Nolakoa zen Albert benetan?

  • Kongresu handi bat egin zen irailaren 5etik 8ra bitarte Donostiako Kursaal jauregian Albert Einstein Annus Mirabilis 2005 lemapean. Unescoren Fisikaren Nazioarteko Urtea Euskal Herrian ospatzea zen helburu mundu guztiko zientzialari eta pentsalariekin batera. Horien artean Gerald Holton irakasle eta ikertzailea, Einsteinen oinordekoek hala eskatuta Albert-en argitaratu gabeko korrespondentzia eta agiriak arakatu dituena. Zientzialari famatuaren nortasun ezezagunaz hainbat pista ekarri zituen Holtonek Donostiara.

2021eko uztailaren 28an
EHUko Fisikako Katedradun den Pedro Migel Etxenikek zuzentzen duen Donostia International Physics Center Fundazioak antolaturik, 700 biltzarkide baino gehiago bildu ziren Donostian irailean. Tartean, nazioarteko zientzialari eta ikerlari gorenetakoak.

Eta ez da gezurra, goren mailako zientzialari, ikertzaile eta adituen artean sei Nobel saridun izan baitziren Donostian, hitzaldi egiten. Albert Einsteinen urte miresgarria dugun honetan, kongresuak arreta bereziz landu zituen zientzialariak garatutako printzipio eta teoriak, bai eta urteen joanean horiei esker egin diren aurkikuntza eta aurrerakuntzak ere.

Kongresuak, finean, bat egin zuen Fisikaren ikuspegia aldatu zuten Einsteinen bost lanen argitalpenaren mendeurrenarekin. Horrekin batera, hamaika gai ere landu ziren bertan: unibertsoaren sorrera, kosmologia, nanoteknologia, zulo beltzak, fisika pulsarra, mundu kuantikoa, erlatibitatea…

Gai zientifiko horiez gain, bizitzako hainbat alorrekin interesatua eta konprometitua egon zen pertsonaia sortzaile eta ezohikoaren giza soslaia ere aztertu zen; ezin ahaztuzkoa baita hark burututako zientzia ikerkuntzek ikaragarrizko eragina izan zutela XX. mendeko filosofian. Izan ere, Erlatibitatearen teoriak zenbait filosoforen hausnarketa eta ikuspegiak aldarazi zituen. Uste horretan, bederen, ados dira adituak...

Punta-puntako hizlariak izan ziren, beraz, Donostian, gai horiei buruz gogoeta egiten. Hizlari handietan, bat, singularra. Pribilegiatua. Gerald Holton amerikarra: Albert Einsteinen oinordekoen eskariz, zientzialariaren argitaratu gabeko korrespondentzia eta idatziak bildu eta aztertuak dituen ikertzaile eta irakaslea. Einstein beraren barrutik hitz egiteko egokiera zuen bakarrenetakoa...

Einsteinen karisma

Gerald Holton Fisika eta Zientziaren Historia irakasle da Harvardeko Unibertsitatean. Einsteinen paper argitaragabeak aztertuak dituenez, zientzialariak berak bere buruari buruz zer zioen jakiteko moduan gara Holton irakurlearen bitartez. "Hark besteak bezalako hiritarra zela uste zuen. Behin ere ez zuen ulertu zergatik zen hain famatu, hain ospetsu, hain sona handiko. 1921ean, New Yorkera lehenengo aldiz joan zenean, bost mila lagun zituen zain, ongi etorria egiten! Bost mila lagun! Eta, jakina, berak esan zuena: 'Masa histeria da hau. Seguru nago fisikarik ez dakitela, seguru nago ez dutela nire lanaren berririk. Hortaz, zertan daude hor, zergatik etorri dira?'. Ez zuen ulertzen jendeak aitortzen zion karisma handia. Eta, alde batetik, zoragarria da apaltasun hori. Berez, karismak, beste jende askori dagokion zerbaiti loturik zaudela esan nahi du. Einsteinek, ordea, ez zion horri etekinik atera nahi izan. Lider zen, agintea era artifizialean puzten ibili beharrik gabe. Horregatik ageri da Einsteinen irudia jendearen elastikoetan, hemen eta munduan. Eredu bat da jendearentzat, pertsona handiaren eredu, apaltasunarena, giza kontzientziarena. 'Zientziak egin behar duen bidea erakutsiko dizuet!', esanez bezala ari zaigu haren irudia".

New Yorkeko portuan zain zituen 5.000 lagun haiek bezala, gaur egun ere fisikariek nahiz oinezkoek, denek gurtzen segitzen dute zientzialaria. Argazkiak leku askotan. "Baina ez da, nahitaez, boladan dagoena. Begiratu zeure inguruan eta ikusi zer izan litekeen eredu eta zergatik har litekeen inor eredutzat...".

Holtonek bestalde, Einsteinen pasioak izeneko liburua ere argitaratua du. Fisika-ikerketan murgildurik bizi zen pertsonaren barru-barruko ezaguera du. "Alditan, elkarrizketaren erdian, isildu egiten zen, bost-hamar minututan, harago zegoen zerbaiti begira balego bezala, beste espazio batean balitz bezala... eta, gero, bat-batean atzera bere senera etortzen zen, bere burura zer edo zer etorri zelako-edo. Fisikari buruz ari zen pentsatzen denbora guztian, ez Newton bezala. Bestalde, pentsatzeko modu berezia zuen. Modu berezi hori eredu bilakatu da, aurretik ez baitzen batere ohikoa: proposizio indartsuak egitea zen ordura arte kontua. Ebidentzietatik abiatu, indukzioz jokatu eta urratsez urrats aurrera egin ordez, jauzi platonikoa egitea nahiago zuen: proposizioa egin, eta haren arabera azaldu gertakari baten barruan gertatzen zen guztia".

Pentsatzeko modu berezia da, harrezkero, eredu. Haren jeinutasuna. "Pentsatzeko modu berezi eta ausart hori, alegia, Einsteinen jeinutasuna ulertzeko era bat da. Beste bat, berak bere buruari buruz esan ohi zuena: 'Bi dohain ditut: bata, astoaren egoskorkeria, Jainkoak eman didana; horri esker, luzaro egoten ahal naiz problema baten aurrean. Bestea, haurrek egiten dituzten galdera berdinak egiten segitzea. 'Zer da espazioa? Zer da denbora?'. Haurrei ikaragarri gustatzen zaie era horretako galderak egitea, eta nik horixe egiten dut, nik ere galdera horiek egiten ditut'. Esan gustu zuen Einsteinek. Horra haren jeinutasuna!", dio Holtonek.

Oraindik orain, berriz, auzia piztu zaigu: "Erlatibitatearen diktadura" asmatu digute. Absolutismoa ere izendatu dute batzuek. Holton irakasleak egin digu argia: "Bai, 'Erlatibitatearen diktadura' entzuten da orain. Esaldia ez da nirea, badu jatorria, ez nolanahikoa gainera: Ratzinger kardinalaren homiliatik dator. Aita santu izendatu aurretik egin zuen hitzaldikoa da, alegia. 'Elizaren arriskurik handiena erlatibitatearen diktadura da', esan zuen. Ustekabean hartu gintuen esaldiak. Esaldia ongi ulertzen saiatu naiz eta, horretarako, zenbait testu ere irakurri ditut. Elizak badaki fundamentalismora ari dela jotzen. Badaki ez duela dibertsitatea ulertuko. Askapenaren Teologia eta gisakorik ez du berriz onartuko... Nik uste horregatik ari zela Ratzinger erlatibismoaren aitzi. Fedea ulertzeko modu bat baino gehiago ez du nahi Elizak katolikoak: gizonak ez ezik emakumeak ordenatzea-eta... Hori 'erlatibismoa' litzateke, haien arabera betiere. Eta ulertzen dut joera hori".

Horrek, hala ere, iturrira garamatza, Einsteinek ongi bereizten baitzituen zientziaren baitako erlatibismoa, eta zientziatik kanpokoa. "Berak zioena esango dizut: 'erlatibismoa legitimoa da, guztiz, zientziaren barruan. Zientziatik kanpo, ez da legitimoa'. Alegia, Einsteinen arabera, ezin zenezake esan: 'dena=dena'. Ez. Edo, beste egile hark bezala, bere liburuan, Everything goes (Dena doa). Horrek ez du errealitatean oinarririk. Erlatibitateaz ari zenean, zientziaren mugen barruan ari zen Einstein. Besterik da muga horietatik kanpo".


Erlatibitatearen Teoria vs Inbariantzaren Teoria

Gerald Holtonek Erlatibitatearen Teoriaren argiak eta ilunak ere landu zituen Donostian egin zuen hitzaldian. Bertan, Einsteinen teoriaren alde positiboak eta negatiboak azaldu zituen. "Positiboetan, zera nabarmenduko nuke: fisika mordoa batu zuela. Aurretik fisika, testuliburua balitz bezala aztertzen zen: batek fisika akustikoa; besteak fisika optikoa; hurrenak elektrizitatea, edo grabitazioa. Einsteinek bestela jokatu zuen: 'Zein dira fisika guztien azpiko oinarriak?'. Galdera horrixe erantzun zion. Horretaraxe dator Erlatibitatearen Teoria: fisika denak biltzera. Dudarik gabe, horixe da positiboa".

Ifrentzua ere badu txanponak. "Negatiboa? Teoria hori ez dela fenomeno nuklearraren barne eta fenomeno kuantikoaren barne, behar beste, edo nahiko genukeen beste, aurreratu. Horixe da eginkizun, eta, jakina, horretan ari dira gaur egungo teorikoak, fenomeno horiek aztertzen eta aitzinatzen. Einstein horretan saiatu zen bizitzako azken 20 urtean baina ez zuen gauzatu, fisika nuklearraren indar handiak eta indar txikiak ulertzera iritsi ez zelako. Eta nola jakin horretaz! 1955ean artean inork ez zekien gai horretaz. Einstein, garai hartan, okerreko bidetik saiatu zen mendia igotzen. Gaur egun, badakigu, jakin, fenomeno horiek nondik eta nora aztertu. Horretan ari dira ikertzaileak, mendia bide zuzenetik igotzen oraingoan".

Harrigarri bada ere, Einstein ez zen "erlatibitate" hitzaren aldeko. Ez zuen izen hori atsegin. Are gehiago, ez zen berak asmatua. Berak Invariance Theory zuen nahiago. "Bere paperetan, Erlatibitatearen Teoriari buruzkoetan, ez da 'erlatibitate' hitza ageri. Lanaren izenburuak ez dio 'erlatibitatea'. Eta 'teoria' dela eta, berak ez du horrelakorik aldarrikatzen. Berak, 'pentsatzeko modua, ikuspegia' dela esaten du behin eta berriz. Eta, izenik ematekotan, 'Invariance Theory' (Inbariantzaren Teoria) izenaren aldeko zen Einstein: argiaren abiadura inbariantza da... Fisikaren legeak inbariantzak dira: zein aldetatik aztertzen dituzun, hortxe dago koska. Horren alde egin nahi zuen, 'inbariantza' hitzaren alde, alegia, baina, konturatu zeneko 'beranduegi da' esan behar izan zuen. Ez zuen beste erremediorik izan".


Mundu bat hobea

Zientzialari, fisikari eta ikertzaileak bat datoz, ados dira denak: Einsteinek mundu bat hobea egiten lagundu zuen. Nola, ordea? "Zeharka, izatekotan ere. Zuzenean, zientziari buruz pentsatzeko modua erakutsiz. Einsteinen paperetan asmo erabilgarrien hasiera ikusten dute ingeniariek, haietara lañotasunez jotzen badute, behintzat. Satelite bidezko komunikazioak, laser izpiak, fusioa... Einsteinek ez zuen beti aurreikusi haren ikerketaren ondorioa. Baina, haren paperen arrastoan segi eta hamaika erabilgarritasun dugu gaur egun".

e = mc2
Sei Nobel saridun Annus Mirabilis kongresuan eta Pedro Migel Etxenikek hiru hilabete lehenago ARGIA astekariari egindako gonbita. "Holton, Gerald Holton elkarrizketatu beharko zenukete". Sei Nobel saridun, baina Holton irakaslea elkarrizketatzeko gomendioa.

-Zergatik ote, Holton jauna?
-Etxenikeri berari galdetu beharko zeniokete -Holtonek.
-Galdetu genion, agindu zidanean. Zure erantzuna jakin nahi genuen.
-Gustu ona duen seinale!
Albert Einsteinen urtea ospatu zen Donostiako Kongresuan. Erlatibitatearen Teoria. Edo Inbariantzarena, menturaz. Eta, beti, ekuazioa buruan: e=mc2. Galdera, ikasleak irakasleari:

-Zer jakin beharko genuke denok ekuazio horri buruz?

Eta Holton irakaslearen erantzun tatxarik gabea:
-Bada, gorputz batek energia galtzen badu erradiazio bidez, e, haren m laburrago da, inertzia laburrago da. Aldiz, energia irabazten badu, erradiazioz edo beste nolanahi...
-Barkatu etetea. Fisika ikasten genuenean ikasteko agintzen zigutena ari zara esaten, ala?
-Horixe. Ez besterik. Zer uste zenuen bada?

Hainbestean bukatu zen Kongresua eta Gerald Holtonek eta gainerako zientzialari, pentsalari eta ikertzaileek gure artean egindako egonaldia. "Aspaldi bisitatu nahi nuen Euskal Herria. Saiatu nintzen lehen ere etortzen, baina ezin izan nuen. Pozik etorri naiz orain. Hiria ikusi dut, eta zer edo zer Euskal Herria. Zoragarria iruditu zait. Historia handiko herria, bere buruaz harro dagoena. Pozik egoteko moduko bisita egin dut".


Azkenak
2024-06-20 | Gedar
Kolonbiako hainbat gazteri iruzur egin dio Arrasateko pertsona batek

Futbolarien agente bat dela antzeztuta, gazteei dirua eskatu eta Kolonbiatik migratzera bultzatu ditu iruzurgileak, sinetsarazita Euskal Herriko futbol talderen batek interesa izan zezakeela haiengan. Gutxienez 25 pertsona engainatu ditu, eta pilatuta izan ditu azpialokatutako... [+]


Felipe VI.aren hamar urteko agintaldiaren alde ilunak

Felipe VI.ak hamar urte bete ditu boterean ekainaren 19an. Vilawebek bildu ditu erregealdiko unerik ilunenetako batzuk. Horien artean daude bere aita Juan Carlos I.ak Arabiar Emirerri Batuetara ihes egin zuenekoa eta 2017ko urriaren 3an Kataluniako erreferendumaren aurkako... [+]


Paleolitoko labar-arteak askotariko funtzioak zituela baieztatu dute Euskal Herriko kobazuloetan

Euskal Herriko kobazuloetan Madeleine aldiko (duela 18.500 eta 13.500 mila urte bitartekoak) labar-artea metodo konputazionalak konbinatuz aztertuta, ezaugarri espazialen eta ikonografikoen arabera bereizi dituzte irudiak, eta ondorioztatu dute lau multzotan bana daitezkeela. [+]


2024-06-19 | Axier Lopez
EHUk ez du akordio berririk sinatuko CAFekin, giza eskubideak urratzen dituen Jerusalemgo tranbia utzi arte

Hainbat lagun elkartu da ekainaren 19ko goizean EHUko Gipuzkoako errektoreordetzaren egoitzan, Ibaetan EHUk CAFekin dituen harremanak eten ditzala eskatzeko. Gipuzkoako campuseko errektoreorde Agustin Erkizia Olaizolak adierazi die EHUk ez duela akordio berririk sinatuko... [+]


2024-06-19 | Estitxu Eizagirre
Nola biziberritu herriko azoka? Bergarako esperientzia

Bergaran Elikadura Mahaia martxan dute eta bertatik hainbat ekintza ari dira aurrera eramaten herriko azoka indartzeko eta baserritarren erreleboa lantzeko. Elikadura Mahaiko kide dira Jon Ruiz de Egino baratzezaina, Eskubaratz proiektuko kidea. Eta Aitziber Plazaola dendaria,... [+]


Eguneraketa berriak daude