"Instituzioen euskarazko mezuak guztiz marjinalak dira"

1990ko martxoaren 04a
J.M.Sanchezekin elkarrizketan.
J.M. SANCHEZ CARRION "TXEPETX"
"Instituzioen euskarazko mezuak guztiz marjinalak dira"
Jose Maria Sanchez Carrion, "Txepetx" ezizenez ezaguna da aste honetan orriotara dakargun pertsonaia. Berak dioen legez, euskaldun jatorriztatua izanik, euskararen berreskuratze prozesurako baliagarriak izan daitezkeen teorien garapenean dihardu egun Euskal Herrian.. Euskararen egoeraz orohar eta egungo egoerari buelta emateko berak dituen teorien inguruan mintzatu gara Arrasatek AEDn.
Aspaldiko partez berriro ere Euskal Herrian zaitugu. Zabaldutako zurrumarruen arabera, SlADECOrekin arituko zara aurrerantzean; zer dago horretaz?
Euskal Herritik kanpo sei urte pasa ostean garbi neukan berriro ere honera bueltatuko nintzela, hemengo jendearekin lan eginez euskararen dinamikan sartzeko. Honenbestez, SlADECOk eginiko lan proposamena egokia izanik, bertako ekipoan integratzea erabaki dut, nire lana eta beraiena osagarri delako (Soziolinguistika aplikatua eta eredu teorikoen soziolinguistika) eta bertako kideak lagun minak ditudalako multzoan, guztiz garratzitsua zen
Euskararen egoerari dagokionez, ikuspegi ezezkerra nagusitu dela dirudi. Zer iritzi duzu zerbait Jaldu dutela horretaz?
Diagnosi aldetik bi muturrak ageri dira. Ez nuke ikuspegia ezezkorra dela esango, baikortasun inozoa baizik: euskara betinere baino egoera egokiago batean aurkitzen dela uste badute, oker daude. Gero badago minoria bat guztiz ezezkorra dena, nolabait ere etsipenean mugitzen direnak, zeren eta ikusten dute nolako desproporzioa dagoen martxan jartzen den dirua eta inkestak ematen duten datuen artean. Beraz gutxiengo bat guztiz ezekorra da eta gehien goa guztiz baikorra, baina nere ustez bi jarrera hauek pendulo baten bi muturrak dira, eta mutur batetik bestera pasatzea erraza izaten da: norbait ohartzen denean esfortzu instituzionala ez dela aski euskaraz bizitzeko, baikortasunetik ezezkortasunera pasatzen da, eta alderantziz. Arlo horretan ere, irtenbidea orekan datza; oreka honen eredu edo ezaugarriari baikortasun kritikoa deitzen diot nik, hau da, ez diogula errealitateari uko egiten; egun dugun egoera inoiz baino larriagoa dela onartzen dugu, eta aldi berean, gure burua aintzakotzat hartzen dugu, eta dugun informazioa eta konizientzia dela medio egoerari buelta emateko gai garela uste dut.
Aldaketa hori gertatzeko zer tresna erabili behar dira?
Euskarak horren beharra du, eta euskararen barnean gabiltzanok, euskararen beharra gure barnean sentitzen dugunok, dinamika berri baten beharra ikusten dugu, zergatik? Orain arte izan diren dinamikak guztiz baliotsuak baldin badira ere, ez dira aski izan euskararen galtze prozesua geldiarazteko; aski ez baldin badira izan, zertaiten beharra dugu. Hor dago gakoa, ez dakit sortuko den ala ez, baina nik beti esan dut dinamika berri baten bi kideak pentsamendu eta sentimendu berri bat behar dutela izan. Ekintza berri batetan sartzeko, eredu teorito baten eta sentimendu baten beharra dugu; sentimendua baikortasun krititoarena izango da, eta pentsamenduari dagokionez, hizkuntzaren arloan urte hauetan egin den aportazio teorikoa oinarritzat eduki eta onartu behar dugu. Biak lotuz gero, hortik sortuko zaigu ekintza berrien zerrenda.
Orain arte sortutako hizkuntz borrokarako tresna guztiak euskaldunen artean landu dira, herri honen gehiengoa den erdaldungoa ukitu gabe. Ez al lirateke hauek ere trebatu behar?
Hori egia da. Horren arrazoia gutxiengo konplexua izan da, euskaldun jatorrenak ere ez dira konturatu berez eta sortzez herri honen bihotza direla, eta herri honen bihotza direnez gero, nazio honen buru naturalak direnez gero, bere nortasuna kanporatu beharra daukate, inolako beldurrik gabe, zabalkuntza handi baten asmoz. Honenbestez, euskara euskaldunen arazo hutsa dela uste izan dute euskaldunek, eta ez herri honen arazo garrantzitsuena.
Beste zergatia, instituzioen aparteko traizioa izan da. Instituzioak, herri honentzako gei nagusiena zena, hizkuntzarena alegia, periferian baztertu dute, inolako lotsarik gabe; ez bakarrik proposamen elektoraletan, eguneroko praktikan baizik: euskaraz eskaintzen dituzten mezuak guztiz marjinalak dira, bai eduki eta bai kantitate aldetik. Horregatik, agintarien traizioa dela medio, diskurtso honen eragina guztiz mugatua geratu da.
Zer da lehenago: euskaldunak euskaraz egiten jartzea edo dagoen gehiengo erdaldun hori eus. kalzale bihurtzea?
Normaltasuna zer den ikusteko, normaltasuna zertan datzan ikusi behar dugu. Nazio normalizatu baten jokaera hartzen batugu, eskuindarrak eta ezkerarrak badirela ikusten dugu, baina hau baino lehen, haiek duten eskubidea beraien arteko ezberdintasunak hizkuntza propioan eztabaidatzea da. Egoera normal batean beraz, hizkuntzari ematen zaio lehentasuna; zergatik ez dugu guk egiten beste lekuetan normala den gauza?
Lehentasuna beraz, legea aldatzea litzateke, euskaldunen arteko konpaktazina lortzearren?
Bai noski. Eguneroko bizitza euskaraz bizi ahal izatea da lehen eskubidea, eta hori da konpaktatzen baltin batugu lortuko dugun lehen gauza. Orain arte bizi dugun egoera hipokrita eta gezur honetan ezinezkoa dugu euskaraz bizitzea; hori lortu gabe beste helburu guztiak bigarren mailakoak izango dira.
Administrazio mailan ordea baikortasuna da nagusi. Estrategia berri hori beraz, herri mugimenduetatik bideratu behar da.
Administrazioari buruz mintzatzerakoan, instituzioak eta pertsonak bereizi behar dira. Instituzioen barnean, euskaldun den makina bat jende aprobetxagarri dago; jende hau euskararen aldeko dinamika batentzat irabazi behar dugu. Hori lortzen baltin badugu, instituzioetatik sortzen den kimu berria herrietatik sortzen ari den kimuarekin lotuko da.
Zernolako fruituak lor daitezke uztardura horretatik?
Fruitua ezberdina izango da tokian tokiko. Hori konprenitzeko adibide sinple bat jar daiteke: basoak gainezka egiteko, bete beharra dago, baina bete gabe ezin esan izango dugu nolakoa den uraren jauzia. Beraz, euskararen basoa bete behar dugu lehenik eta behin, betetzen den heinean, hortik behar berri baten norabidea etorriko da.
Hori ulertzeko oso kasu interesgarria da Lituaniakoa: han jendea bertako hizkuntza eta nortasunaren alde konpaktatu zen, eta prozesu horretan Errusiatik at joan behar zutela konturatu ziren, baina PCUSekoak ere konturatu ziren, Errusiako Partidu Komunistaren subagintariak zirenak. Beraz, pausuz pausu joanez gero norabidea nabari agertzen da, ispilu faltsu batetan erori gabe.
Horrelako aldaketa bat izateko, nahikoa da euskaldunen basoa betetzea ala beharrezkoa da erdaldunen kontzientzia aldaraztea?
Euskararen egoera eredutzat hartzen baldin badugu, Iparraldeko kontzientzia Gipuzkoakoa baino txikiagoa dela konturatuko gara. Zergatik gertatzen da hori? Gripearen adibidea oso baliagarria da hori esplikatzeko. Gripetik ateratzeko puntu kritikoetara iritsi behar dugu, eta puntu kritikotik, gripea hiltzen dugu edo berak hilizen gaitu. Beraz, puntu horretaraino iritsi gabe ezin daiteke zuzenbidea ikusi; uste dut puntu horretara iritsi garela. Baina berreskuratze prozesuan ere kontzientzia hartzeko prozesua progresiboa da, herri eta gizarte sektore araberakoa, sektore batzuk besteak baino aurrerago joango dira, eta joan behar dute. Beraz batzuk besteen aintzindari izango dira.
Euskaraz ez dakien eta jakin beharko lukeen jendea kontzientziatzea ez al litzateke egokiago izango?
Gizarte mailan dauden talde euskaldunak (Euskal Herrian Euskaraz, EKB, AED...) nazioaren erdigunean kokatzen dira. Erdigunean kokatzen diren gizaki hauek, euskaldun osoak deitzen ditugunak dira: euskera naturalki hartu duten hiztunak, kulturalki hizkuntz horretan landu direnak. Bestaldetik, hiztun bertakotuak ditugu, euskaldun berriak alegia; hauek hizkuntzaren eremu sinbolikoa osatzen dute. Hemendik abiatuta, dinamika sortu beharra dago, barnetik kanporako dinamika berri bat, horiek Euskal Herriko erdigunean sartzen dira, eta erdigune horretatik naturalki jasotzen duten euskara hasten dira lantzen. Honela ikasten ari direnentzat baldintzak jartzen dira, benetan ikas dezaten, euskararen izaera normala lor dezaketelako.
Baina dinamika horretan badago beste elementu bat, erdaldunena alegia. Dinamika honek erdaldunengana iritsi behar du. Erdaldun izatetik, euskararen aldeko kontzientzia izatera pasatzera da jauzirik garrantzitsuena; azaletik, badirudi hemen ez dagoela aldaketarik, baina hau da garrantzitsuena.
Eta hori nola aldatzen da?
Hor dago gakoa. Alde batetik, diskurtso honi dignitatea eman behar zaio; euskara erromantikoen altxorra ez dela pentsatu behar dugu, bizitzeko tresna baizik, hil zorian dagoena ez bait da hizkuntza, lurra baizik. Erdaldunengan jotzeko elementu asko ditugu, kolektito honen mulizorik sensibleena guztiz aprobetxagarri da jauzi hori izateko. Bestaldetik bere aldaketa ezagueraren mailan gertatzen ez baldin bada kontzientzia mailan izanen dela ulertuko dute, eta horien kontzientzia aldatzen baltin bada, beren seme alabak euskaldun izango dira.
Arma hauekin jokatu behar dugu, baina ez erdaldunen aurka joateko, bizitzaren alde baizik, eta guk bizitzaren alde jokatzen baldin badugu horiek ere izango dira irabazle. Hori da mezu berriaren esanahia, orain arte egin ez den mezua.
Askoren iritziz ordea, kontzientziatutako erdaldungo horri euskara ikasi araztea da pausurik zailena.
Arazoak ere beste alde batetik ikus daitezke. Euskararen erabilera guztiz murrizturik geratu dela ikus daiteke, baina inkestak esaten dutena ordea bestelakoa da: motibapen maila ezaguera maila baino altuagoa da. Gu horretaz baliatzen baldin bagara, multzo horretan guztiz garrantzitsua zen zertxobait galdu dutela sentitzen duten makina bat "basko" daudela konturatzen gara, eta horregatik sortzen ari dira Lizarra eta Laudioko kasuak. Deseuskaldundu ziren herriak berreuskaldunizeko prozesua sinesgaitza eta azalgaitza izango lirateke hori ulertu gabe. Zergatik ez dira motibapen horretatik euskararen ezagueraraino ailegatzen? Konpaktazioa edo hizkuntz komunitatearen egituraketa eraiki ez delako, eta ordun euskararen ezaguera soziala hain eskasa izanik, ikasten ari direnek ezin dute beraien nahikotasun maila lortu.
Gainera baldintzarik ez dago erabil ahal izateko.
Egoera horretatik ateratzeko, konpaktazioa gertatuz gero, hizkuntzaren defizit funtzionala gainditu behar da, hau da, hizkuntzaren erabilera formala ziurtatu eta transmisio naturala sendotu, trinkotu... Gainditzen ez baldin bada, ez dakitenek ez dute ikasiko eta ikasten dutenek ahazten dute.
Hizkuntzaren erabilera kulturala lortzeko, legearen eta agintarien aldaketa beharrezkoa da. Planteamendu hau zientitikoa da, baina radikalismo zientifiko honen barnean, radikalismo politiko guztiak sartzen dira, eta radikalak ez diren planteamenduak ere kabitzen dira; alderantziz ez. Honenbestez, lehentasuna hizkuntzari eskaini betar zaio, hori eginez gero, estatu independiente, estatu federalaren alde... jo daiteke, hori bakoitzaren kontua da.
Gai hauen inguruan mintzatzeko Arrasaten sortu berri den taldeari buruz zer iritzi duzu?
Oso goiz da talde honen inguruan iritzia esateko. Euskararen diagnosia konpartitzen dugun jendearekin topaketa batzuk egin ditugu, ea hortik deialdi zabalago bat luzatu dezakegun epe labur batean, sakabanaturik dauden indarrak bateratze asmoz.
Aintzindarien belaunaldi....
Belaunaldi hori sortzen baldin beda, ez da talde hoietako belaunaldia izango, jende askok sortutakoa paizik. Orain enbrioiarekin ari gara, besterik ez dugu. Baina bide luze bat dago oraindik egiteko.
IÑAKI URIA. MIKEL ARRIETA.
27-30


Gaiez\Hizkuntza\Euskara\Normalkuntz\Egoera
Pertsonaiaz\SANCHEZ4
Egileez\URIA3\Hizkuntza
Egileez\ARRIETA4\Hizkuntza
ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak
Gutxiengoa dira immigrazioa arazotzat duten EAEko herritarrak

2015ean hasitako joerari jarraiki, immigrazioari buruzko iritzi eta jarrera positiboak sendotu egin dira Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako gizartean. Hala berretsi du Ikuspegi Immigrazioaren Euskal Behatokiak aurkeztu duen 2018ko Barometroak.


Osasunbideari ere errieta, euskara egoki ez baloratzeagatiik

Osasunbideko deialdietan, lehiaketaldian 40 puntutik euskarak 4’29 puntu eman beharko lituzke eremu euskaldunean, eta 2’73 puntu eremu mistoan. Baina euskararik jakin gabe ere 39 puntu lortu daitezke, beste merezimendu batzuekin. Beraz, praktikan, ez da betetzen euskarari buruzko foru dekretu berriak dioena.


2018-10-17 | ESK sindikatua
Pobrezia eta gizarte-bazterketaren kontrako 51.000 sinadura

Euskal Herriko Eskubde Sozialen Kartak pobrezia eta gizarte-bazterketaren kontrako herri-ekimen legegilea butzatzeko beharrezkoak diren sinadurak entregatu ditu.


Bardean benetako bonbekin maniobra militarrak eginen dituzte asteazken honetatik aurrera

Urriaren 17tik 19ra eginen ditu Espainiako Armadak maniobrak, beste behin. Tiro Poligonoaren Aurkako Taldeak salatu du "Parke Naturalean gailentzen dela maniobra horiek egiteagatik Armadak ordaintzen duen kanona segurtasuna eta ingurumenaren gainetik".


2018-10-17 | ARGIA
Pinuen gaitzari aurre egiteko oxido kuprosoa erabiltzea oso toxikoa dela salatu dute

Pinuen gaitzari aurre egiteko Jaurlaritzak eta EAEko hiru foru aldundiek aurkeztu duten plana gogor kritikatu du Naturkon kolektiboak, besteak beste gaitzari aurre egiteko erakundeek proposatu duten oxido kuprosoa toxikoa baita: “Azalduko al digute gure ordezkariek nola pentsatu duten ziurtatzea gure ibaiak edo edaten dugun ura ez direla pozoituko gure mendietako 124.000 hektarea fumigatzen badira?”.


2018-10-17 | Iņigo Igartua
Manifestazio nazionala deitu dute urriaren 27an Nafarroako gaztetxeen alde indarrak biltzeko

Maravillas, Errotxapea eta Lizarrako gaztetxeen aurkako prozesu judizialak irekita daude eta epe motzean kaleratuak izateko arriskuan daudela ohartarazi dute manifestazioa deitu dutenek.


2018-10-17 | ARGIA
Karlos Apeztegia kartzelaratzeko agindu du Espainiako Auzitegi Nazionalak

Etxerat euskal presoen senide eta lagunen elkarteak Hernanin duen bulegoan egiten du lan Karlos Apeztegiak. Asteartean bertatik atera zenean atxilotu zuen Guardia Zibilak eta asteazken goizean, espetxeratzeko agindua eman du Espainiako Auzitegi Nazionaleko epaileak, "erakunde terroristako kide" izatea leporatuta.


2018-10-17 | ARGIA
Iruņeko sutea indarkeria matxista kasu bat izan daiteke

Hipotesi hori darabil gertakaria ikertzen diharduen Espainiako Poliziak. Hala bada, ikerketa bere gain hartu zuen instrukzio epaileak Emakumeen aurkako indarkeriaren arloko epaitegira bideratuko du kasua.


2018-10-17 | ARGIA
Eider Rodriguez, Irene Aldasoro eta Kepa Altonaga Euskadi Sarien irabazle

Asteazken honetan jakinarazi dituzte literaturako Euskadi Sarietan falta ziren kategorietako irabazleak: Eider Rodriguezek aurtengo bigarren saria eskuratu du, oraingoan haur eta gazte literaturari eskainitako kategorian, Santa familia liburuari esker.


2018-10-17 | Iņigo Igartua
Kalean bizi den jendearen zenbaketa: errefuxiatuen auziari erantzun ezean, ez espero miraririk

Ostegun honetan zenbatuko dira Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan zenbat pertsona bizi diren kalean. Erakunde publikoak konprometitu ziren etxegabeen kopurua %20 jaistera, baina errefuxiatuen krisiari emandako erantzun eskasa ikusita, zaila dirudi aurreikuspena betetzea. Bilboko kasuari erreparatu diogu.


Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude