David Martin. Ijitoen arrastoen atzetik

"Euskal ijitoak sistematik kanpo ibili dira beharbada, baina ez gizartetik kanpo"

  • David Martin (1980, Errenteria) historialariak 36ko gerra zibila ikertzeari ekin zion karrera amaitu zuenean: ijitoei buruz ez zela ezer idatzi ohartu zen, eta hutsune horri heltzea erabaki zuen. Batean eta bestean ibili ondoren, Euskal Herrira itzuli eta euskal ijito herria ikertu du. Orain, El pueblo gitano en Euskal Herria liburua argitaratu du Txalaparta argitaletxean.

Uxue Apaolaza
2017ko ekainaren 25a
“Ijito herriak ez du ondare idatzirik utzi. Dokumentu prozesalak eta legislatiboak erabili behar dira haien historia idazteko, baina horietan ijitoez agertzen den ia guztia negatiboa da, informazioa prozesatzeko lerro artean irakurtzen jakin behar da”. (A
“Ijito herriak ez du ondare idatzirik utzi. Dokumentu prozesalak eta legislatiboak erabili behar dira haien historia idazteko, baina horietan ijitoez agertzen den ia guztia negatiboa da, informazioa prozesatzeko lerro artean irakurtzen jakin behar da”. (Arg.: Batiste Ezeiza)

Ohiko iturri historikoa izaten dira, baina zure lanean oso pisu nabarmena dute legeek, dokumentu prozesalek...

Ijito herriak ez du ondare idatzirik utzi. Ondorioz, dokumentu prozesalak eta legislatiboak erabili behar dira haien historia idazteko. Testu horietan ijito herriari buruz agertzen den ia guztia negatiboa da eta informazioa prozesatzeko haien idiosinkrasia ulertu eta lerro artean irakurtzen jakin behar da. Testigantzak dira prozesuetako alderdi interesgarriena; haietan esaten baita non bizi diren, zer egiten duten, noren seme-alabak diren… Gero, datu txiki horiek beste dokumentu batzuekin aldera ditzakezu, zuzenean ijitoak aipatzen ez dituztenekin: genealogien eta sakramentu-erregistroen bidez ikus dezakezu haietan pertsona berberak agertzen direla, ijitotzat definiturik ez badaude ere. Joaquín Bustamantek, adibidez, ezer txarrik egin ez badu, herentzia bat dela-eta baldin badago han, ez da esango ijitoa denik.

Zaila da gainerako euskaldunengandik zerk bereizten zituen esatea.

Garai batean hizkuntzak, baina desagertu egin zen. Eta lanbideek. Ijitoen bizimodua –ez denena, oso heterogeneoak baitira– ez zen gizarte nagusiko kideena bezalakoa. Sistemaz kanpoko lan jakinak zituzten, baina beti gizartearekin harremanean. Azken garaian, baserri-munduan bizi zirenean, aterki-konpontzaileak, saskigileak, moztaileak ziren. Sisteman ez sartzeko aukera ematen zieten lanak ziren.

Ezaugarri batzuk jasandako kontrolaren eta errepresioaren ondorioa ere badira. Abizenen kontua datorkit burura.

Oso garrantzitsua da, inposatutakoa baita. Bertako abizenak dituzte, baina arrotzak zaizkie, beraiek beste modu batera ezagutzen dute elkar. Abizena kanpokoen aurrean ezagutarazteko da. Testuetan ikusten da nola leku batean abizen bat esaten duten, gero bestea… Gaur egun ere gertatzen da: asko dira erregistroan inskribatu behar dituztelako seme-alabei izen bat jartzen dietenak baina gero etxera iritsitakoan beste modu batera esaten dietenak.

Ezkutatzeko ere erabiltzen zuten hori.

Baita soldaduskatik libratzeko ere, edo gida-baimena lehenago ateratzeko… Bada anekdota bat: Gernika bonbardatu zutenean udal-artxiboak deuseztatu ziren. Zenbait ijitok, ohartuta, Gernikan jaio zirela esan eta identitate berria hartu zuten.

Liburuan diozu emakumeen eta adinekoen pisua gizon gazteen aurkako errepresio historikoaren ondorioa izan daitekeela.

Antonio Gómez Alfarok horri buruzko teoria bat zuen. Hemen ijitoa izateagatik atxilotutako emakume bat kolpatu egiten zuten, lotsa publikoa jasan behar izaten zuen abere baten gainean, erdi biluzik kalean ibili, gabarran jarri eta ibaiaren beste aldera pasatzen zuten. Ez zen beti hala egiten baina hori zen zigorra. Gizonek, hori guztia jasateaz gain, galeretara joan behar zuten. Beraz, herrietara iristen zirenean, eta horrek XX. mendera arte iraun du, gizona kanpoan geratzen zen, eta emakumea sartzen zen herrietara, otarrak saltzera, eskean ibiltzera… Gómez Alfaroren teoriak dio gizon helduak falta zirenez, urte luzez galeretara bidaltzen zituzten garaian, taldean gelditzen ziren emakumeak eta agureak ahaldundu egin zirela. Gaur egun ere, emakumeek dituzte harremanak ijitoak ez direnekin, haiek dira solaskideak.

Gertaera errepresibo handiak jaso dituzu liburuan. Baina jazarpena egunerokoagoa izan da.

Kontrol soziala zen: ez zituzten fisikoki desagerrarazi nahi, holokaustoan egin zen eran. Errege-erregina katolikoen 1499ko pragmatikatik Iparraldeko Grande Rafflera (1802) arte, haien alteritatea ezabatu nahi izan zen, haien ezaugarri kulturalak diluitu. Beren janzkera, lanbideak, hizkuntza… uzteko eskatzen zitzaien eta, XV. mendetik XX.era arte, ijitoak gertutik zaindu dira. Hala ere, ikusten da lege horiek behin eta berriro egiten zituztela Batzar Nagusietan, horrek esan nahi du ez zirela zirudien bezainbeste betetzen. Adibidez, Ensenadako markesaren 1749ko Sarekada Handian, Gipuzkoako korrejidoreak esan zuen ez zuela ijitorik entregatuko, hemen ez zeudelako. Alkateek baietz zioten, bazeudela, eta izenak esango zizkiotela nahi bazuen. Beren ezaugarriak ezkutatu zituzten aurrera egiteko, baita egin ere.

XV. mendekoak dira euskal ijitoen lehen aipamenak, baina ez dugu euskaldunon alderdi hori azpimarratzen.

Euskal Herria leku askotako jendeak eratu du. Jende hori guztia batzen zuten ezaugarri batzuk zeuden, adibidez hizkuntza, euskara. Ijitoek delituren bat egitekotan soilik izaten zuten administrazioarekin harremana, beraz ez zuten gaztelaniaren beharrik. Gaskoia eta euskara ikasi zituzten. Ijitoen ondarea folklorean agertzen da. Iparraldean oso nabarmena da hori maskaradetan eta pastoraletan. Iparraldean ijito asko dago, oso diluituta.

Andaluzian, adibidez, onartzen dute nolabait ijitotasun hori, baina Euskal Herrian ez, eta esango nuke gutxiengo nagusia direla gurean: euskal herritarren artekotzat hartu behar da ijito herria, Euskal Herriko gizartean daude duela mende asko eta, musikan adibidez, txistularien eta bertsolarien gaia ijitoekin oso lotuta dago. Mito asko desegin behar dira. Euskal ijitoak hemengoak dira, euskal gizartean daude XV. mendetik: ez dira atzerritarrak eta ez dira gure gizartetik kanpo ibili, beharbada bai sistematik kanpo, baina ez gizartetik.

Hamar urte

“Hamar urte egin ditut AGIFUGIn (Gipuzkoaren Etorkizunerako Ijito Elkartea), orain ere han nabil diputaziorako lanean. Hainbat gauza egin dugu: Gerra Zibilari buruzko dokumental bat, haurrei ijitoen historia erakusteko komikia... Egunero-egunero hamar urtez ijitoekin egon ez banintz, ezinezkoa zitekeen liburua egitea, ez bainuke informazioa filtratzeko tresnarik izango”.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal hauetan artxibatua: Ijito herria  |  Historia  |  Euskal Herria  |  Arrazakeria

Ijito herria kanaletik interesatuko zaizu...
Enpleguaren sustapena, osasunerako sarbide hobea eta absentismoa gutxitzea, ijito herriarentzako Garapen Estrategian

Nafarroako biztanle ijitoen garapenerako 2018-2021erako estrategia aurkeztu du Nafarroako Gobernuak, bereziki 30 urtetik beherakoengan zentratuz. Inklusioa izanen du ardatz eta transbertsala izanen da.


2018-05-24 | Amaia Lekunberri
Feminismo romaniaren eskola abian da

Proiektuak Errumania, Portugal eta Espainiako Estatuko emakume ijitoak barne hartzen ditu.


Ricardo Hernández Jiménez, Gaz Kaló ijitoen elkarteko koordinatzailea
"Erabakitze gaitasuna izan nahi dugu, gure ordez kanpotik erabaki ez dezaten"

Lehen pertsonan idatzia dago artikulu hau. Ricardo Hernandez Jimenezi eman diogu hitza, Nafarroako ijito elkarteak biltzen dituen Gaz Kaló Federazioko koordinatzaileari. Erakundea 2000. urtean sortu zen eta ordutik buru-belarri dihardu ijitoen kultura ezagutarazten eta estereotipoak hausteko lanean. 


2018-04-18 | ARGIA
Arantxa Echevarría bilbotarraren 'Carmen y Lola' filma Canneseko Zuzendarien Hamabostaldian

Arantxa Echevarría zuzendari bilbotarraren Carmen y Lola filma aukeratu dute Canneseko Zuzendarien Hamabostaldian. Hiri horretako zine festibal handiaren paraleloan egiten den festibala da, hedabideen arreta bereganatzen duen jaialditik independentea eta apustu zinematografiko berrien alde egiten duena.


2018-04-05 | ARGIA
Ricardo Hernandez [Nafarroako Ijito Elkarteen koordinatzailea]
"Erabakitzeko eskubidea izan nahiko genuke, erdigunean egon, kanpotik gugatik erabaki ez dezaten"

Ijitoek sufritzen duten bazterkeriaz eta abian dituzten proiektuez hitz egin du Nafarroako Ijito Elkarteen koordinatzaile Ricardo Hernandez Jimenezek, Eider Madinak ARGIArako egin dion elkarrizketan.


Taberna batzuek ijitoei sarrera debekatzen dietela-eta, neurriak iragarri ditu Iruñeko Udalak

Ijito izateagatik Iruñeko taberna batzuetan sarrera debekatzen dietela salatu dute herritar batzuek eta salaketekin bat egin dute Udaleko talde guztiek: “Diskriminazio eta arrazakeria bolada” honi aurre egiteko, zigorrak, kontrol neurriak eta salaketa errazteko tresnak jarriko dituzte martxan.


2018-02-09 | Arabako Alea
"Manzanares Cortes aferan, komunikabide batzuek gorroto diskurtsoa erabili dute"

Bizikidetzaren alorrean komunikabideek duten garrantzia aztertzeko jardunaldiak izan dira Gasteizen. Bertan ateratako ondorioen berri eman digu Felix Iriarte kazetariak.


Pedro Mari Manzanares
"Hemen inork ez du aukeratzen nor izango den bere auzokidea"

Elkarrizketarako deia egin die Pedro Mari Manzanaresek Aztegietako bizilagunei. Abetxukun gertatu bezala, aurreiritzi eta uste faltsuen inguruan eraikitako irudia erabiltzen ari direla uste du.


Hiru emakume ijito hil dituzte Italian, auto barruan erreta

Segurtasun kamerek gertatutakoa grabatu dute: Erromako familia ijito bat auto batean lo egiten zegoela, bizilagun batek lehergailu bat jaurti du autora eta barruan zeuden hiru neska hil dira. Arrazakeriaren aurkako neurri eraginkorrak hartzeko eskatu die Ijitoen Batasunak Europako agintariei.


2017-04-30 | Itxaro Borda
Trikun trakun eginez

Maskaraden sasoia aitzina ari da Zuberoako herrietan barrena eta igande oroz buhameak, predikuekin, ibarrak alegeratzen eta kitzikatzen dabiltza. Plazak, irriz, zirtoz, oihuz eta punpa sinets ezinez betetzen dira, aldamenean taloak adelatzen dituzten ikastoletako gurasoen mahaiak zalantzan jarriz. Buhame airosak agertzen direlarik neguak lotara eraman jendartearen zainak ikaratzen hasten dira: seinale bat da!


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude