatzi eta Xabier Agote eta Maineko amerikar lehorreko lagunek Elkarrekin-Together filma bildu zuten. Adibideak baizik ez dira.

Ternuara partitzea ez da askotan ahots goraz emana entzuten. Karidadeko Benta taldeak zati bat grabatu zuen eta entzun daiteke sareko ohiko kanaletan. Hiru partetan banatuak agertzen dira Susak 2006an plazaraturiko Xahoren kantutegian: Partida tristea Ternuarat, Itsasoko perillak eta Ternuako penak. Baionako euskal erakustokian aurkitzen da jatorrizko dokumentua MS97 zenbakiarekin. Patri Urkizuk publikatu zuen lehen aldiz 1986an.

Itsasoa ardatz duten obra anitzetan, Donostiako hiru damatxoak kausitzen ahal ditugu, Bordeletik abiatu zen Saint Paul itsas ontziaren epopeia (1868), Benito Lertxundik xuxurlatu zizkigun 1901eko maiatzaren 14an Orion ikusi zuten azken balearen koplak, Baionako Barrako lainoaren eresia eta Mariñeluarekin enamoratu zen markesaren alaba interesatuarenak.

Ternuarako arrantzaleen lekukotasuna 1789 urtean etzan zen paperean, dakigunaren arabera. Ordukoz, Donibane Lohizune, Zokoa edo bahia Kontxa deitzen zitzaion Ziburuko portuetatik, zazpi-zortzi hilabetetarako armatzen eta abiatzen ziren ontziak, bakailao edo baleen atzetik, marinel gaztez eta kapitain ausartez beterik:

    Kontxatik doa ontzia
    Han konpainia guzia,
    Ternuara badoazi
    Zerbait nahiz irabazi.

    Haize largoz badoazi
    Zabalerat irabazi
    Itsasoan barna urrun
    Begiz ezin ikus Larrun!


Egilea, izenez ezezaguna izan arren, euskararen doinutik, lapurtarra dela susmatzen ahal dugu, lapurtarra eta kostalde horretan, urez eta olatuz Larrun mendiaren itzaleko gerizan ohatzeko ohitura duena.

Partida tristea Ternuarat kantako hamar puskatxoek, Europa eta Ipar Amerikaren arteko bidaia kontatzen digute. Familia lanjerrean jartzearen kontzientzia sakona zeukaten arrantzaleek:


    Adi nire haur xumeak
    Seme alaba maiteak
    Galtzen baduzue aita
    Ama alarguna maita


Itsasoaren zabala nabaritzen da hitzetatik beretik poema bizitorean. Haizeak sentitzen ditugu, bitsak aurpegietan, belak eta sokaz karraskaz ozen uhin astunen neurrian eta furakanaren furiak infernuko ateetako deabrua islatzen digu:

    Zeru guzia isuri
    Babazuza eta uri,
    Marinelak trenpaturik
    Hotz handiak karrondurik.

    Elementak badarontza
    Itsasoak habarrotsa,
    Haize tenpesta uxia da
    Itsasoan maskarada.


Ternuaratzea, desolazioaren uharte batera iristea bezala aurkezten du bertsolariak Ternuako penak partean, han izan balitz bezala eta beharbada marinel ohi baten bizipenak azaltzen dizkigu. Bertso laburrek antsia isurtzen dute kontakizunean: haize hegoak balakatu Euskal Herriko larrazkeneko paisaia baketsuak urrun dira.

    Ternua da mortu hotza
    Eremu triste arrotza
    Laboratzen ez den lurra
    Neguan beti elurra.

    Han oihan sasi handiak
    Larreak eta mendiak
    Harri arroka gogorrak
    Lur agor eta idorrak

    Han otsoak eta hartzak
    Basoko bestia gaitzak
    Animalien herria
    Desertu izugarria.


Mik-Mak tribuko indioen hizkuntzan Ternua Ktaqamk zen eta ingelesez Newfoundland. Quebeceko San Lorenzo ibaiaren ahoan kokatua da, Labradorreko eskualdean. Bretainiarrekin batera, euskaldunek, gutxienez XV. mendeaz geroztik arakatzen zituzten, udako sasoiaren betetasunean, Ternuako ur emankorrak. Bakailaoaz gain, Bizkaiko Golkoan, ustiatze sistematikoaren erruz desagertzen joan ziren baleak ere ehizatzen zituzten.

Labrador hegoaldean dago Red Bay, XVI. mendeko baleagintzako gunea. Erran gabe doa, Ternuan eta Labradorreko ordokietan, europar arrantzaleek bertako jendeekiko harremanak irun zituztela. Islandiako Sartaldeko Fiordoetan bezala, 1580 eta 1635 bitartean, pidgin moduko bat sortu zen euskaldunen, mik-makarren eta algonkinen artean ania (anaia), makia (makila), edo aturrai (atorra) eleak lekuko. Egun guztiak ordea ez zitezkeen egun guztiak:

    Ternuan dira salbaiak
    Eta izkimau etsaiak
    Giza bestia kruelak,
    Hilik jaten marinelak.

    Barbarian bizitzea
    Galeretan zahartzea
    Ez da pena gehiago,
    Ternuan ez gutiago.


Ternuako lanetan aritzeko ez zen ahula, alferra edo eritasunez kartzelatua izan behar. Alderantziz. Eguneroko dorpea zuten eta olerkariak zereginaren gogortasuna azpimarratzen du:

    Ezin geldi, hori behar,
    Beti egun, beti bihar,
    Astelehen guzietan
    Besta eta igandetan.

    Han ez da behar nagirik,
    Ez gezurrez den eririk,
    Han dakite eragiten
    Alferra fetxo egiten.

    Uda luzean Ternua
    Marinelen ifernua
    Herrian parabisua
    Bai azken errepausua!


Erran dugun bezala, arrantzaleen orenak ez ziren sobera samurrak: lan zaila, olio urrin erre eta ke artean, itsas gaizto egoeran, manuen azpian apaletsia eta soldata txikiegi bat trukean. Ternuakoek ez zuten irudia gezurtatzen:

    Hango lanak eta penak
    Akabatzen ez direnak,
    Lan bat egin duteneko
    Mila baituzte hasteko.

    Egunaz ez da pausurik
    Ez gabaz errepausurik,
    Trabailuan beti presa
    Lana garai ezin sesa.


Ternuako arrantzaleen zorigaitzen kantariak entzuleen izpirituak markatu nahi zituen. Lanaz gain perillak ere asko zirela errepikatzen du behin baino gehiagotan eta ikusgarriki poesia hauetan barna:

    Marinelak bizia motz
    Guti sortzen zahartzekoz,
    Gehienak gaztetikan
    Badoazi mundutikan.

    Etxean beharrenean
    Kalte daditekenean,
    Orduan galtzen gizonak
    Mainada, hartzaile onak.

    Marinela partitu da
    Sekulakoz behar bada,
    Anitz doaz sekulakoz
    Hil berria etortzekoz.


Mainadak edo haurrak gogoan bazebilen arrantzale suharra. Bearnoko hizkeran mainat delakoak umeak dira. Honek gauza bat erakutsi dezake: itsasturiak oro ez zirela kostaldekoak, barnealdekoak ere izan zitezkeela, hala nola aldi berean, laborari eta marinel gisa ateratzen zuten bizibidea. Badakigu bestalde marinel frankok, oraindik ere, igeri egiten ez dakitela. Beldurra eta antsia imajina ditzakegu ontzia hondora zihoanean:

    Gaineko zubia hautsi
    Ura tila pera jautsi,
    Tila pean ura gora
    Untzia doa hondora.

    Marinelak biluziak
    Luzatu nahiz biziak,
    Uhin pean igerika
    Untzi puskei atxikita.

    Urak non berma ez du,
    Ez aireak nondik lotu,
    Untziak ez du zimendurik
    Han ez da salbamendurik.

    Marinelaren bentura,
    Itsasoan sepultura,
    Sekulakoz bere fina
    Etxerako berriz mina.


Itotzear zegoen itsas gizonaren azken pentsamendua, orenik gaitzenean, etxe aldera hegalda zetorren. Hiltzen eta galtzen ez zitekeen ontzia, galerna latzak zeharkaturik, Ternuako lehorrera heltzen zen:

    Untzi batzuk salbaturik
    Itsasoa pasaturik
    Arribatu Ternuara
    Behar duten portutara.


Lau bertsoko zortziko txiki hauen airostasunak, binaka errimaturik, lekukotasun historiko bat ekartzen digu, zorrotz eta kartsu. Erritmoak agian marinelen lan kolektiboa markatzen zuten soinuak eta zaratak oroitarazten dizkigu:

    Uhainek untzia joka,
    Gora behera saltoka
    Eta branka pulunpaka
    Kostaduba arrolaka.


Arrantza, dagoeneko armadore industrial eta multinazionalen esku dago. Hezur eta haragizko marinelen ekinaz gogoratzeko kanta multzo bat geratzen zaigu eta menturaz itsastarren hizkera ez ahanzteko Euskal Erakustokiak 1982an publikatu Bidarteko Jacques Garat zama-ontziko kapitainak orraztatu Itsas lexiko elebiduna (euskara-frantsesa). Aitortzen duenez bere ofizioa hondar ternuarrekin ikasi zuen.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal hauetan artxibatua: Euskal literatura  |  Bale arrantzaleak

Euskal literatura kanaletik interesatuko zaizu...
2018-08-02 | Aitor Aspuru Saez
Txema Larrea: argitu gabe joan den misterioa

Abuztuaren 1ean agurra egin zioten Txema Larreari Bilbon. Tanatorioaren areto nagusia jendez gainezka egon arren, hainbat lagun geratu ziren kanpoan, tokirik gabe. Eserlekuetan euskal kultura eta politikaren hainbat izen ezagun zeuden (‘Ezkerra’, Laura Mintegi, Bernardo Atxaga, Txema Aranaz, Lutxo Egia, Ruper Ordorika...), baita Txema Larrearen gertukoenak ere; senideak eta Ederki tabernan elkartzen direnak ostiralero bazkaltzeko.


"Euskal kulturak hedabideetan daukan presentzia barregarria da, kalitate eta kantitate aldetik"

Euskal arte garaikideari buruzko ‘Zuloa’ izeneko saiakera bilduma plazaratu berri du Xabier Gantzarain Etxaniz idazle eta arte kritikariak (Azkoitia, 1975). Euskal Herriko historia hurbilaren ezagutza zabaltzeko asmoz, Debako Udalak eta Elkar argitaletxeak ematen duten Tene Mujika bekari esker landu du 23 artelani buruzko azterketa. Bertan, horiek ardatz hartuta, egungo euskal artearen eta gizartearen arteko harremanak ikertu ditu. Saiakera liburu horren harira, arteaz, kulturaz,... [+]


Fauna publikoa
Nola justifikatu diru-xahuketa

Jesus Lozak esaten baldin badu efizientzia ez dela zenbakitan bakarrik neurtzen, esplikatu beharko luke zer beste funtzio betetzen duen AHTk “behar bezala”. Baina esplikatu beharko luke serio, zeren Radio Euskadin eman duen azalpen honek brometakoa dirudi.


2018-06-28 | Booktegi
"Nire ipuinek bizitzaren misterioren bat jasotzea nahiko nuke"
MULTIMEDIA - elkarrizketa

Hendaiako Eider Rodriguez idazlearekin solastu dira Booktegiko lagunak, ipuingintzari buruz gehien bat. 'Urtebetetze festa' liburua hemendik deskargatu daiteke: booktegi.eus/liburu.php?id=113


2018-06-26 | Booktegi
"Literaturan beti kolektiboki egin dut bidea"
MULTIMEDIA - elkarrizketa

Gotzon Barandiaranek bere lanaz, literaturaz, sorkuntzaz eta abarrez hitz egin du. 'Katamalo' liburua hemendik deskargatu daiteke: booktegi.eus/liburu.php?id=111


2018-06-20 | Booktegi
"Identitate aldaezin, finko eta esentzialistak ere gure artean daude, tamalez"
MULTIMEDIA - elkarrizketa

Lutxo Egia idazlearekin solasean. Besteak beste, 'Identitarteak' lanaren eta Euskaraldiaren inguruan hitz egin du. Liburua ondorengo estekan deskargatu daiteke: www.booktegi.eus/liburu.php?id=109


2018-06-18 | Booktegi
Literatura loturak
MULTIMEDIA - ekitaldia

Booktegik, euskarazko liburuak interneten doan zabaltzeko proiektuak, zuzeneko emanaldi literarioa antolatu zuen 2017ko urriaren 9an, Donostiako Koldo Mitxelena Kulturgunean. Bederatzi lagunek hartu zuten parte: Ane Labaka, Antonio Casado de Rocha, Gari Berasaluze, Gonzalo Etxague, Harkaitz Cano, Mikel Martinez, Patxo Telleria eta Uxue Alberdi; eta moderatzaile lanetan Leire Palacios.


2018-06-13 | Nahia Ibarzabal
Maddi Etxeberriak eta Ugaitz Agirrek euren debut literarioak aurkeztu dituzte

Maddi Etxeberria andoaindarrak eta Ugaitz Agirre usurbildarrak Zein usain dute oroitzapenek eta Tximeletak bizkarrean izeneko liburu berriak aurkeztu dituzte ekain honetan.


2018-06-04 | Estitxu Eizagirre
Ekainaren 6an Irakurraldi Publikoa Hendaian:
Esan Lujanbioren hitzak, esan, berriz esan


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude