Tokioko japonierak du soilik Berangokoaren antzeko doinu-azentua

Unai Brea @unaibrea
2004ko maiatzaren 02a
Oraindik berezko euskalkia gordetzen duten euskal lurraldeen eremua Ibaizabalgo eskuin ibarretik Zuberoaraino doa. Uribe Kosta eremu horren mendebaldeko ertzean dago eta Berango Uribe Kostako mendebaldean. Ertz-ertzekoa da, beraz, Berango, berbarik berba liburuak erakusten digun euskara. Herri horretako Udalak argitaratu du Iñaki Gaminde hizkuntzalari bilbotarrak egindako lana, eta aurkezpen bikoitzean eman zuten ezagutzera: lehenik, Euskaltzaindiak Bilbon daukan egoitzan; bigarrenik, Berangon bertan. Liburua osatzeko, Gamindek iaz egindako 21 elkarrizketa erabili ditu, eta baita azken hogei urteetako beste hamahiru ere. Horietako asko liburuarekin batera salgai dagoen CDan entzun daitezke, eta are ikusi, soinuaz gain irudia ere sartu dute eta.

Berangoko euskara Uribe Kostakoa da. Hots, gutxi gorabehera, Bonapartek bizkaieraren Plentziako barietate edo azpieuskalki izendatu zuena. Hizkeraren eremua iparraldean Lemoizek mugatzen du, hegoaldean Erandiok, mendebaldean Getxok eta ekialdean Gatikak, euskalki kontuetan mugak sekula guztiz zehatzak ez diren arren. Hala ere, azpieuskalki honek daukan berezitasunik behinenak esandako eremua betetzen du ia zehatz-mehatz. Alegia, bokalez amaitzen diren berbetan mugatzailea ezabatzea (-a hizkiaz amaitzen direnen kasuan, -a hori -e bihurtzen da). Horrela, alaba, etxea, ogiaà alabe, etze, ogi dira.

Gainerakoan, Uribe Kostako euskarak ez dauka beste inon ematen ez den bereizgarririk ûberba bakanen bat ez badaû, baina aipatzekoa da azentua. Azpieuskalki honek doinu-azentua dauka, "munduan Tokioko japonieraz eta Bizkaiko iparraldean, Getxotik Mutrikuraino baino ematen ez dena", Gamindek azaldu duenez. Hizkera horietan, azentua tonuaren bidez adierazten da. Lehen silaba baxu esaten da, bigarrena altuago, eta hortik aurrera tonuari eusten zaio azentua daukan silabara arte. Azentua tonua berriro bajatuz adierazten da.

Azentua galzorian

Xabier Bilbao getxotar filologoaren iritziz, mugatzailearen ezabaketa eta azentua elkartzean sortzen den hizkera oso nabaria da kanpokoentzat. "Hala ere", gaineratu du, "hiztun gazteek galduta daukate azentu hori, eta zaharrenek soilik gorde dute ondo. Berba egitean, kantatzen dutela ematen du". Bilbao UK (Uribe Kostako) aldizkariko euskara zuzentzailea da, eta berak egiten du, halaber, eskualdeko euskara aztertzen duen Akabuko punte atalaren zati bat. Hori da, hain zuzen, aldizkari osoan bertako hizkeran idatzita dagoen bakarra, gainerakoa batuaz egiten dute eta. Ahoetan gero eta urriagoa dugun arren, Uribe Kostako euskarak badu lekutxorik idatzizkoan, beraz.

Fonologiaren arloan bada aipatzeko gehiago. Kasu baterako, -eu diptongoa -au bihurtzeko joera: ahun (ehun), nau (neu), auki (eduki)à Edo -i hizkiaz amaitzen diren aditzetan, -i hori desagertzekoa: etor naz (etorri naiz), ekus dot (ikusi dut), ekar du (ekarri dugu). Bada Iñaki Gamindek berak Berangon eta Getxon besterik aurkitu ez duen beste bat: gaztelaniatik hartutako aditzetan, -er eta -ir amaiera -u bihurtzen da euskaraz, ohiko -iduren ordez. Hala, aipatu herri bietan mugu (mugitu), segu (segitu), priju (prijitu)à bezalakoak entzuten dira. Sopelan eta Urdulizen, berriz, amaiera -i izaten da: mugi, segi, prijià

Aditz laguntzaileari dagokionez, ahoristikoaren erabilera da azpimarragarriena Uribe Kostako hizkeran. Hau da, iraganeko aditzaren ordez subjuntiboa erabiltzea. Arau hori, nolanahi ere, ez da erabatekoa eta molde biak elkarrekin lehian topa daitezke herri gehienetan. Iñaki Gamindek dioskunez, nor-nork eta nor-nori sailetan gertatzen da hori batez ere ûesan nendun-en ordez, esan nengin, edota jausi akon-en ordez, jausi ekion, adibidezû, baina Berangon nor saileko baten bat ere batu du berak. Nabarmentzekoa da, halaber, ezezko subjuntiboan ez hitza ze bihurtzen dela: koxi hori ume jausi ze deitten ûhartu ume hori, jausi ez dadinû.

Hiztegi kontuetan ez dago aparteko gauzarik Uribe Kostan, erdal jatorrizko hainbat hitzeri eman zaion erabilera ez bada. Izan ere, hitzok gaztelaniaz daukaten esangura aldatu egin da euskarara igarotzean. Hala, kanpotarrari bitxi suertatuko zaio sokorru in (oihu egin), antoju (nazka), paraje (hurbil), sano (oso), aumenta (aipatu)à bezalakoak entzutea. Euskal jatorria dutenen artean gutxi batzuk ere aipa daitezke: ilena (astelehena), bestala (hobeto), aiko (harridura adierazteko esamoldea), amarratza (olagarroa)à

Etorkizun iluna

Uribe Kostan bai euskara bera bai bertoko hizkera indartsuen dabiltzan herriak Mungiari begira bizi direnak dira, hots, Lemoiz, Jatabe-Maruri, Laukiz eta Gatika ûbiztanle gutxien daukaten lau herriak ere badira, bidenabarû. Bestela esanda, zenbat eta ekialderago, orduan eta osasuntsuago euskara. Ibaizabalen ertzeko hiri handietan ûGetxo, Leioaàû, aldiz, egoera oso bestelakoa da, eta gauza bera esan daiteke hain handiak ez diren herriez, Sopela eta Berango, esaterako.

"Nire kezka nagusia Berangorekiko", dio Iñaki Gamindek, "euskarak berak aurrera egingo ote duen da, eta ez bertako ezaugarriak gordeko diren ala ez. Bihar-etziko euskara desberdina izango dela gauza segurua da, baina biziko al da? Ni ez naiz hain baikor". Uribe Kostako azpieuskalkiaz oro har, Xabier Bilbaok uste du "euskara erdararekiko diglosian badago, bertoko euskara batuarekiko ere bai. Ez dago harreman-sarerik bertoko berbeta erabiltzeko, eta egitekotan, familia barruan egin behar da. Guztiz galduko den? Ez dakit. Familia bakan batzuk geratuko dira han-hemenka, eta ezaugarri batzuk gordeko dira, baina gainerakoanà". Azkenean, Bilbao ez da ausartu egia gordina esaten: gainerakoan, Uribe Kostako euskararenak egin du.

Iñaki Gaminde eskarmentudun ikertzailea
Iñaki Gaminde EHUko irakasleak urte asko darama Euskal Herri osoko hizkerak aztertzen. Batez ere mendebaldeko euskarari eman dio arreta, eta bereziki, Uribe Kostakoari. Ahaidetasunagatik, beharbada. Gamindek, bilbotarra izan arren, Gatikako euskara darabil, Berangon egiten den bera azken batean. Liburu mordoxka eder batean batu du egindako lan eskergaren uzta, eta argitara eman berri den Berango, berbarik berba dugu, oraingoz, azken alea.
Iñaki Gamindek lekuan lekuko ikerketaren balioa azpimarratzen du: "Orain modan dago hizkerak ezaugarrien arabera banatzea, eta nik ez dut horretan sinesten, ez dagoelako hainbeste datu. Horregatik ibiltzen gara hara eta hona; ez da zaletasunagatik bakarrik, datuak jasotzeko da. Denok ei dauzkagu gogoan zeintzuk diren Bizkaiko euskararen ezaugarriak, adibide bat ematearren, baina nik eskertuko nuke dakienak niri esatea. Berangon topatzen diren ezaugarri batzuk, esaterako, Zuberoan ere topatzen dira, berazà". Euskara bat eta bakarra dela gogoan izan behar dugula azpimarratzen du herri bakoitzeko hizkera ezagutu nahian dabilen gizon honek.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak
2018-10-22 | Iigo Igartua
Zumaiako Flisch-ak plastikoz beteta

Zumaiako Flysch-ak plastikoz beterik daudela erakusten duen bideoa birala bihurtu da azken orduetan.


2018-10-22 | Zero Zabor
Ikerlan berria Britainia Handian: erraustegiek isuritako karbonoak nola kaltetzen duen klima

UKWIN Britainia Handia Errausketarik Gabe koalizioak zabal du erraustegiek klimaren aldaketan daukaten eraginari buruzko ikerlan berria, zentratua –alde batera utzita ingurumenaren kutsatzea, gizakien osasun kalteak, eta beste eraginak– teknologia horrekin sortutako energiaren karbono balantzean. Emaitzek gezurtatzen dituze errausketaren propagandistek behin eta berriro plazaratzen dituzten kontuak.


2018-10-22 | ARGIA
Ryanair-ek emakume beltz bat tokiz aldarazi du, gizon zuri batek bere ondoan eseri nahi ez zuelako

Eraso arrazista bideoz grabatu zuen bidaiari batek. Hegazkin-konpainiaren jarrerak zalaparta sortu du ikusleen artean.


2018-10-22 | ARGIA
Bi eraso matxista eman dira asteburuan, Barakaldo eta Bilbon

Sexu erasoak izan dira biak. Kasu batean zein bestean, erasoa jasan duen emakumeak salaketa jarri du.


2018-10-22 | Iigo Igartua
Olatu erraldoia Donostian, euskal presoen eskubideak aldarrikatzeko

Milaka pertsonak babestu du Orain Presoak dinamikak antolaturiko “inoizko manifestazio pluralena”, euskal presoen kartzelaratze auziari konponbidea ematea eskatzeko.


Okerrera doaz Eusko Jaurlaritzaren aurreikuspen ekonomikoak

Euskal Autonomi Erkidegoaren egoera ekonomikoa, Errendimenduaren gizartea saiakera eta eskola segregazioa aztergai aste honetako Lanaren Ekonomian. Berrikuntzekin dator ikasturtea BilboHiria eta Hordagoko elkarlanean.


Plastiko birziklatua duten jostailuek toxiko arriskutsuak dituzte

Europako ikertzaile talde batek, Ekologistak Martxanekin elkarlanean, jatorria hondakin elektronikoetan duten toxiko arriskutsuak aurkitu dituzte birziklaturiko plastikoetan, hala nola, jostailu edota kontsumorako saltzen diren beste hainbat produktutan.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude