Eguraldiaren hizkuntza

Meteorologiaz, herriaren hitzekin

  • Eguraldia igogailuko elkarrizketetako gaia baino gehiago da. Euria, eguzkia edo haizea aberastasunerako bidea izan daitezke, fenomeno bakoitzari deitzeko moduaren bidez hizkuntza lantzen baita. Hori erakusten du Bilbon bizi den Kepa Diegez filologo eta kazetariak. Hainbat lekutako esapide eta hitzak biltzen ari da euskarak duen ugaritasuna erakutsiz.
Itsaso Ibarra
2007ko azaroaren 11
Kepa Diegez
Kepa Diegez filologo eta kazetariaIƱigo Azkona

Hurrengo egunean zer eguraldi izango den askok jakin nahi izaten du zer egin erabakitzeko, goizean jaiki eta pertsiana altxatzerakoan zerura begiratzen du askok, igogailuan ere ohiko elkarrizketa gaia izaten da. Dudarik gabe, asko hitz egiten da eguraldiaren inguruan eta tokiaren arabera hitz ezberdinak erabiltzen dira horretarako. Hori guztia aztertzen ari da Kepa Diegez, filologo eta kazetaria, etnometeorologiaz egiten ari den doktoretza tesian.

Herriak fenomeno meteorologikoei buruz dauzkan ideiak azaltzen saiatzen da etnometeorologia. Meteorologoak ostadarra nola sortzen den azaltzen duen heinean etnometeorologoak ostadarrak zein esanahi daukan eta horri buruz zer nolako sinesmenak nahiz kondairak dauden azaltzen du. Kepa Diegezek gai hori du ardatz doktoretza tesian: “Herriak eguraldiarekiko erabiltzen dituen berbak, lokuzioak eta esaerak kulturarekin nolako lotura daukaten aztertzen dihardut; hots, hizkuntzaren eta kulturaren arteko zubiaren bila nabil. Hizkuntza kulturaren isla nabaria da, hizkuntza bakoitzak bere erara ikusten du errealitatea”.

Euskarak hainbat hitz ditu eguraldi fenomenoak izendatzeko; batetik, berezko hitzak eta bestetik, latinetik, gaztelaniatik, gaskoitik, biarnesetik nahiz frantsesetik harturiko hainbat mailegu. Hitz horiek ez dira toki guztietan erabiltzen eta kostaldean ala barnealdean egoteak ere eragiten du hitzon erabileran: “Eguraldia ez da bera herri guztietan eta horregatik izendapenak desberdinak dira. Inguratzen gaituenak baldintzatzen du errealitateaz jabetzeko ikuspegia”, dio Diegezek. Hala, elurra maiz egiten duen lekuan xehetasun gehiagoko hitzak erabiliko dituzte. Esaterako, Baztan aldean elurra oinetakoari erantsi zaiola adierazteko hitza dute, txurlo.

Izendapenak orokortuz, galduz

Eguraldiaz hitz egitea elkarrizketa bati hasiera emateko erabiltzen da maiz, denek hitz egiten dute horren inguruan. “Jende guztiak daki berbetan horri buruz, baina bitxia da zer-nolako pertzepzioak dauzkagun. Nire ustez, komunikabideak direla-eta, larregi hitz egiten da eguraldiari buruz. Ez da albistea izan behar 80 kilometro orduko haizea ibiltzea, lehen ez zen eta gaur bai. Zergatik? Lehen eguraldiak ereiteko edo biltzeko ardura zigun, gaur, hondartzara joateko. Lehen iragarpenak norberak egiten zituen eta orain eginda ematen dizkigute. Baserri giroa galduz doan heinean berarekin zerikusia daukan ondare guztia suntsituz doa, tamalez. Oraindik gordetzen dira hainbat hitz eta kontu, baina noiz arte?”.

Hainbeste hitz egitearen eraginez terminoak orokortu egin dira eta hitzak ez jakitearen ondorioz erdaretara jo da sarri. Kepa Diegezek 2004ko urriaren 31n Bizkaiko kostaldean ikusitako tornadoa ekarri du gogora hori azaltzeko: “Euskal komunikabideetan zoritxarrez, tornado bat agertu zela aipatu zuten. Edozein arrantzalek daki nola esaten zaion horri, itsasoan hamaika aldiz agertutakoak baitira traganarruak, trabañarroak, tragarroiak (Bizkaiko kostaldean) edo mangerak (Donostialdean). Komunikabideek arreta handiagoa jarri behar lukete, hitz hedatzaile nagusietarikoak baitira. Beste batzuetan fenomenoak nahasten dira eta ondorioz, izendapenak ere bai”.

Hego haizeaz

Terminoak orokortzeko bidean hego haizea da horren adibidetariko bat, fenomeno hori izendatzeko hainbat hitz erabiltzen dira, “hego haize hutsak mereziko luke tesia egitea”. Hala, iturri hauetan oinarritu izan da herria izendapenak egiteko:

- Hego haizearen izaera: haize errea.

- Izendapen kardinala: hego haizea, haize hegoa.

- Izendapen orografikoa, herriak daukan kokapenaren arabera: aurreko haizea edo beheko haizea.

- Izendapen toponimikoa, ondoko herriren bat: Nabarniz haizea, elementu geografikoren bat, mendi haizea, herrialderen bat aipatzea, Gaztela haizea.

- Sasoi izendapena: urri haizea.

- Erreferentzia astronomikoa: eguzki haizea.

- Osterantzeko izendapenak: andre haizea.

Eguraldiaren adarrak

Adar hitzak ere hainbat fenomeno izendatzeko balio izan du. “Herriak lexikoa sortzeko aukeratu dituen bideetariko bat metaforez baliatzea izan da. Hizkuntza guztiek aukeratzen dute baliabide hori, horregatik eratorri da adar berbaren hedapen semantikoa”, dio Diegezek. Ostadarraz gain –zubi adar edo itsaso adar ere izendatzen da–, beste hainbat hitzetan ere erabili da adar hitza:

- Ekaitza izendatzeko: adarraire.

- Erauntsia izendatzeko: erauntsi adar.

- Euria bota: euri adar.

- Txingorra: harri adar.

- Euriz beteriko hodeia: adar gaizto.

Elurrak, 200 hitz

Elurra izendatzeko hainbat hitz erabiltzen ditu euskarak. “Elurra dela-eta harrigarria da euskarak daukan aberastasuna. Elurraren inguruko prozesu guztiaren berri ematen digu euskarak; nola egiten duen elurra, nolakoa den maluta, txikia edo handia, gogorra edo biguna, beste fenomeno batzuekin nahastean sortzen diren izendapenak, nola esaten zaion erortzen den bitartean, lurraren gainean dagoela zer gertatzen den, zer-nolako prozesua daukan, urtzen hasten denean zer esaten den… oso oparoa da. Inuitek ez ezik euskaldunok ere makina bat berba daukagu elurraren inguruan”.

Atsotitzak

Hitzez gain hainbat esaera zaharrek ere ematen dute eguraldiaren berri: “Aroaren inguruko atsotitzak izugarrizko altxorra dira. Mendeak joan mendeak etorri, jendearen behapenetan oinarriturik daude. Ez dira une zehatz bateko aldikadak, ez. Gainera, aroaren jokabidea ulertzen laguntzen digute. Kontraesankorrak badira ere, baserritarrak alde biko atsotitzak sortu ditu eta bata betetzen ez bada, bestea izango da. Beti asmatzen dute!”, azaldu du Diegezek. n
ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak
2019-03-21 | Kepa Matxain
Saldiasek bakarrik ez, guztiek egiten dute tranpa hemen

Leporatuko didazue kukuak nondik jotzen didan antzematen zaidala, disimulurik gabeko kutunkerian nabilela, baina ez daukat isilik geratzeko asmorik. Bai, nik ere entzun dut zer dabilen kalean ahoz aho –larunbat gauean Hernanin zimaur eginda zegoen batek bota zidan azken aldiz, eta albotik koadrilak arrazoi eman zion, nola gainera, barbaroen aurrean bere kidea babesteko koadrilak bakarrik dituen mekanismoak martxan jarriz–. Halaxe bota zidan azkar ustekoak: “Xabier Saldiasek... [+]


Elkarretaratzea Donostiako epaitegi aurrean: "Kazetaritza ez da delitua"
MULTIMEDIA - erreportajea

Bi ertzainek egindako hizkuntz eskubideen urraketa batez informatzeagatik, hedabide honetako Lander Arbelaitz kazetariaren aurkako salaketa jarri dute eta asteazken honetan auzi horrekin lotuta lehen aldiz joan behar izan du Arbelaitzek deklaratzera. “Informatzen jarraituko dugu, kazetaritza ez da delitua” idatzita zeukan pankartarekin elkarretaratzea egin dute ARGIAko lankideek Donostiako Egia auzoan dagoen epaitegiaren aurrean.


Eskola segregazioaren aurkako paktua Katalunian

Eskola segregazioa gainditzeko Zubiak Eraikiz plataformak aurkeztutako lege proposamena Eusko Legebiltzarrak atzera bota ostean, ez atzera ez aurrera dago gaia Euskal Herrian. Katalunian aldiz, 189 neurri jasotzen dituen paktua hitzartu berri dute, eskola publikoaren eta kontzertatuaren artean eta ikastetxe batzuen eta besteen artean ematen diren desoreka sozioekonomikoei aurre egin asmoz.


2019-03-20 | ARGIA
Hizkuntz eskubideen urraketei buruzko mozioa bozkatuko dute Donostiako Udalbatzarrean

Donostiako Udaleko EH Bilduko zinegotzi Amaia Almirall Lopez de Luzuriagak mozio bat aurkeztu du eta ostiralean bozkatuko dute alderdiek. Joan den maiatzean Ertzaintzako bi agentek herritar baten hizkuntz eskubideak urratu izana eta ARGIAren aurkako salaketa aipatzen ditu eta "bere herritarrak babesteko eta Donostian euskaraz egitea errealitate bihurtzea helburu" izateko eskatuko dio Donostiako Udalari Udalbatzak.


2019-03-20 | ARGIA
"Maskarada, horixe ari dira antzezten Gipuzkoako Aldundia eta Ehiza Federazioa"

Gipuzkoako Ehiztarien Federazioak grebara deitu ditu ehiztariak, Gipuzkoako Aldundiari presio egin asmoz. Ehiztarien argudioak, baina, iruzurra direla salatu du Naturkon talde ekologistak eta datuak eman ditu: hamar urtetan 1.768.567 euroz lagundu du Aldundiak Federazioa.


2019-03-20 | Topa Gaitezen
Oraina euskaratik eraikitzeko... Gazteok korrikan Plentziara!

Bi urtetik behin gertatu bezala, badator berriz ere Korrika gurera. Herri euskaldun batean amesten dugun gazteoi ezinbesteko zaigu ekimen hau gure buruan kokatzea, bi urterik behin bada ere, zentroan kokatzea. Ez zen nolanahiko apustua izan bere garaian ez. 1980an, aurreko urteetan taberna bateko mahai inguruan ernaltzen hasitako ideiari hasiera eman zitzaion; eta horrela, herri honen euskalduntzearen alde inoiz egindako ekimen handienetariko bat martxan jarri zen. Euskal Herriaren eraikuntzan... [+]


2019-03-20 | ARGIA
'Roundup'ak kantzerra eragiteagatik bigarren aldiz kondenatu dute Monsanto-Bayer AEBetan

San Franziskoko (Kalifornia, AEB) epaitegi batek ebatzi du Monsanto –gaur Bayer multinazionalak erosia– dela  Edwin Hardeman 70 urteko nekazariak nozitzen duen minbiziaren errua, bere linfoma Roundup (glifosatoa) erabiltzeak eragina.


2019-03-20 | ARGIA
Verdes liburu-dendak euskal kulturari egin zion ekarpena omenduko du Bilboko Loraldiak

Loraldia Festibalak Bilboko Verdes liburudendako azken kudeatzaileei omenaldia eskainiko die martxoaren 24an Arriaga Antzokian, Loraldia Festibalaren 5. edizioaren baitan.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude