Sacha Rosero

"Kitxua biziberritzea posible dela ikusi dugu Katalunian eta Euskal Herrian"

  • Euskal Herrian izan dugu berrikitan Sacha Rosero (Otavalo, Ekuador, 1970). Kitxua da eta informatikaria, hizkuntzak biziberritzeko estrategiei buruzko graduondo ikastaroa iaz HUHEZIn egina. Handik hona, kitxua biziberritzeko lanean murgildurik bizi da, Kataluniako eta Euskal Herriko esperientziak lagungarri.
     

Miel Anjel Elustondo
2012ko abenduak 16

Kitxuaz hitz egin behar diguzu, zuen hizkuntzaren egoera Ekuadorren.

Orain dela 40 urte zuek zeundeten bezala gaude gu orain Ekuadorren. “Hitz egidazu kristauera… Zuen hizkuntzak ez du deusetarako balio… Laborarien hizkuntza da… Ez du unibertsitaterako balio…” Oinarrizko hezkuntzan ez da kitxuarik irakasten, lau herri-egunkari ditugu eta batek ere ez du kitxuaz publikatzen, 50 irrati-emisore ditugu baina bakarra elebidun –ezta kitxua hutsez ere!–, lau telebista kate eta batek ere ez du saiorik kitxuan… Horregatik esan dizut orain dela 40 urte zuek zeundeten bezala gaudela. Eta, naski, zuek orain duzuen egoera dugu helburu.

40 urte atzera.

Orain dela urtebete hasi zen dena. Garabide elkarteak, euskararen biziberritzeari buruzko jardunaldiak antolatu zituen, azken hamarkada hauetako prozesua azaldu zigun, zer egin den, zer den hizkuntza baten biziberritzea. Ikastaroa antolatu zuen eta hizkuntza minorizatuak dituzten zenbait komunitateko ordezkariak gonbidatu zituen: maia, aimara, ketxuera, kitxua… Amazonian oihanaren ekialdean ehunka hizkuntza daude, desagertzen ari direnak. Bada, iaz arte ez nekien! Ni, izan ere, informatikaria naiz, Internet bidezko marketina dut lana, baina ikastaro hartan izan nintzen...

Kitxua zara.

Bai, kitxua indigena. Hiru milioi laguneko giza taldea gara kitxuak, Ekuadorreko Andeetan bizi gaituzu. Gure hizkuntza, berez, jetxuatik dator, hots, Peruko hizkuntzatik, edo tahuantinsuiotik. Tahuantinsuio, espainiarren konkista baino lehen, Argentinako iparraldea, Bolivia, Peru, Ekuador eta Kolonbia hegoaldea zen. Hori dena zen Inka inperioa, eta jetxua zuten hizkuntza “ofiziala”. Jetxuaren eta karank-en nahastetik –gure herri hizkuntza karanka baitzen garai hartan–, sortu zen kitxua. Ketxuaren parte da, nahi baduzu, nola diren valentziera eta mallorkera katalanarenak. Ber gauza dira kasik.

Zenbat zarete kitxua hiztunak?

Hiru milioi Ekuadorren, eta lehen Tahuantinsuio zen horretan, Latinoamerika guztian, hamahiru milioi gara, gutxi gorabehera. Asko. Edo nahikoak! Elkarrizketa prozesuan murgilduta gaude, kitxua panamerikarra egiteko asmotan, han ere nazionalismoak kopiatu baititugu. “Ez, ni ez naiz perutarra, nire hizkuntza diferentea da!”. Eta gisakoak. Batzen bagara, zer edo zer gara. Bat egin ezik, deus ez. Hamahiru milioi izan, edo hiru milioi… Latinoamerika osoa hartzeak indar handia du ekonomikoki zein politikoki.

Ekuadorreko hiru milioiak gune bateratuan zaudete, ala barreiaturik?

Komunitatetan sakabanaturik. Ekuadorren hiru dialekto ditugu: iparraldeko kitxua –han da Quito–, erdialdekoa, eta hegoaldekoa. Baina bat bera da hizkuntza, esan dudanez. Adibidez, “txakur” esateko, guk allku esango dugu, eta hegoaldean, berriz, axku. Eta orain dator galdera: “Nola idatzi?” Kar, kar, kar… Duela hamar urte idazkera normalizatzeko prozesuari ekin zioten, eta aldi berean, nazio mailako hezkuntza elebiduna abiarazi zuten –gaztelania eta kitxua–, eta horren karietara, kitxua batua egin zuten. Egina dago.

Hezkuntza elebiduna esan duzu. Kitxua irakasten da, beraz.

Landa eremuko eskoletan, nekazari herrietan…

Bigarren mailako eskoletan, esan nahi duzu?

Horixe. Eta emaitza ere katastrofikoa da. Eskola elebidun horietan ari diren haurrek ez dute irakasle bat besterik. Alegia, irakasle bakarra, eta gela bakarra: hantxe dituzu lehen mailatik seigarrenera bitarteko ume guztiak. Ikasleok hiriko eskolara jo nahi dutelarik, ezin dute, ez dute mailarik. Pentsatu ere ez unibertsitatera sartzerik. Nire irudiko, eredu horrek porrot egin du. Guk bestela egin nahiko genuke, hemen egin duzuen bidea egin.

Zein bide?

Hiru hilabetez izan ginen iaz HUHEZIn, Arrasateko unibertsitatean. Garabidek itzel egin du lan. [Xabier] Mendiguren eta beste. Ezagutu genituenean konturatu ginen; prozesua bideratu duten eminentziak dira! Beraien esperientzia kontatu ziguten, beraien jakintza gurekin partekatu zuten. Hedabideak garrantzizko dira, baina hezkuntza da oinarri, eta irakaskuntza ereduak: A, B eta D. Horren arabera ari gara gu Ekuadorren. Egitasmo bat abiarazi dugu, Kitxu sisai izenekoa, hau da, “kitxuaren loratzea” esan nahi du. Gure plangintzaren arabera, bospasei urte barru kitxua irakatsiko da probintziako 600 eskoletan, bigarren hizkuntza H2 bezala. A eredua, finean, baina lehenengo urrats moduan. Hamar urtean, kitxua ikastola sortuko dugu. Ez dakigu zein izen emango diogun, baina horixe izango da, kitxua ikastola.

Hamar urte zain egotekoak zarete?

Ez baitugu irakaslerik! Gure hizkuntzan irakatsiko duten irakasleak behar ditugu eta, horretarako, prestatu egin behar ditugu lehenengo. Hemen gertatu zen bezala.

HUHEZIn egin dudan hilabeteetan horixe ikasi nuen, hizkuntza bihotzez sentitu beharra dagoela, hizkuntzak kulturan duen garrantziaz jabetu. Esan dizut, ni informatikaria naiz, Bartzelonan bizi izan naiz orain dela gutxi arte. “Indigena naiz” esaten nion neure buruari –horra nire kapela, nire pontxitoa, gure janari berezia…–, baina ez nion hizkuntzari opa. Orain, aldiz, konturatzen naiz kapela Italiakoa dudala, ez dela gurea. Alpargatak, Espainiako ohitura ditugu. Jantzita daramatzadan prakak, berriz, janztera behartu gintuzten, esklabo egin eta lanera behartu gintuztenean kaxmirrak egin genitzan Europara ekartzeko. Hau ez da gurea, hura ere ez… Ezer ez da gurea, hizkuntza besterik! Hizkuntza galtzen badugu, kulturaren gunea galduko dugu. Hizkuntzaren bidez bizi gara, bizi da gure kultura. Kultura guztiak ahozkoak izan ditugu, hizkuntzaren bidez transmititu dira. Hizkuntza batean edo bestean egin transmisioa, esanahi ezberdina du, guztiz.

Horrela iritsi zara Euskal Herriraino.

Bai. Uste dugu garrantzizko dela prestatuko ditugun irakasleek hizkuntzaren militanteak ere sortzea. Hori ikusi dut nik. Unescok, esaterako, galtzeko arriskuan dauden hizkuntzen zerrendan jarri gaitu, ez dago belaunez belauneko transmisiorik! Gure aitaita-amamak “Yanga ximi” esatera behartu zituzten, hau da, “balio ez duen hizkuntza”. “Hitz egin dezagun yanga ximi” Behin eta berriz eta askotan esaten zuten hori! Baina ez da horrelakorik, runga ximi da, hau da, “gizakiaren hizkuntza”. Orain, familiek, onbeharrez, ustez, gaztelaniaz hitz egiten diete beren seme-alabei, etorkizun hobea izango dutelakoan, gurasoek beraiek bizi izan duten lotsa bizi ez dezaten. Horien umeak landa eremuko eskoletara iristen direlarik, ez dakite kitxuaz hitz egiten. Esaterako, geu gara kitxua hitz egiten duen azken belaunaldia. Ondotik datorren belaunaldia, hiztun pasiboa da. Eta hirietan hazi direnek bihirik ere ez dakite kitxuaz.

Egiten duzun lanaz ari zarela, “gu” diozu. Nor eta nor zarete “gu”?

Kitxuaz hitz egiten duen belaunaldia gara, gureaz ez beste kultura batzuk ezagutzeko aukera izan duena. Batzuek Euskal Herriko egoera ezagutu ahal izan dugu, eta hizkuntza bat biziberritzeko modua dagoela ikusi. Euskara, katalana, hawaiiera indartu eta normalizatu daitezkeela ikusi dugu, hizkuntza biziberritzea posible dela. Arlo ezberdinetan lanean ari den jendea gara, soziologo, informatikari, ekonomialari. Gurekin batera, erakunde pribatu eta publiko zenbait, kitxuaren alde zer edo zer egiten ari direnak, edo egiteko interesa dutenak. Ni neu, esaterako, Runa patxa elkarteko burua naiz, GKE bat, Katalunian sortu genuena duela bederatzi urte.

Ez zarete hasiberriak, hortaz.

Kultura sustatzen hasi ginen Bartzelonan, hizkuntzaren irakaskuntza, hitzaldiak… askotariko kultur ekitaldiak antolatzen jardun dugu. Azken bi urteak, berriz, hizkuntzari lotu gatzaizkio erabat. Heldu egin gara gu ere!

Katalunian lanean hasiak, uste nuen Ekuadorren salbatu behar zela kitxua. Hil ala biziko egoeran liteke zuen hizkuntza.

Txepetxek dioenez, hiru belaunalditan galtzen da hizkuntza, eta hiru belaunalditan berreskuratzen da. Azkeneko hiztun belaunaldia gaituzu, eta gure ardura da galera prozesua iraultzea. Gure ondotik datorren belaunaldiak lanak izango ditu, zailtasun handiak. Guk kitxua hitz egiten dugu. Haiek ez.

Kitxua hiztuna zu, Bartzelonan!

Hogeita bat urte daramatzat atzerrian. AEBak, Brasil, Venezuela, Afrika, Espainia… Gure egitasmoa tarteko, Ekuadorren izan nintzen orain dela bederatzi hilabete. Han da borroka zelaia, badakit. Eta, orain, ekonomi krisia, eta beste egoera bihurri batzuk tarteko, hara noa bizitzera. Kito da. Han borrokatu behar da. Lan handiena egiten duen taldea ere Otavalon da. Guk denok Kitxua xum osatzen dugu. Kitxua xum-ek esan nahi du “bizi gaitezen kitxuaz!”, “izan gaitezen kitxua!”. Erakunde horrek zuzenduko du prozesu osoa. Partidari hasiera eman diogu, baina ez gara bakarrik ari, jende mordoa ari da kolaborazio lanetan. Geu ari gara partida jokatzen, baina Kataluniako Generalitaten aholkularitza juridikoa dugu, hango Hizkuntza Politikarako Zuzendaritzaren babesa. “Dirurik ez dago orain,  baina katalana normalizatzeko bidean egin ditugun urratsak zuekin partekatzeko eragozpenik batere ez dugu. Alderantziz, gutxienez hori egin behar dugu”. Zuzendaritza teknikoa nahi dugu, ez besterik, hemen egin dituzuen okerrak ez egiteko guk. Eta berdin Euskal Herrian. Gure hizkuntzaren biziberritzeak antz handiagoa du euskararenarekin, katalanarenarekin baino. Hasteko, kitxua ere ez baita hizkuntza erromanikoa. Katalanaren eta euskararen arteko nahaste bat beharko genuke, normalizazio prozesuari dagokionean. Guretzat nahitaezkoa da elkarlana. Galdutzat ematen genuen kitxua biziberritzea. Inposible bat genuen, ezinezko, eta, aldiz, posible dela ikusi dugu.

Zertan da agintea Ekuadorren? Kitxuarekiko sentiberatasunik badu, kontzientziarik, konpromisorik?

Andetarrak gaituzu, eta, andetar garenez, patxamama dugu sineste, lurra sinesten dugu, planetaren energia. Ez da sinestea bakarrik, badakigu bizirik dagoela, gainerako izaki bizidunak bezala. Egiten dugun guztia, sineste horrekin batera egiten dugu: denbora-lekuak, alegia. Gure ekipoan, yatxa-k ere baditugu, txamanak hemen, lider espiritualak. Ongi ezagutzen dute gure kultura, eta haien jakituria ere gure proiektuan integratu nahi dugu, hizkuntz proiektua da gurea, baina kulturala ere bai. Horren arabera, ematen du agintea gure alde jartzeko garaia heldu dela.

Zer esan nahi duzu?

Juridikoki, lege babesa dugu. Hamar hizkuntza hitz egiten dira Ekuadorren. Kitxua da nagusi. Konstituzioaren arabera, kitxua hitz egiten den lekuetan, hizkuntza koofiziala da. Hortaz, ez gara estatuaren kontra ari. Duela urtebete, berriz, hezkuntza lege berria onartu zuten, Correa lehendakari zela. Gauza on asko ari da egiten Correa. Boterea kudeatzeko modua ez zait gustatzen, baina ongi ari dela lanean esango nuke. Hezkuntza lege horretan, honela esaten da hitzez hitz: “Ekuadortar guztiek dute hezkuntza beren hizkuntzan jasotzeko eskubidea”. Jakina, ez du esaten noiz, nola, non ez nork finantzatuko duen, baina marko juridikoa ezarrita dago. Generalitaten Hizkuntza Politikarako Zuzendaritzan esan zidatena: “Marko hori gabe egin dugu guk egin dugun guztia. Horra oraindik, Espainian, ministroa, ‘Katalan umeak espainoldu nahi ditugu’ esaka. Zuek, marko hori duzuelarik, lan zoragarria egin dezakezue”.

Otavalo, indigena juduak

“Ni bezala jantzitako jendea, ile luzea, plazarik plaza saltzaile… Otavalo gara. Gure musika eta artisautza harturik gabiltza munduan. Saltzaile kualitate nabarmen hori duen komunitate indigena bakarra gara. ‘Indigena juduak’ gaituzu, munduko lau kornerretan ikusiko gaituzu, gure produktuak salgai. Gizarte kapitalista baten baitan bizi gara, eta dirua duenak boterea du. Guk, bestalde, gure buruak hezteko aukera izan dugu. Orain dela bost belaunaldi, berriz, ez genuen hezkuntza eskubiderik, galarazia genuen eskolara sarrera. Gurean osaba-izebak izan ziren eskolara sartzen lehenak, unibertsitatera iritsi zirenak. Harrezkero, bidea egin dugu, eta gaur egun otavaloak zoko guztietara iritsi gara. Badituzu ekonomialariak, abokatuak, medikuak, ingeniariak…”

Kanal honetan artxibatua: Ekuador

Ekuador kanaletik interesatuko zaizu...
2016-05-15 | Jabi Zabala
Raul Zibechi. Latinoamerikako gizarte mugimenduen ikertzailea
"Paralisiak jota daude Latinoamerikako ezkerreko gobernuak"

Latinoamerikako herri mugimenduak ikertu eta bizi izan ditu barrutik Raul Zibechi uruguaitarrak (Montevideo, 1952). Hainbat herrialdetan azken urteotan agintean izan diren ezkerreko gobernuen zikloa amaitu dela argi du. Lorpenak gorabehera, gobernu horien ezintasunak agerian utzi ditu berriki gurean, Komite Internazionalistek antolatutako hitzaldian.


2016-03-21 | Barren .eus
Bost milioi laguni interesatu zaie Jairo Berbel elgoibartarraren liburua, ba al dakizu zergatik?

Argitaratu aurretik ere oihartzun zabala izaten ari da Jairo Berbel elgoibartarrak idatzi duen liburuak, Siempre, la leyenda de la pecosa de ojos verdes (Beti, begi berdeko neska pekatsuaren leienda).


'Bost truke' liburua
Euskara jendeak Andeetan, Kurdistanen eta Serbian

Ez dago nahi gabe idazten duenik, nahiz eta harrabotsik gabe heldu zaigun irakurleoi Jon Sarasuaren Bost truke (Pamiela, 2015). Hizkuntza kooperazioa helburu, hara eta hona egindako bidaiak eta, are, han-hemen ezagututako hizkuntza-jendeak gogoeta iturri zaizkio. Munduaz pentsatzeko modu hoberik ez.


2014-04-29 | Iker Blas
Latinoamerikako pelikula onenen zerrenda

Urte hasieran, IMDb-ko lan-taldeak Latinoamerikako herrialde bakoitzeko film onenen zerrenda zein den erabakitzeko botazioa jarri zuen abian. Zerrenda osatzen duten film gehienek Latinoamerikako gizarteek sufritzen duten biolentzia erakusten dute era gordinean.


2014-02-07 | Koldo Azkune
Tatiana Castañeda bidegurutzean

Tatiana Castañeda bidegurutze batean dago. Babes Ofizialeko pisu batean bizi da, alokaturik, bere lau seme-alabekin eta bilobarekin batera. Langabezian dago. 350 euro jasotzen ditu hilean, eta pisua ordaintzeko 600 bideratu behar ditu (480 euro alokairuagatik, 120 euro komunitate-gastuengatik). Hilabete asko dira aritmetika aldrebes honen barruan bizi dena. Alokairuaren munta kalkulatzeko garaian, lanean zebileneko errenta aitorpenak hartu dizkiote kontuan. Hartara, Nafarroako Gobernuak ez dio etxea ordaindu ahal izateko diru-laguntzarik ematen.


2014-01-24 | ARGIA
Naturaren Eskubideen aldeko Munduko Auzitegi Etikoa abiatu da

Urtarrilaren 17an egin zuen lehen bilkura Ekuadorren Auzitegi Etiko sortu berriak eta izadiaren kontra egindako bederatzi kasu salatu zituzten. Horien artean, Texaco enpresak Ekuadorren 103 milioi litro petrolio gordin isuri zituenekoa azaldu zuten, baita Australian dagoen munduko arreziferik handiena arriskuan dagoela kontatu ere.


2014-01-12 | Koldo Azkune
Miguel Angel Cabodevilla
"Ekuadorreko oihaneko herrien amaiera oso gertu egon liteke"

Ekuadorren hiru hamarkadaz bizi eta gero, Amazoniako herrietan aditua da Miguel Angel Cabodevilla kaputxino nafarra. Hogei liburu baino gehiago idatzi ditu Ekuadorreko indigenez, baina azken lana, Una tragedia ocultada, polemika iturri bihurtu da.


2013-11-10 | Iure Eizagirre
Veronica yuquilema
"Hirian herri indigena aldarrikatzen ari gara"

“Kaypi mi kanchi komunitateko kide naiz, Quiton (Ekuador) osatzen ari den kitxua komunitatekoa. Gure hizkuntza suspertzea dugu helburu baina baita hiriburuan komunitatea aldarrikatzea ere, gure jatorrizko lurra Ekuador guztia dela uste dugulako”. Veronica Yuquilema ikasleak bere buruaz egindako aurkezpena da. Garabide eta HUHEZIren Jatorrizko Hizkuntza Biziberritzeko Estrategiak graduondokoan parte hartzen ari da.
 


Yasuni: ametsak bizirik dirau

Yasunik udako oporrak maite ditu. 2010ean Net Hurbilen egindako kronikari lerroburuan ipini genion: “Yasuni ITT izan da iraunkortasunaren abuztuko albistea“.


Correaren garaipenari esker Hego Amerikako ezkerra egonkorrago

Tarte handiarekin irabazi ditu Ekuadorreko hauteskundeak Rafael Correa ezkerreko hautagaiak. Hego Amerikan kolore ugaritako presidente aurrerakoien posizioa indartzen ari da azken urteetan.


2012-12-18 | Josu Urtubia
Nahita kutsatzeagatik Ekuadorreko indigenei ia 20.000 milioi dolar ordaintzera zigortuta Chevron-Texaco petrolio enpresa

19,2 mila milioi dolar ordaindu beharko ditu Chevron-Texaco enpresa estatubatuarrak Ekuadorreko justiziak ebatzi duenez. Argentinako justiziak berriz, bertan dituen ondasun guztiak bahitu dizkio. Epaileen arabera, 1972tik 1992ra bitarteko isuriak nahita egin zituen enpresak, gastuak murrizteko helburuarekin. Txernobyleko, Mexikoko Golkoko edo Exxon Valdezeko kasuetan ez bezala, ez zen "istripu bat" izan, kontzienteki egindako zerbait baizik. Enpresak Ekuadorreko Amazonasen zuen planta 1992an itxi egin zuen.

ASTEKARIA Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude