FIKZIOZKO ZIENTZIA MERKATUETARA IRITSI DA

  • landare transgenikoa. Gaur egun, 50 espezietik gora aurki daitezke. Landare transgeniko asko herbizidekiko erresistenteak dira, beste batzuei usteltze prozesua atzeratzen zaie. Abantailak bai, baina kalteak ere izango dituzte kontroletik kanpo dauden elikagai transgeniko hauek. Ingeniaritza genetikoaren teknikak multinazionalen esku jarri dira. Kutsadura genetikoa, XXI. mendeko kutsaduratzat bataiatu du batek baino gehiagok.

2017ko azaroaren 28an
Duela oso urte gutxi arte, fikziozko zientzia zirudiena, egiazko bihurtu dela esateagatik ez da jende gehiegi asaldatuko. Harrigarriagoa izan daiteke ordea, hainbat aurrerapen teknikok laborategitik mundu zabalera eta bide batez, gure etxeetara egin duen ibilbide laburra, laburregia agian. Gauzak horrela, eta multinazional handien presioari esker, oraindik, osasun nahiz ingurugiro ondorioak zeintzuk izango diren jakin ez arren, landare transgenikoak gure erosketa saskian topa ditzakegu.
Zientziaren aurrerapen guztien artean, ingeniaritza genetikoa da, ezbairik gabe, hauts gehien arrotzen ari den esparrua. Teknika berri hauetaz baliatzen eta aberasten ari diren enpresa multinazionalek gai honen inguruko eztabaida eragozteko saiakera anitz egin arren, egia esan, maila guztietara luzatu da liskarra. Gai hau puntako zientzialarien biltzarretan, nahiz talde ekologista xume bateko asanbladan aurki dezakegu eztabaidagai.
Lehen landare transgenikoa duela 15 urte eraiki zen eta geroztik izan duten garapena neurririk gabea izan da. Gaur egun, ingeniaritza genetikoaz baliatuta eraldatu diren 50-60 espezie baino gehiago aurki daitezke.
Gizateriak betidanik eraldatu ditu inguruko landareak eta animaliak bere premietara, duela 10.000 urte animaliak etxekotu zituenetik hautespen genetikoa etengabea izan da eta egun ezagutzen ditugun arraza eta barietate asko eta asko, urteen poderioz gure behar eta premietara moldaturiko bizidunak dira. Ale hoberenak sailkatuz egiten den hautespen genetikoa, ordea, prozesu biologiko motela da oso eta beraz, neurri handi batean kontrolpean izan dugu, desabantaila baino onura gehiago erdietsiz.
Ingeniaritza genetikoak ordea, prozesu hauek, neurririk gabe azkartu ditu eta gure gustuko izakia oso denbora txikian ekoizteko gai da. Kasu gehienetan teknika hauen bidez sortzen diren landareek dituzten abantailak oso nabarmenak dira eta produkzioa erruz emendatu da zenbait kasutan.
Baina zein ote dira landare transgeniko hauek sortu ditzaketen kalteak? Erantzun asko aurki daitezke, kasuan kasuaren arabera. Baina laburbilduz, zera esan daiteke, gisa honetako laboreak ez daude kontrolpean eta ondorioz eragin asko ezin da aurreikusi ere egin. Zientzia ez dago ondorio hauetariko asko ulertu eta konpontzeko prestaturik. Abiadura kontua dudarik gabe. Ingeniaritza genetikoak eskainiriko teknikak, gizateriaren zerbitzura jarri beharrean, interes politiko eta komertzial ugari dituzten multinazional erraldoien esku jarri dira.


ARRAINA TOMATEETAN.

Landare transgenikoen artean gehien landu den ezaugarria, landare hauek herbizidekiko duten erresistentzia izan da. Askotan, herbizida hauek ekoizten dituzten enpresek bultzatzen dituzte ikerketa hauek. Landare hauek landatuz, soroetan, herbizida gehiago edo kontzentratuagoa erabil dezakegu laborea hondatu gabe, produkzioa erruz emendatuz. Gaur egun herbizidekiko erresistenteak diren, soia, artoa, kotoia, tabakoa eta beste hainbat labore aurki daiteke merkatuan.
Badira ordea, beste ezaugarri batzuk eraldatu zaizkien landareak, esate baterako, arrain baten genea tomateetan txertatuz, tomate hauen heltze prozesua atzeratzea lortu da, merkatura iritsi aurretik ustel ez daitezen. Beste zenbait labore berriz, intsektu edo parasitoekiko erresistente bihurtu dituzte teknika hauen bidez, hala nola, patata, kotoia, artoa, sagarrak eta letxuak.
Begibistakoa da zein diren gisa honetako laboreen abantailak, esfortzu berdinarekin produkzioa asko emenda daitekeela, alegia. Eragozpenak ordea, handiak izan daitezke eta talde ekologista askok eginiko kanpainei so egiten badiegu, zerrenda luzeak topatuko ditugu landare transgenikoen aurka azaltzeko arrazoiekin.
Kasu batzutan, herbiziden erabilera sustatzen dute labore hauek, erresistenteak baitira, ondorioz, herbizida gehiago erabiliko dira eta gauza jakina da, ingurugiroarentzat kaltegarri suerta daitezkela produktu hauek. Dena den, intsektu eta izurriteekiko erresistente bihurtu dituzten landareen kasuan, justu kontrakoa gertatuko litzateke, erresistente diren neurrian, intsektizida gutxiago behar baitugu. Edozein modutan, beste era bateko arazoak sor daitezke, izan ere, landarea bera da, nolabait, intsektizida gisa jokatzen duena eta zenbait kasutan intsektu populazioak eraldatu ditzaketela pentsatzen da.
Baina landare transgenikoen kalterik larrienak, oraindik neurtzeke daude, ezin baita aurreikusi nola jokatuko duten, zehatz-mehatz, baina arriskuak nahiko nabarmenak dira. Arrisku hauek, kutsadura genetikoa deritzonarekin loturik daude, hau da, ekosistemetan, arrotzak diren geneak sartzen ari gara gure laboreen bidez eta ez da ezagutzen landaretzan eta animalietan gerta daitekeen gene-fluxua zer nolakoa izango den. Kutsadura genetikoa, XXI. mendeko kutsaduratzat bataiatu du batek baino gehiagok eta kutsadura kimikoa edo nuklearra baino askoz ere bortitzagoa izango dela aurreikusten da. Batez ere kontrolgaitza eta neurrigabea bihurtu daitekelako, gure osasunean izan ditzakeen ondorioak ezezagunak diren bitartean.
Ekologoek, oraindik, zenbait ekosistemen dinamikei buruz dituzten ezagutzak oso oinarrizkoak dira eta ezin da inolaz ere aurreikusi nola eragin dezakeen ekosistema batean gen arrotz batek.
Gauza jakina da, toki askotan, kanpoko espezieek, bertako ekosistemetan egin dituzten triskantzak. Agian sonatuena, Australiako untxiena izan daiteke, baina hain urrutira joan gabe ere, etxean baditugu, hainbat buruhauste sortu duten bizidunik, hala nola, karramarroa, arrainak eta landareak. Gauza bakoitza bere tokian jarriz eta geneak espeziekin nahastu gabe, pentsatzekoa da, kutsadura genetikoa, espezie arrotzen kutsadura baino gogorragoa suerta daitekela.


EZIN BEREIZTU ETA ADIERAZI.

Landare transgenikoen erabateko erabilera baten aurrean eta multinazional handiei bidea oztopatzea ia ezinezkoa denez, hainbat taldek, gisa honetako landareak eta berauen eratorkinak, behar den moduan label baten bidez adieraztea eskatu izan du.
Egia esan, kontsumitzaile ororen oinarrizko eskubidea da, erosten edo jaten duen elikagaiari buruzko informazio zehatza izatea, baina, praktikan, ezinezkoa bihur daiteke, landare hauen produktu eratorkinak labelen bidez bereiztea. Adibidez, landare transgenikoen artean aitzindari izan zen soiak, erabilera anitz izaten ditu eta ia nonahi topatuko dugu, hala nola, pentsu, gozoki, izozki, ogi, edari, gazta eta ia edozein elikagai industrialetan. Soia landatu eta saldu duen laboraria eta azken kontsumitzailearen artean dagoen ibilbidea oso luzea da eta kasu askotan, interes gehiegi gurutzatzen dira tartean

Nola ekoizten dira landare transgenikoak?

Bi motatako azido nukleikoak ditugu bizidunok, ADNa bata eta ARNa bestea. Azido desoxirribonukleikoan (ADN), bizitzeko ezinbestekoak ditugun proteinen eraketa burutu ahal izateko informazioa aurkitzen da. Informazio hau, erreplikatu egiten da eta belaunaldiz-belaunaldi heredagarria da.
Azido erribonukleikoak (ARN) berriz, proteinen sintesian zuzenean parte hartzen du eta ADNan aurkitzen den informazioa itzuli egiten du. ADN horretan pilatzen diren sekuentzia ezberdinak dira geneak eta hauek bizidunen ezaugarrien erantzule dira. Ingeniaritza genetikoaren bidez, indibiduo baten genoma alda dezakegu, berau eraldatuz edo beste izaki baten material genetikoa txertatuz.
Esate baterako, zenbait herbiziden aurrean erresistente izango den landare transgeniko bat sortzeko honako urrats hauek eman behar dira:
Guraize gisa jokatzen duten entzima berezi batzuen bidez (Murrizte entzimak), herbiziden aurreko erresistentzia hori kokatzen deneko zatia "mozten" da.
Gene hau, antibiotikoekiko erresistente den gene batekin batera plasmido batean txertatzen da, aurrerago erresistentzia garatu duten landareskak hautatu ahal izateko.
Material genetiko berriaz hornituriko plasmidoa, aldibateko ostalari batean sartzen da erreplikatzeko, kasu konkretu honetan, E. coli bakterioan. Plasmidoak, ADNzko eraztun sinpleak dira eta bakterioen baitan autoerreplikatzeko gaitasuna dute.
Erreplikaturiko plasmidoak, Agrobacterium tumefaciens izeneko bakterioetan sartzen dira. Bakterio honek bektore gisa jokatzen du.
Bakterio honek, laborategian landaturiko landareak infektatzen ditu eta era horretara plasmidoak landarearen zeluletara transferitzea erdiesten da.
Zelulak hormonen bidez tratatzen dira landare osoak sortzeko.
Aldaska berriak, antibiotikoekin tratatzen dira, herbizidarekiko, nahiz antibiotikoarekiko erresistentzia genoman garatu duten landareak aukeratzeko.
Emaitza: Herbizida batekiko erresistente den landare transgenikoa

Hiztegi genetikoa
ADN:
Azido nukleikoa, kromosomen osagai nagusia eta herentziaren euskarria. Hemen aurkitzen da, bizidunen informazio genetikoa.

ARN:
Azido nukleikoa, mezu genetikoaren transmisioan eta proteinen sintesian garrantzi handia duena.

Gene:
ADNzko segmentu batez eratutako kromosomako elementua, ezaugarri hereditario jakin baten agerpenean eta transmisioan erantzule dena.

Genoma:
Espezieen berezko geneen multzoa.

Genotipoa:
Organismo baten, hau da, ale bakoitzaren konstituzio genetiko edo hereditarioa, kanpoko itxuraren ezaugarri-multzoa (fenotipoa) baldintzatzen duena.

Bioteknologia:
Nekazaritzan edo industria kimikoan izaki bizidunen propietateez baliatzen diren teknika multzoa. Substantzia batzuk ekoiztu, espezien ezaugarriak hobetu edo mikroorganismoen ahalmenak garatzea ahalbideratzen du.

Ingeniaritza genetikoa:
Bioteknologiaren alor bat, gene bakar bat edo gene-talde bat kanporatuz, txertatuz edo eraldatuz, zelulen eta bizidunen osaera aldatzeko aukera ematen duten tekniken multzoa.

Entzima:
Erreakzio biokimikoak katalizatzen dituen proteina. Entzima bakoitza erreakzio jakin baterako edo antzeko erreakzio-multzo baterako espezifikoa da.

Murrizte-entzimak:
Entzimok nukleotido-sekuentzia espezifikoak ezagutu eta bertan ADNa ebakitzen dute, geneak bakarka isolatuz eta manipulazioa erraztuz. Ingeniaritza genetikoaren "guraizeak".

Plasmidoa:
ADNz osatutako egitura zelularra, ADN kromosomikotik independenteki eratzen dena.

Espeziea:
Ezaugarri fisiko eta biologiko berberak dituzten eta bere artean soilik gurutzatzen diren –edo gurutza daitezkeen– indibiduoez osatutako taldea.

Mutazioa:
Zelulen material genetikoan gertatzen den bat-bateko aldaketa, sarritan karaktere berri bat agertarazten duena eta aldaketa izan duen zelularen ondorengo guztietara transmititzen dena.

Izaki transgenikoa:
Ingeniaritza genetikoaren bidez, ahaidetasunik ez duten espezieen arteko material genetikoaren transferentzia burutuz sortutako organismoak.

Bektorea:
Ezaugarri bat ostalari batetik beste izaki batera garraiatzeko gai den izakia


Azkenak
Ekofeminismoaz, motozerra eskutan

Duela hilabete inguru, unibertsitateko kide gizonezko baten liburu aurkezpenean ginela, egoera bitxi samarra gertatu zitzaigun. Ekologiari buruzko liburua zen eta erreferentzien artean hainbat pentsalari ekofeminista zeuden. Egileak, baina, inongo momentuan ez zuen aipatu... [+]


2024-06-17 | Jakoba Errekondo
Udaberria jan dezagun mikatzetik

Arabako Errioxako udaberriak ez dauzkat ahazteko. Urte dezentetan harrapatu ditut sasoi horretako loraldi betean hango mahastiak eta harrigarria da; laburra da paisaia berria, baina iraupen motz horretan begien sabaia erretzen du eta ordura artekoak ahantzarazten.


2024-06-17 | Nagore Zaldua
Itsas dortokak lozorrotik esnatu ote dira euskal kostaldean?

Udako solstizioa gerturatzen ari den honetan, euskal kostaldean itsas dortokak ikusteko aukerak ugaritu dira. Gure uretan ezagunena Egiazko kareta (Caretta caretta) da. Ale helduen oskolaren batezbesteko tamaina, 120 cm-ko luzera zuzenera eta 200 kg-ko pisura irits daiteke... [+]


2024-06-17 | Garazi Zabaleta
Lurbizi
Lurraren bankua sortzen, nekazaritzarako oinarrizko baliabidea bermatzekoa

Oiartzunen nekazaritza bultzatzeko eta elikadura burujabetzarako bidean pausoak emateko sortu zen Lurbizi egitasmoa, 2016 urte inguruan. “Herritar talde batek denbora zeraman herrian nekazaritzaren eta lehen sektorearen egoera kaxkarraz hausnartzen”, adierazi du Ibon... [+]


Eguneraketa berriak daude