«Hadrianoren Oroitzapenak» nobela euskerara itzuli du Joxe Austin Arrietak


1985eko irailaren 08an
Inoiz baino beharrezkoagoak dira eskuin muturraren gezurrei
aurre egingo dieten hedabide independenteak
Joxe Austin Arrietarekin elkarrizketan.
Lan mardul baten inguruko solasaldi lasaia
«Hadrianoren Oroitzapenak» nobela euskerara itzuli du Joxe Austin Arrietak
Arrazoi zuten Estrabon, Titus Livius eta gainerako historiajore klasikoek. II. mende hasieran bizitzea eta agintzea tokatu zitzaion Adrianok ere izango zituen akitano eta baskoien kokalekua adierazten zuten mapak: «leundu gabeko ohituren jabe ziren baskoi haiek lur gogorretan bizi ziren, inork uler ezin zezakeen hizkuntza barbaroz mintzatzen zirelarik».
Adrianok ere, dadarik ez egin, izanen zuen baskoien hizkuntzaren basatasanaren berri, baina gutxi usteko zuen hark egunen batean bere gogai, bizikizun, ekintza eta triskantzak hizkuntza basati hartan ernanen zirenik.
Duintasun bateko itzulpenean eman ere, lan luze eta biharriaren kontra hizkuntzak dauzkan baliabide anitzak bazterretan bildu eta itzulpenera egokituz. Ez dugu guk, egileak ere garbi utzi duen bezala erronka jo nahi, baina badakigu hemendik aurrera itzulpen hau gehiago dagoela egiteko.
ARGIA.–Oraintsu itzuli duzun elaberria helenismo giroan kokatzen da; zure aintzineko olerki bilduman hondartza bazterreko pikondoaren itzalpean agure itsu bizartsu griegoak aurkitu genituen, trajedia zaharretatik aterateko zitak ere baziren. Baduzu beraz Greziako kultura klasikorako grina.
JOXE AUSTIN ARRIETA.–Ezin hasiko nauk esaten kultura klasikoan jakitun naizenik, dena dela (Arrotzarena, neurtitz neurgabeak) trajedia klasikoak irakurtzearen ondorioz idatzitako poema liburua duk, ez nauk helenista porrokatua, jakina ni neu letras ikasitakoa nauk eta hori kontutan hartzekoa duk, kutsua-diat. Hadrianoren liburuaren hautapena ez nian egin arrazoi ideologiko edo kultural zabal batzurengatik. Konkretuki gure hizkuntzarentzat horrek suposatzen zian halako desafioa edo, herri erantzuna eman nahirik. 83.ean irakurri nian eta itzultzea erabaki ere irmoki. Eusko Jaurlaritzak itzulpen lanetarako laguntza sistema kaleratu zuenean interesantea iritzi nioan horrelako esfuertzo handia egiteari, kapaz garen ala ez ikusteko.
A.–Ez zizan beraz Elkar-ek itzulpen hori egiteko eskatu.
J.A.A.–Ez, bertako bati esan nioken eta tira, argitaratuko diagu eta abar.
A.–Harnar bat urte dira «Biu dala», «Termitosti» lanak idatzi zenituela, zortzi bat «Abuztuak 15eko bazkalondoa» kaleratu zela. Liburu guzti horietan nabarmen geratu zen hizkuntzaren aldetik benderatzen zenuela idazketa, hizkuntza landua zenuela. Gerora, aldizkari zenbaitetan agertutako artikuloetan, hizkuntzaren menderatse arras sakona agerianago utzi zenuen: bai lexiko mailako alor semantikoak zehaztuz, eredu dialektologiko anitz lerro berean pilatuz, ekialdeko euskalkien presentzia handiagotuz, bizkaiko kutsu lexikoa ere hartuz... Halako apusturen bat edo zenuen zeure buruarekin hizkuntza landu eta gero halako ur sakonetan murgiltzeko ala?
J.~.A.–Bai neure buruarekin, eta baita orokorki ere, pensatzen diat jendeak ez duela hau erronka jotze bat bezala hartuko, baina bai, apustu orokortzat hartu nian. Betidanik hainbat eredu literarioren azpian gelditu izan gaituk, eta batzuetan inportantea duk langa non daukagun jakitea, eta pixka bat horregatik egin nian.
A.–Langa altxatzeko edo?
J.A.A.– Ez, altxatzeko ez, nahiko goian dagoela;uste diat, baina hurbiltzeko bai, bide anitz falta diagu, baina bidean garela ere egia duk. Lehen esan duk halako hobeketa nabaritzen dela nere prozesuan, eta hala baldin bada poztutzen nauk, baina badakik azken urteetako pizkunde honetan denok gaituk elkarrenganko zordun, ez duk bakar batzuk eginiko lana.
A.– Lan honetarako hitzen alor semantikoak zehazten saiatu zarela ematen du, adierak xorroxten alegia.
J.A.A.–Saiatu bai behintzat. Konkretuki itzulpen lan honetan bai ikusi dudala gure benetako euskal hiztegi orokor baten hutsunea, Sarasola eta Mitxelena egiten ari direnarena. Lhanderen hiztegia badugu bai, baina euskaratik frantsesera, kontrakoa falta diagu. Erabili ditudan hiztegien artean Quintana eta Plazido Mujikarena izan dituk, eta garantia ernaile bezala Azkue. Plazido Mujikak badik bentaja handi bat, españolezko azepzioak oso txukun dakartzala, gero Azkue kontsultatu diat eta honek ere hitza baldin badakar, dudarik gabe erabili diat. Dudarik gabe eta gauza bat, inolako euskalkien arteko bereizkuntzarik gabe. Neri berdin zaidak parentesi artean BN bat azaltzea edo S bat azaltzea, konszienteki egina diat, eredu soziologikoak aintzat hartu beharrean eredu linguistikoak hartu ditiat, hizkuntza lurralde gabeko zakua bailitzen, sinanimo guztiak maila berean jarriz. Zergatik beti «blaitu» esan beharrean ez bizkaiko "uieldu" erabili? Sinonimoen joko hori saiatu nauk zeratzen. Beharbada oso ilusorioa izango duk, baina euskara batuak egunen batean iristea nahi nukeen maila horixe huke.
A.– Esan al liteke inondik edo handik Hadrianoren nobelaren itzulpenetik zure lehengo nobelaren hizkeraren zehaztasun semantikora dagoen aldea, erdal literaturaren hizkera landutik euskal literaturaren hizkerara dagoen alde bera dela?
J.A.A.–Neretzat aurreneko esperientzia izan duk itzulpen literarioen kontuan, baina badiagu arriskua gure literatur produzkzio propioan eguneroko hizkuntza arrunta isladatzeko, zentzu horretan nere nobela hori kontzientzi korronte deitzen duten horretan sartzen denez gero, protagonistak nahiko, hizkuntza bizia zerabilek. Hesparru hartarako egokia izan litekek. Baina hesparrua aldatuta, halako narrazio filosoflko poetikoa egiteko, horrek berak erakusten dik lehen lasai herabilen hizkuntza moldea ez dela aski, eta orduan saiatze handia egin behar duk.
A.- Euskara beraz langatik beheiti dago?
J.A.A.–Behar bada hau oso pesimistatzat joko ditek irakurleek, baina bai, gure hizkuntzaren garapen maila Europako hizkuntza normalizatuen mailatik beheiti zegok; esplikazio, azalpenak e.a. mila dituk: besteak herri mailako literaturan oinarritu dituk, baina ez horretan bakarrik, iturri gehiago ditek, korteko hizkuntza, hizkuntza juridikoa, latinaren bereizketez gain beste batzu asmatu behar izan dizkitek, aspaldi gainera, latinaren estruktura asko beren hizkuntzaren alderdi juridikora eraman dizkitek batez ere eta hortxe zegok, iturri bat baino gehiago zeukatek, hizkera guztien sintesia duk berena. Hemen euskara herriarena izan duk, ez agintariena, eta noski, etapak erre behar izan dizkiagu, horregatik gertatzen duk horren artifiziala horrelako produkto bat euskaratzea, eta liburu hori españolez aisego irakurtzen diagu.
A.–Sar gaitezen orain itzulpenari deazkion teknika kontuetan, ikus dezagun zure linguistika erizpideak zein izan diren. Batetik hizkera arrunta, egun gazte askok erabiltzen ez duguna, gure aitona-amonak zerabiltena eta literatur "kultuan" gaur egun erabiltzen ez dena, behin alfabetatuz gero ahazten ditugun jiro eta hitzak. Badira noski halakoak zure itzulpenean, oharkabean sartuak al dira?
J.A.A.– Ez zekiat oharkabean, hori aspalditik nahiko konszienteki egiten dudan gauza duk, uste diat suizida izanen litzatekeela daukagun altxor hori mespretxatzea, guk baino hobeto eta biziago gurasoek zerabilten hizkera hori ahaztea. Saiatu nauk hori asimilatzen, erreparatzen, amak hau nola esaten du, denok egin behar izan dugun erreziklajea, eta gero hori literaturan sartzen. Liburuan azaltzen den hizkuntza errejistro askotakoa duk, eta dudarik gabe bat arrunta duk, egunero kalean aditzen dena. Garbi igerriko dik edozeinek maila horretan, hori itzuli duena Gipuzkoa aldeko bat dela. Askotan salatzen zaiguk oraingo idazle eta kazetariei euskara batuaren aseptikokeria hori, euskerantoaren kontu zaharra. Hori hitzetik hortzera esaka dabiltzanek ezkutu gisa diarabiltek, argudio faltsua duk hori, baina guk ere konsziente izan behar diagu euskara biziaren indarra eta altxorra berreskuratzen lan handia dagoela egiteko.
A.–Iruditzen zaizu "itzego" bezalako hapaxak, halako itzulpen batean sartzeko eskubiderik badagoela?
J.A.A.–Dudarik gabe baietz esango diat. Iturri guztietakoa aprobetxatu beharra zegok, ez dik enetzat kriterio soziologistak balio, esaten den ala ez, ez zaidak axola, nola esan behar litzatekeen, hori bai, «itzego» eta halako asko egongo dituk, "jaukikatu" bat adibidez, bere ordezkorik agertzen ez den bitartean hori erabili behar dudala uste diat, «aurpegira bota» baino hobea dela argi diat.
A.– Morialogia kontutan, behar bati erantzuteko hara non datozen «zalditiko erorketa», Kezari ezariango suizidioa» bezalakoak.
J.A.A.–Ez zeidak luzagarritan hastea gustatzen, «zalditik egindako erorketa» e.a. jartzea baino, uste diat esplotatu beharra dagoela hori, erabili izan duk aitzina eta erabili beharra zegok. Behar bada azken urteotan hizkera administratiboarekin izan dudan esperientziak utzitako kutsua nabarituko zeidak. Horretan ere ari gaituk aurrerapausoan azken urte hauetan, etapak erretzen ari gaituk maila horretan, eta hori aho biko ezpataren antzekoa duk hizkuntza arriskuan jar dezakek, baina administrazio kontutan sortu den beharrari erantzun egin behar zeiok ahalik ongien, UZEI eta antzeko lan taldeen laguntzarekin, ezpaita gure hizkuntzarena prozesu normala.
A.– Errelatiboetan «non» bezalako partikulak e.a. sartzea, ondoriozkoetan ere partikula bera sartzea onuragarri iruditzen zaizu beraz, herri honetan ditugun erromanisten kontrako porroketuen joeraren aurka.
J.A.A.– Bai, errelatiboetan eta, halako joera erromanizista hartatik edoskitzea onuragarri diagu, itzulpenetarako adibidez eta prosarako batez ere, ez duk gainera hain gogorra egiten irakurlearentzat eta azken batean bere funtzioa erraztearena duk. Eta behar bada gure hizkuntzaren historia normala izan balitz, politikoki herri normal asentatu batena balitz, bide horri jarraituko zitzaioan, oker ez banago, alemanek eta inglesek egin zutena, Luterok bere Biblia alemaneratzean fusilatu egiten zian latina, hura ez zela jatorra e.a., baina gaurko alemana dagoen tokian zegok. Infraestruktura edo supraestruktura politiko normal batekin Leizarragaren eredu linguistikoa izanen genikek gaur egunean normaltasunean eta bizirik legokeena.
A.–Nere aldetik papo esatea besterik ez.
Iñaki CAMINO
32-33

GaiezKulturaLiteraturaIdazleakARRIETA3
GaiezKulturaItzulpenginItzultzaile
PertsonaiazARRIETA3
EgileezCAMINO1Kultura


Azkenak
2025-08-30 | Patxi Aznar
Beste urrats oker bat

Duela gutxi, Netanyahuren gobernuak, AEBen baimenarekin, legez kanpoko jarduerarekin jarraitzea erabaki du Gazan, eta zerrenda osoaren kontrola hartzea. Historia pixka bat egingo dut ez zaidalako zuzena iruditzen komunikabide edo kazetari batzuek Gazan gertatzen ari dena 2023ko... [+]


2025-08-29 | Egiari Zor
Elkarbizitza demokratikoak begirunea eta neurritasun instituzionala eskatzen ditu

Abuztu honetan polemika berri bat piztu digute, beste behin, belarrondokoa ematea baino larriagoa izan dena. Azken hamabost urte baino gehiagoan, Glen Cree ekimenetik hasi, Estatu bortxaren biktimei aitortza legala emateko mekanismoen sorreratik segitu eta herri honetan ireki... [+]


Caparrosoko Valle de Odieta makroetxaldea epaituko dute lurrak nitratoz kutsatu dituelakoan

Irailaren 2an izango da epaiketa Iruñeko Zigor Arloko 2. epaitegian, ustez 2021ean makroetxaldeak haren inguruko lurrak minden hondakinekin kutsatzeagatik. Sasoi hartan Valle de Odieta makroetxaldeko administrazio kontseiluan ari ziren bost pertsona epaituko dituzte.


Maila altua

Fitxa: Musika Hamabostaldia. Gewandhausorchester Leipzig.
Zuzendaria: Andris Nelsons.
Bakarlaria: Isabelle Faust (biolina).
Egitaraua: Pärt, Dvorak eta Sibeliusen lanak.
Lekua: Kursaal Auditorioa.
Data: abuztuaren... [+]


Eskoletako euskalduntzea “arriskuan” ikusita, Aiaraldeko dozena bat ikastetxek konpromisoen dekalogoa adostu dute

Gordin esan dute Aiaraldeko ikastetxeok: euskalduntzea “arriskuan dago” eta ikastetxeek, bakarrik, ezin diote aurre egin “egoera larriari”. Autokritika egin, eta hamar konpromiso hartu dituzte, hezkuntza komunitateek praktikara eramatekoak. Era berean,... [+]


Atlantikoko korronte baten kolapsoa adituek uste baino gertagarriagoa da

Ikerketa batek ondorioztatu du adituek uste baino AMOC korrontearen kolapsoa egoteko aukera handiagoak daudela. Korrontean aldaketa handiek eta azkenengo kolapso batek euri tropikaletan eraldaketa handiak eragingo lituzke, Europan negu oso hotzak eta uda lehorrak izango... [+]


Gutxienez 23 hildako izan dira Errusiak Kieven egin duen aire erasoan

600 misil eta dronetik gora bota ditu Errusiak Ukrainako hiriburuaren aurka. Gerra hasi zenetik egindako aire eraso handienetakoa da. Zelenskik nazioarteari eskatu dio erantzun dezala, Putin Trumpekin bildu eta bi aste eskasera.


2025-08-29 | Joan Mari Beloki
Trump bake bila?

Abuztuaren 15ean Vladimir Putin eta Donald Trump Alaskan bildu ziren. Ofizialki, Ukrainako gerrari amaiera emateko bidean beste urratsen bat emateko. Baina Gazan milaka pertsona hiltzeko gupidarik ez duen politikariak serio esan al dezake penagarria eta tristea dela Ukrainan... [+]


Poligono eolikoak: oportunismo gutxiago eta plangintza demokratiko gehiago

Duela egun gutxi 6.000 alegazio baino gehiago aurkeztu dira Azantzan eta Sarbilen poligono eoliko berri bat eraikitzeko proiektuaren aurka. Antzeko beste proiektu batzuetan bezala, herritar eta talde antolatuen ahaleginari, antolaketari eta lanari esker egin da alegazioendako... [+]


Nafarroako informazioaren arloko profesionalek Gazako kazetarien sarraskia salatu dute

Informazioaren arloko dozenaka profesional bildu dira ostegun arratsaldean Iruñeko Gazteluko Plazan, Gazan kazetari lanetan ari direnen aurka Israelgo armada egiten ari den sarraskia salatzeko.


Semaforo gorria

Artikulu bati zer nolako izenburua jarri ez da aise hautatzen, ezta? Hasiera batean, “euskaldun gezurti, tranpatiak” bezalako izenburua idazteko asmoa nuen, baina inor mintzeko gogorik ez dudanez, goikoari eutsi diot, ene gogoetaren muina hobeto ulertaraziko... [+]


Kai Nakaik, Marenek eta Olatz Salvadorrek gezurtatu egin dute Bilboko Udalak esandakoa: ez zien beste eszenatoki bat eskaini

Bilboko Udalak ostegunean adierazi du Abandoibarrako kontzertua bertan behera geratu eta gero, Plaza Biribileko agertokia eskaini ziela hiru artistei, baina ezezkoa eman zutela. Abeslariek bertsio hori ukatu eta zehaztu dute: bakarrik Kai Nakari eskaini zioten.


Bigarren aldiz moztu dute Espainiako Vuelta Israelen parte-hartzea salatzeko

Bigarren aldiz gelditu dute Katalunian Espainiako Vuelta Israel-Premier Tech taldearen parte-hartzea salatzeko. Hainbat pertsonak Palestinako banderak atera dituzte eta txirrindularien bidea oztopatu dute Oloten.


“Bero jasangaitza” eta “arreta urria” salatu dute Nafarroako Ospitale Unibertsitarioan

Nafarroako Osasun Departamentuak iragarri du ospitaleko solairu gehienak klimatizatuko dituztela 2026 amaierarako. ARGIAk elkarrizketaturiko bi erizain laguntzaileek nabarmendu dute premiazkoa dela banako gelak, komun irisgarriak eta aire girotua izatea.


Araba eta Nafarroa zeharkatzen zuten Forestaliaren bi autopista elektriko bertan behera geratu dira

Araba eta Nafarroa zeharkatu behar zituzten goi-tentsioko bi linea elektrikoren proiektuak ez dira gauzatuko. Espainiako Trantsizio Ekologikorako Ministerioak Aragoiko Tueste herrian Forestaliak egin behar zituen lau poligono eolikoen proiektuak artxibatu ditu.


Eguneraketa berriak daude