«Elemendu autonomoak bezala! hartu ditu! nobela eta filmea historia bera kontatzeko»


1985eko irailaren 08an
Kazetaritza independenteak herritarren babesa du arnas
Andu Lertxundirekin elkarrizketan.
Andu Lertxundik berak zuzendu du «Hamaseigarrenean, aidanez» ETBrako
«Elemendu autonomoak bezala! hartu ditu! nobela eta filmea historia bera kontatzeko»
Uztailaren 18a eta Abuztuaren 20a bitartean rodatu eta dagoeneko bikoiztuta eta dena dago «Hamaseigarrenean, aidanez».
ETBren enkarguz egingo diren hiru filmeetatik lehena suertatu da. Andu Lertxundi, izen bereko nobelaren egilea, gidoilari eta zuzendari izan da produzio honetan. Telebistaren merkatuan komerzializatuko da gero eta nahi izanez gero zine zirkuitoan ere bai ETB eta"Irati" produktoraren esku geratzen da hori.
A.–Has gaitezen alde teknikotik. Formatoa...
A.L.–Telebistarako izanik 16 milimetrotan rodatzea geneukan baina 35ean egin diagu gero zine komertzialetan ere eman ahal izateko.
A.– Ordubetekoa egin duzue, ez?
A.L.–Ordubetekoa, ordubete"telebisiboa" edo doitzen zaion hori, anuntzioak ere ditueneko ordubetea, 50 minutu.
A.–Ze ekipo aritu zarete?
A.L.–Gidoia nik neuk egin diat eta filmea zuzentzeko garaian Victor Albarran eduki diat laguntzaile, "La Conquista de Albania"n ibilitakoa, orain Ameriketara zihoak Goldwin-en "El señor de las moscas" egitera.
Operadore bezala Angel Luis Fernandez, orain Almodovar-en hurrengo pelikula egitera doana.
Aktore aldetik, zinea inoiz egin gabeko jendea duk. Hiru antzerkigintzatik etorritakoak. Gainontzekoak ez antzerkirik ez zinerik egindakoak.
Domingoren papera Felipe Barandiaranek egin dik, Martzelinarena Kontxu Odriozolak eta Korneliorena Mikel Arrandiak. Domingoren ama Orioko amona zahar bat izan duk, Kontxa Karmona, Josefina, Pilar Lerma... Mª Ester Miro ere egon duk... Horiek dituk nagusienak.
A.–Hik bilatutako jendea al da?
A.L.–Aktore guztiak eta figurazio osoa nik bilatutakoa duk. Nik nahi nian lan hori hartu ze garrantzi handia ematen bait nien istorioaren kredibilidadearen aldetik. Baserritar jendea, jende normala... Hoiek hautatu dizkiat. Bere burua errepresentatuko zuen jendea nahi nian. Alderdi honetatik oso gustora gelditu nauk, naturalidade handia ematen ziok pelikulari.
Halaz ere nahiko arazo izan genian pertsonaia nagusiak aurkitzeko. Adinekoak behar zuten, eta adineko jende gutxi zeukeagu antzerkian. 500 lagun baino gehiago probatuta aukeratu dizkiat.
A.–Nobelan gainera ez din pertsonaien deskripzio fisikoak ematen...
A.L.–Domingoren papera egiteko, esatebatera, bi aukera nizkian, tipo sendoa eta indartsua hautatzea, edota iharra baina nerbioduna. Azkenean iharra hautatu nian. Nobelan ez da esaten nolakoa den.
A.–Toki aldetik nola lekutu duk, Nobelan ez da toki zehatzik aipatzen (Elizondo salbu)...
A.L.–Nobela egiterakoan buruan izan nituen tokiak ikustera joan ginen. Ehunekoi. 60-70 batean baliogarriak izan zaizkigu. Tabernak ezin zian izan pentsatutakoa posteak eta zituelako. 300 taberna begira tu ondoren aukeratu diagu azkenik. Gauzarik garrantzitsuenak Orion egin dizkiagu. Albisturren, taberna Urretxun, eta Elizondon.
A.–Pelikulan ez huen kontatuko istorioa nobelan bezala...
A.L.– Arazo bat zegoen. Nobelan bi denbora daude. Apustuaren denbora erreala eta gero flash-back-a. Hori etengabe hautsita ematen duk. Pelikulan berriz, mantendu diat denboraren haustura hori. baina behin bakarrik eginda. Denbora errealarekin hasi. flash-back bat egin eta denbora errealarekin amaitu berriro. Ordubete izanik eta telebistarako gainera, ahalik eta direktoena egin behar nian. Honek suposatzen zuen nobelan agertzen den beste denbora bat ere eliminatzea: nobelan agertzen den kazetari-inbestigatzailearena. Hori zen gainera neri gutxien gustatzen zitzaidana.
A.– Nobela sostengatzen duen gauzetako bat suspensea duk. Zerbait gertatuko da, intuitzen duk zer, baina bukaeraraino ez zaik emango gertatutakoa.
A.L.–Pelikulan ez duk modu berean ematen suspensea, baina bazegok mailakatze bat. Tipoa apustuz apustu doa, gero ela larriagoak eginaz, eta insinuazioen bidez sujeritzen duk azkenekoa.
A.–Nobela ala pelikula, hóri izango duk gero jendeak beti egingo duen hauteketa...
A.L.–Pelikula egiterakoan nobelarekin serbilegia ez izaten ahalegindu nauk. Gidoia idatzi nuenean ba zen urte t'erdi nobela ez nuela irakurri. Eta gidoia egiteko ez nian irakurri. Nobelaren oroitzapenarekin jokatu nian helburu bezala bi elementu autonomo egitea izanik gauza berberaren inguruan. Arrisku bat ikusten nian nobelara gehiegi makurtuz gero, gauza oso nahasi bat egitearena.
Nik ulertzen diat jendea pelikularekin edo filmarekin gelditzea. Nahi nikek ikustea bakoitzak bere kasa funtzionatzen duela.
A.–Ze iruditu zaik zinearen mugida hau?
A.L.– Mugida polita duk. Oso intentsoa duk. Ni normalean sedentarioagoa izan nauk betik. Hemen berriz egun guztian hago ekipoarekin. Goizean goiz hasi eta gaua bitartean.
Bestalde zinemak asko erakusten dik literatura egiteko orduan. Planoen gorabeharak, mugimenduak, gauzak nola Itajutu, elemendu ezberdinak koordinatu...
A.–Hurrengorako gidoi bat egingo duk agian nobela bat egin beharrean...
A.L.–Bueno, ni kasualidadez ailegatu nintzen pelikula hau egitera. Imanol Uribek momentu jakin batean esan zuen ez zuela nire nobela zuzenduko. «Fuego Eterno»rekin nahiko erreta bukatu zian, nekatuta zegoela... Produtorak pentsatu zian gidoigilea izan zitekeela egokiena zuzentzeko. Horrela tokatu zaidak zuzentzea. Ez diat pentsatu nahi zer egingo dudan gero. Nobela batekin ari nauk, orain utzita eduki arren, baina mugida hau bukatzerakoan horrekin jarraitzea espero diat. Hori zeukeat begiaurrean.
A.–Baina ziria sartua zegok eta hemen pelikulak eta gidolak egiteko beharra ere bazegok...
A.L.–Bai... Gertatzen dena zera da, beste baten gidoia zuzentzeko zinearen profesional bat izan beharra dago. Hori ikusi diat. Ni pertsonalki, berriro ere hurbilduko ninuke zine zuzentzera nere historia batekin izanez gero, edo gidoian nik parte handia hartu izan badiat. Bestela profesional handia izan behar duk. Hire historia batekin hik dauzkak klabe guztiak. Profesional batek laguntzen badik aise eraman dezakek imajinetara.
A.–Nola ikusi duk hemengo zinemagintza barrutik?
A.L.–Nik uste diat hemengo arazorik nagusiena infraegitura falta dela. Alderdi guztietatik gainera. Alde ekonomikotik hasi, beti eskale bezala ibili behar duk horrelako zerbait egiteko, subentzioen asuntuak etabar; eta gero infraegitura tekniko guztia, eta hau ez zegok egiterik ekonomikoa asentatzen ez den bitartean. Pelikula bat egin eta hor lanean aritu den ekipo osoa desegin egiten da. Horrela oso zaila duk proiektu finkoak eta serioak mantentzea. Luzarora gainera garestiago ateratzen duk horrela.
A.–Beti aipatzen den gauza eta sekula konpontzen ez dena...
A.L.– Sentidu honetan ulertzen diat Euskal Telebista egoera konfliktibo batean egotea, grebak egotea e.a. Ulertzen ez dudana duk gu ETBrentzat ihardun pelikula hanek egiten eta nola beraiek ez duten inor bidali Madrilera hiru pelikula hauek nola montatzen diren ikastera. Edo doblaje gauzetan, edo kamara kontutan... Zergatik ez dute jende bat horretarako bekatu?
A.–Zailtasun bereririk izan duzue rodaje, montaje edo doblajean?
A.L.–Rodajea nahiko azkar joan duk egun bakoitzeko rodajea amaitu ondoren hurrengo egunekoa zehatz-mehatz planifikatu izan dugulako. Montaje aldetik berriz, egunero bidaltzen genizkian rodatutako gauzak Madrila eta han montatzen jarraitzen zian montadoreak guk rodatzen jarraitu bitartean. Doblaje aldetik izan diagu zailtasunik. Bikoizketa garaian baserritar-kaleko jendea izan diagu zailena. Beraiekin bikoiztea zaila zen. Sinkronizatzen eta denbora asko galduko genian. Profesionalekin lortu behar haien naturalidadea.
A.–Beti aipatzen dira zine eta telebistarako egiten diren pelikulen diferentziak. Nola ikusi dituk hik?
A.L.–Nik ikusten ditudan diferentzia nagusienak hiru dituk. Bat duk planoen gorabehera, plano general gutxiago eta plano motzetan ibili behar duk nagusiki telebistarako. Plano motzak berriz ez dik pantaila handian hainbeste funtzionatzen. Aktore oso on bat izan behar duk, bestela... Beste diferentzia denbora da. Luzemetraia batetarako gehiago konplikatu dezakek historia. Telebistan ez da pantaila txikia bakarrik; bai eta ere jendeak nola ikusten duen, kafe bat hartzen... zuzenagoa behar dik. Hirugarrena hizkerarena litzateke. Zuzena behar dik, sugerentzia gutxirekin, gauzak airean utzi gabe. Inpaktanteagoa behar dik.
A.– Dena dela bietarako egiten dituk jada gauza gehienak.
A.L.–Bai, gainera zera zegok Europan, telebisioa nola jaten ari den guzia, filme bat rodatzerakoan hartzen dituk plano jeneralak baina plano laburrak ere hartzen dituk. Gero montaje diferenteak egin eta bata zinerako eta bestea telebistarako.
A.–Besterik...
A.L. - ...bai. Prentsan eta asko agertu duk, periodisten gorabeherak, badakik. Esan ditek hau izan dela euskaraz rodatutako lehendabiziko filmea eta ez diat uste egia denik. «Erreporteroak» uste diat izan zela lehendabizikoa!
Iñaki URIA
34-35

GaiezKomunikabidTelebistaETBSaioak
GaiezKulturainemaFilmeakLuzemetraia
PertsonaiazLERTXUNDI2
EgileezURIA3Kultura

Azkenak
2025-08-30 | Patxi Aznar
Beste urrats oker bat

Duela gutxi, Netanyahuren gobernuak, AEBen baimenarekin, legez kanpoko jarduerarekin jarraitzea erabaki du Gazan, eta zerrenda osoaren kontrola hartzea. Historia pixka bat egingo dut ez zaidalako zuzena iruditzen komunikabide edo kazetari batzuek Gazan gertatzen ari dena 2023ko... [+]


2025-08-29 | Egiari Zor
Elkarbizitza demokratikoak begirunea eta neurritasun instituzionala eskatzen ditu

Abuztu honetan polemika berri bat piztu digute, beste behin, belarrondokoa ematea baino larriagoa izan dena. Azken hamabost urte baino gehiagoan, Glen Cree ekimenetik hasi, Estatu bortxaren biktimei aitortza legala emateko mekanismoen sorreratik segitu eta herri honetan ireki... [+]


Caparrosoko Valle de Odieta makroetxaldea epaituko dute lurrak nitratoz kutsatu dituelakoan

Irailaren 2an izango da epaiketa Iruñeko Zigor Arloko 2. epaitegian, ustez 2021ean makroetxaldeak haren inguruko lurrak minden hondakinekin kutsatzeagatik. Sasoi hartan Valle de Odieta makroetxaldeko administrazio kontseiluan ari ziren bost pertsona epaituko dituzte.


Maila altua

Fitxa: Musika Hamabostaldia. Gewandhausorchester Leipzig.
Zuzendaria: Andris Nelsons.
Bakarlaria: Isabelle Faust (biolina).
Egitaraua: Pärt, Dvorak eta Sibeliusen lanak.
Lekua: Kursaal Auditorioa.
Data: abuztuaren... [+]


Eskoletako euskalduntzea “arriskuan” ikusita, Aiaraldeko dozena bat ikastetxek konpromisoen dekalogoa adostu dute

Gordin esan dute Aiaraldeko ikastetxeok: euskalduntzea “arriskuan dago” eta ikastetxeek, bakarrik, ezin diote aurre egin “egoera larriari”. Autokritika egin, eta hamar konpromiso hartu dituzte, hezkuntza komunitateek praktikara eramatekoak. Era berean,... [+]


Atlantikoko korronte baten kolapsoa adituek uste baino gertagarriagoa da

Ikerketa batek ondorioztatu du adituek uste baino AMOC korrontearen kolapsoa egoteko aukera handiagoak daudela. Korrontean aldaketa handiek eta azkenengo kolapso batek euri tropikaletan eraldaketa handiak eragingo lituzke, Europan negu oso hotzak eta uda lehorrak izango... [+]


Gutxienez 23 hildako izan dira Errusiak Kieven egin duen aire erasoan

600 misil eta dronetik gora bota ditu Errusiak Ukrainako hiriburuaren aurka. Gerra hasi zenetik egindako aire eraso handienetakoa da. Zelenskik nazioarteari eskatu dio erantzun dezala, Putin Trumpekin bildu eta bi aste eskasera.


2025-08-29 | Joan Mari Beloki
Trump bake bila?

Abuztuaren 15ean Vladimir Putin eta Donald Trump Alaskan bildu ziren. Ofizialki, Ukrainako gerrari amaiera emateko bidean beste urratsen bat emateko. Baina Gazan milaka pertsona hiltzeko gupidarik ez duen politikariak serio esan al dezake penagarria eta tristea dela Ukrainan... [+]


Poligono eolikoak: oportunismo gutxiago eta plangintza demokratiko gehiago

Duela egun gutxi 6.000 alegazio baino gehiago aurkeztu dira Azantzan eta Sarbilen poligono eoliko berri bat eraikitzeko proiektuaren aurka. Antzeko beste proiektu batzuetan bezala, herritar eta talde antolatuen ahaleginari, antolaketari eta lanari esker egin da alegazioendako... [+]


Nafarroako informazioaren arloko profesionalek Gazako kazetarien sarraskia salatu dute

Informazioaren arloko dozenaka profesional bildu dira ostegun arratsaldean Iruñeko Gazteluko Plazan, Gazan kazetari lanetan ari direnen aurka Israelgo armada egiten ari den sarraskia salatzeko.


Semaforo gorria

Artikulu bati zer nolako izenburua jarri ez da aise hautatzen, ezta? Hasiera batean, “euskaldun gezurti, tranpatiak” bezalako izenburua idazteko asmoa nuen, baina inor mintzeko gogorik ez dudanez, goikoari eutsi diot, ene gogoetaren muina hobeto ulertaraziko... [+]


Kai Nakaik, Marenek eta Olatz Salvadorrek gezurtatu egin dute Bilboko Udalak esandakoa: ez zien beste eszenatoki bat eskaini

Bilboko Udalak ostegunean adierazi du Abandoibarrako kontzertua bertan behera geratu eta gero, Plaza Biribileko agertokia eskaini ziela hiru artistei, baina ezezkoa eman zutela. Abeslariek bertsio hori ukatu eta zehaztu dute: bakarrik Kai Nakari eskaini zioten.


Bigarren aldiz moztu dute Espainiako Vuelta Israelen parte-hartzea salatzeko

Bigarren aldiz gelditu dute Katalunian Espainiako Vuelta Israel-Premier Tech taldearen parte-hartzea salatzeko. Hainbat pertsonak Palestinako banderak atera dituzte eta txirrindularien bidea oztopatu dute Oloten.


“Bero jasangaitza” eta “arreta urria” salatu dute Nafarroako Ospitale Unibertsitarioan

Nafarroako Osasun Departamentuak iragarri du ospitaleko solairu gehienak klimatizatuko dituztela 2026 amaierarako. ARGIAk elkarrizketaturiko bi erizain laguntzaileek nabarmendu dute premiazkoa dela banako gelak, komun irisgarriak eta aire girotua izatea.


Araba eta Nafarroa zeharkatzen zuten Forestaliaren bi autopista elektriko bertan behera geratu dira

Araba eta Nafarroa zeharkatu behar zituzten goi-tentsioko bi linea elektrikoren proiektuak ez dira gauzatuko. Espainiako Trantsizio Ekologikorako Ministerioak Aragoiko Tueste herrian Forestaliak egin behar zituen lau poligono eolikoen proiektuak artxibatu ditu.


Eguneraketa berriak daude