Nancy h. hornberger

"Bereizi egin behar dira hizkuntza, eta ahotsa, hizkuntza hartan ahotsa izatea"

  • AEBetako Pennsylvania Unibertsitateko irakasle doktorea da. Hizkuntza eta hezkuntza ditu ikergai kultur eta hizkuntz egoera ezberdinetan. Antropologia, linguistika, soziolinguistika eta politika ikasketak konbinatu ohi ditu lanean. Hizkuntza indigenak eta immigranteenak aztertu ditu batik bat, Peru eta Boliviako ketxuera komunitateak, Filadelfiako (AEB) kanbodiar eta puerto ricotar gizataldeak, Zeelanda Berriko maoriak, eta beste.

Miel Anjel Elustondo
2013ko irailaren 29a
"Hezkuntzak politikari baten karguak baino askoz gehiago irauten du, bide luzeago du eginkizun". Zaldi Ero.

Ketxuera, guaraniera, maoriera… aztertu dituzu. Zerk eraman zaitu hizkuntza ezberdin horiek ikertzera?

Ikuspegi etnografikoa baliatu ohi dut, oinarri antropologikoa du nire lanak. Eman dezagun zer edo zer, dena delakoa, benetan sakon aztertu nahi dudala. Horretarako, tokian tokiko testuinguru bat, lokala, aztertzen dut. Ikerketa ondo burutuz gero, tokiko jendeak bere burua zuk egina duzun ikerketarekin bat egiten baldin badu, bada, orduan, beste testuinguru batzuetako jendeak ere esperientzia irakurtzera jotzen du eta, aski xehetasunez egin baduzu lana, antzekotasunak bilatzera ere abia liteke. Beste ikerketa modurik ere bada, jakina. Horietako zenbaitek, orokortzea dute helburu. Guk ez dugu orokortzen, ez dugu horretarako lanik egiten, ez dugu ikasgairik ematen, irakurleak ateratzen ditu ondorioak, horrelakorik baldin bada. Ikuspegi etnografikoa, beraz. Bestalde, testuinguru ezberdinak aztertzeak horixe dakar, testuinguru bakoitzean gertatzen ari dena entenditzea.

Eta bata bestearekin alderatu?

Ondoren konparazioak egitea ez da harrigarria. Horretan ari gara beti gure bizitzan, konparazioak egiten, mundua entenditu nahian. Dena dela, ez ezazu uste: guaraniera, maoriera eta gainerakoak aztertzen hasi baino lehen, hogeitaka urte egin nituen Andeetan askotariko lanak egiten. Han ari nintzela, behin gonbita jaso nuen beste zenbait lekutako esperientzien berri eman nezan. Beraiek hots egin zidaten. Hizkuntza indigena baten aldeko ekintzaileak edo mugimendua dagoen leku guztietan, beste zenbait tokitako esperientzien berri entzuteko irrikan ikusi dut jendea, liluratuta daude ikusirik ez direla bakarrik ari borroka horretan, bere hizkuntza azpiratua indartzeko eta zabaltzeko lanean.

Hizkuntza komunitate batean egiten dutena transferigarri da beste errealitate batera?

Ez dago kopiatzerik, baina bai estrategia, esperientzia, ideia… berdinak, edo berdintsuak, baliatzea. Hezkuntza elebidunaren kako handietako bat duzu hori, adibidez. Arlo horretan ari ez den jendea –baita horretan ari den asko ere!, kar, kar, kar…– eredurik onenaren bila ari da, han eta hemen ibili ohi dira bila: “Zerk funtzionatzen du? Gurera eraman nahi dugu!”. Nire erantzuna, beti, bat da: kasu bakoitza tokian tokiko mailan entenditu eta garatu behar da, ez dago besterik. Nik aztertu ditudan irakaskuntza elebidunaren prozesuetan horixe ikusi dut, hau da, denek ere zenbait gidalerro eskaintzen dituztela, tokiko testuinguruan ari diren irakasle, ikertzaile eta politikariek baliatzeko modukoak izan litezkeenak beren tokiko elebitasuna garatzeko bidean. Uste dut posible dela printzipio batzuk izatea, orokortzeko modukoak, baina ezinezkoa da eredu jakin bat inportatzea.

Zertan dira dena delako hizkuntzaren aldeko estrategia diseinatzen duten politikariak?

Komunitateetako hizkuntzak biziberritzeko lanean ari direnen eta politikarien arteko harremana… Nola esan? Benetako erronka iruditzen zait, gero eta kontzienteago naiz horretaz eta, bestalde, ez dakit nola konpon litekeen ere. Esaterako, bada politikaririk guaranieraren egoerak –adibidez ari naiz, guaraniera hizpide hartuta– kezkatuta bizi denik. Delako politikaria zortzi bat urtez egongo da agintean eta urteok igarota, askotan, guztiz kontrako joera duen politikaria etorriko da, guaranieraren egoerari aurrekoak ez bezala erantzungo diona. Baina hezkuntzak politikari baten karguak baino askoz gehiago irauten du, bide luzeago du eginkizun. Inolako hezkuntza erreforma baten emaitzak ikusteko, belaunaldi bat osoa behar duzu, gutxienik. Neska-mutilak hezkuntza-sistema osatzen ikusi behar dituzu, emaitzarik izatekotan…

Egoera horiek ezagutu al dituzu?

Bolivian, Perun, Ekuadorren, non luzeen jardun bainaiz lanean, horixe ikusi dut gertatzen: hezkuntza-sistema elebidunaren aldeko benetako mugimendu intentsu eta indartsua –hamar urtean ere iraun izan duen olatua, nahi baduzu–, eta ondoren politikari berri batek hartzen duelarik agintea, ordu arte egindako dena galtzen duzu. Tira, inoiz ez duzu dena galtzen, baina asko galtzen duzu. Bestalde, nik lanean ez dut politika diseinatzen dutenekin hitz egiten. Egia esan, ez dut uste hezkuntza elebidunari buruzko erantzun zuzenik ematen dutenik. Hamarkadak daramatzat arlo honetan lanean, eta bateko, politika diseinatzaileak hezkuntza elebiduna izendatzen duena, askotan –indikatzaileak eta kopuruak eskuan hartuta–, ez da elebiduna. Aldiz, besteko, politikariak hezkuntza elebiduna ez dela dioen tokian, gertatu izan zaigu hezkuntza benetan elebiduna izatea. Egiazko dilema da, eta barkatu, baina ez daukat erantzun ziurrik.

Zeelanda Berrira heldu berri, maoriera irakasten zen eskolara sartu eta laster galdetu zizuten: “Zer iritzi duzu hezkuntza elebidunari buruz?”

Hezkuntza elebidunaren aldeko itsua naiz, eta horretan naiz oraindik, lau hamarkada horretan lanean jardun eta gero ere. Artikulu bat dut idatzia, “Hamar ziurtasun hezkuntza elebidunaren inguruan”. Hezkuntza elebidunak bestelako hezkuntza-sistemak irekitzen ez duen atea zabaltzen du, zabaltzen dio herritarrari, jende zapalduari, batik bat; beren gizartetik hizkuntzagatik baztertuta dagoen jendeari. Jakina, hizkuntzarekin batera, askotan, etnikotasuna, arrazakeria, txirotasuna, gizarte mailak eta beste hainbat auzi datoz. Hala ere, ni hizkuntzaren bitartez sartu naiz mundu horretara, eta ez debaldetan, hizkuntza ez baita bakarrik ahots espresioa, nortasunaren adierazgarri baizik, eta gure ikasketak haragitzeko bitartekoa.

Zeelanda Berriko eskolako haiek bazuten kezkarik, irakaskuntza elebiduna ez ote zen zurigarria besterik, hizkuntza gutxituari zegokion estatus eta maila behin ere ez emateko argudioa. Hasteko, eskola hartan guztiz galarazia zuten ingelesaren erabilera.

Uste dut hezkuntza elebiduna ez dela bera bakarrik aski. Dena dela, hezkuntza elebiduna ez da hizkuntza biziberritzeko giltza, ez da erantzuna. Gizartearen gainerako arloetan ere errekonozimendua behar du hizkuntza gutxitu horrek, benetan erabil dadin, benetan izan dezan presentzia. Bestalde, bereizi egin behar dira hizkuntza, eta ahotsa, hizkuntza hartan ahotsa izatea. Ahotsa izatea da hiztunak entzuna izateko duen ahalmena. Delako hiztunak entzun dezaten lortzen baldin badu, botere halako bat izango du. Inork entzuten dizunean, erantzuten dizunean, alde edo kontra hitz egiten dizunean… esan nahi du esaten ari zarenak inportantzia duela.

Vasilia haurraren ahotsa

“Quintachatan nintzen. Vasiliak zazpi urte zituen orduan. Asko interesatzen zitzaidan Vasiliaren eskolako gela hura, irakaslea benetan irakaskuntza elebiduna egiten ari zen-eta. Oso irakasle ona zen, bestalde. Eta hantxe, gainerako ikasleen artean, neska hura, Vasilia. Isila zen, oso. Gainerakoak ere isilak ziren, baina ez Vasilia bezainbat. Bosgarren mailan zuen anaia, Justo. Etnografia lana egiten ari zarenean, beti da baten bat berehala lagun egiten duzuna. Nik Justo izan nuen lagun hori. Atsegina, alaia, jatorra… Eta, behin, etxera eraman nahi izan ninduen. Eta hantxe ikusi nuen Vasilia, ketxueraz hitz egin eta hitz egin. Harri eta zur utzi ninduen. Gelan batere hitz egiten ez zuen neska txikia, etxean isiltzen ez zena! Eskutik hartu eta sorora eraman ninduen, eta landare guztien izenak esan zizkidan ketxueraz. Ordurako ikasita nengoen ketxuera, eta Vasiliarekin hitz egin ahal izan nuen. Harrezkero, gogoan daramat Vasilia. Zer ote zen berarentzat eskola? Etxean ahotsa zuen, eskolan ez. Uste dut gela barruan behin ere ez niola hitzik aditu”.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal honetan artxibatua: Hezkuntza

Hezkuntza kanaletik interesatuko zaizu...
ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude