Arabartu eta gero zer?

  • Heriotzorria oparo lilitzen da Mauleko San François (beraiek San Frantses itzultzen dute) Ikastetxearen ertzeko kaperaren hiru puntako zeinutegiaren azpian. Heriotzorriari (Nerium oleander) “eroitz” eta “eroritz” ere esatzen zaio.


2023ko ekainaren 18an - 22:24
Argazkia: Havang(nl) / Wikimedia commons

Heriotzorria pozoitsua da, ederki asko dio izenak, badaezpada. Oleander abizenak olibondoaren (Olea europaea) hostoen tankerakoak dituela dio, bere ura hartu eta batean eta bestean jendea hil duten hosto horiek. Dioscoridesek idatzi zuen txakur, asto, mando eta gainerako lau hankakoak hiltzeko gai zela; behor edo behi bat hiltzeko 20 gramo hosto, ardia 5 gramo eta, bi hankakotan, gutako edozein, 20 bat hosto. Bere osagaiek eraso gogorra egiten diote bihotzari eta… Otoizgunearen atarian heriotzorria udaro ihaurri lilitua, goriki eta guriki, ikur dotorea da.

Lore-baratze eta parkeetan ere maiz ikusiko duzu. Beti bada iskanbilaren bat: pozoitsua dela jakin duen gurasoren batek bere haurra inguruan jolasten dela-eta egunkarira idazten du eskutitz izutzaile horietako bat eta udaleko arduradunak lorazainei ipurditik kentzeko hagintzen die eta… Eskerrak egunkariak desagertzera doazen… Esaera zabaldua da parkeetan erabiltzen diren hautespen genetikoak bereizitako barietate lilitsuagoek ez dutela basatiek adina pozoi. Erreka-arroilak eta itsasertza gustuko ditu, ura ikustea behintzat nahi du; aldiz, behar, oso ur gutxi behar du bizitzeko.

Landareen pozoiak gu hiltzen gaitu eta guk eragindako lehortetzarrek landareak. Gero eta euri gutxiago egiten du, eta gure nekazaritza eta lurreko lanak erabat aldatuko dira. Aramaioko Markelekin lehengoan, eta aipatu nion aspaldi ez bezala aurten baratzea ureztatu beharrean zegoela gure itsasaldean. Di-da erantzun zuen bere koblari senarekin: arabartzen ari zarete. Eta halaxe da, Euskal Herri atlantiarra Araba bihurtuko da, zentzu horretan. Baratzeak ureztatu beharko dira. Araba eta Nafarroa hegoaldera joan beharko dugu sekula erabili gabeko teknika horiek ikasi eta iparraldeko lurretara egokitzeko.

Gure amona Joxepa zenak antuxunaren sistema erabiltzen zuen ureztatzeko: landare landatu berriari antuxunkada bat ur eta bihar-etzitan bigarrena eta azkena. Horrekin itsasten ziren eta kitto ura. Orduan ez zen urik etxean eta haruntzaxeagoko aska batetik ekarri behar izaten zen baldekadaka. Ura urrea zen. Gaur ura etxean dugu, eta hodi malgua nonahi; baita ureztaketa sistema automatikoak ere… Baina nondik datorkigu ur hori? Laster han ere ez da izango… Heriotzorri lehorzaleak jarri beharko ditugu orduan: gure nekazaritzaren heriotza, gure paisaiarena, gurea.


Kanal honetatik interesatuko zaizu: Landareak
Intsusaren bigarrena

Joan urteko udaberrian idatzi nuen intsusari eskainitako aurreneko artikulua eta orduan iragarri nuen bezala, testu sorta baten aurrenekoa izan zen. Sendabelar honen emana eta jakintza agortzen ez den iturriaren parekoa dela nioen eta uste dut udaberriro artikulu bat idazteko... [+]


2024-04-22 | Garazi Zabaleta
Txaramela
Pasta ekologikoa, ortuko barazki eta espezieekin egina

Duela hamabi urte pasatxo ezagutu zuten elkar Izaskun Urbaneta Ocejok eta Ainara Baguer Gonzalezek, ingurumen hezkuntzako programa batean lanean ari zirela. Garaian, lurretik hurbilago egoteko gogoa zuten biek, teoriatik praktikara pasa eta proiektu bat martxan jartzekoa... [+]


Arrain-zoparako, besterik ezean, itsasoko igela

Amonak sarritan aipatu zidan badela arrain bat, garai batean kostaldeko herrietako sukalde askotan ohikoa zena. Arrain-zopa egiteko bereziki ezaguna omen zen, oso zaporetsua baita labean erreta jateko ere. Beti platerean oroitzen dut, eta beraz, orain gutxira arte oharkabeko... [+]


2024-04-22 | Jakoba Errekondo
Lurra elikatu, guk jan

Lurrari begira jartzea zaila da. Kosta egiten da. Landareekin lan egiten duenak maiz haiek bakarrik ikusten ditu. Etekina, uzta, ekoizpena, mozkina, errebenioa, emana, azken zurienean “porru-hazia” bezalako hitzak dira nagusi lur-langileen hizkuntzan.


2024-04-21 | Nicolas Goñi
Oihanen kolapsoa saihestu dezakeen bioaniztasun globala nola zaindu?

Ekosistema askok itzulera gabeko puntuak dituzte, hau da, estresa maila berezi bat pairatuz gero –izan klima aldaketa, kutsadura edo kalte fisiko zuzenarengatik– desagertzen ahal dira, eta ekosistemak haien artean konektatuak izanez gero hurrenez hurren elkar... [+]


Eguneraketa berriak daude