Emakumeak borrokan

Dahlia ala dalia

Jakoba Errekondo @bizibaratzea
2019ko otsailaren 10a
Dahlia mexikoko goi ordokietan ezagutu zuten inbaditzaile espainolek. 1789an iritsi ziren lehen tuberkuluak europara.
Dahlia mexikoko goi ordokietan ezagutu zuten inbaditzaile espainolek. 1789an iritsi ziren lehen tuberkuluak europara.

Daliaren urtea izendatu dute aurtengo hau, Dahlia pinnata. Ondo esanda Dahliaren urtea da. Euskarazko hiztegiek eta entziklopediek “dalia” esaten diote landare horri; nik uste dut “dahlia” esan beharko geniokeela.

Dahlia Mexikoko goi ordokietan ezagutu zuten inbaditzaile espainolek, urrutira gabe euskaldunen bat ere izango zen. Karlos III.a Espainiakoak inperioaren mendeko lurraldeetan harrapazka hartu eta eramaten jarraitzeko moduko lehengaiak zein izan zitezkeen ezagutzeko bidaldiak antolatu zituen. Beste landare eta animalia mordoaren artean, Espainia Berria deitu zuten gaurko Mexiko hartan, aztekek “chichipatli”, “acocotli” eta “coanenepilli” esaten zioten dahlia ezagutu zuten. Bere lurpeko tuberkulua jateko barazki gisa lantzen zuten, patataren moduan, Solanum tuberosum. Europara ekarri eta gero ere barazki gisa sailkatua izan zen.

1789an iritsi ziren lehen tuberkuluak Europara, Madrilgo Lorategi Botanikora, eta hurrengo urtean loratu ziren. Bertako zuzendaria zen Antonio José Cavanilles abade valentziarrak ederki deskribatu zituen landareok, baita Dahlia izena jarri ere, Anders Dahl botanikari suediarraren omenez. Anders hura batez ere Observationes botanica argitaratu zuelako zen ezaguna. Abadea jarraitzailea zuen, eta berari eskaini zion genero osoa eta hiru espezie izendatu: Dahlia pinnata, Dahlia coccinea eta Dahlia rosea.

1802an Madrildik igorri zituzten lehen dahliak Parisera, han André Thouin botanikari ospetsuak Historia Naturalaren Museoan landatu zituen. 1805ean Alexandre Humboldtek Mexikotik dahlia haziak igorri zizkion Berlinera Carl Ludvig Willdenow botanikariari. Aurrez izendatua eta sailkatua zen ez jakin, alemanak beste izen bat eman zion dahliari: Georgina izendatu zuen generoa Johann Gottlieb Georgi botanikari alemanaren ohorez. Gerora argitu zen auzia, eta, Dahlia zaharragoa izaki, hari eutsi zaio, eta Georgina baztertu. Oraindik Errusian, Ukrainan eta Mexikon bertan ere “georgina” esaten zaio.

Gure Anders Dahl, Carl von Linné zientzialari suediar ezagunaren ikasle izan zen. Linnék espezie guztiak (bizi direnak bezala, galdutakoak) izendatzeko izen zientifikoa edo bi hitzeko nomenklatura binomiala sortu zuen. Berak 1755ean esana da “Nomina si nescis, perit et cognitio rerum” hau da: gauzen izena ez badakizu, beraietaz dakizuna ere desagertzen da.

 

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal hauetan artxibatua: Espezieak  |  Mexiko

Espezieak kanaletik interesatuko zaizu...
2018-05-13 | Jakoba Errekondo
Landareak usainean

Landareek usaindu egiten dutela jakina da, gero eta jakinago. Aspaldi genekien animalia belarjaleengandik babesteko landareen martingala: hozkada jaso duen landareak usaina askatzen du, aldameneko landareak jakinaren gainean jartzeko; horiek hostoak mikaztuko dituzte eta animaliarentzako ez dira gustukoak izango...

Landareak beraien artean bezala, animaliekin ere jokatzen dute usainen dema-plazan. Ameriketan ikertua da honako hau: urrezko makilaren (Solidago virgaurea) generoko landare... [+]


2018-01-28 | Jakoba Errekondo
Ez txuri ez zuri, xuri

Lore xuriak zituzten landareen izenen galdezka nuen azkenaldi honetan Joxe Anton Arze, euskal paisajista ederrenetakoa. Honezkero bere argi xuri minean da.

Poeten lilipa (Narcissus poeticus), izar-belar arrunta (Stelaria holostea), elorri zuria (Crataegus monogyna), elorri beltza (Prunus spinosa), maaltza (Pyrus pyraster), asma-belarra (Datura stramonium), oilarana (Prunus mahaleb), Portugalgo erramua (Prunus lusitanica), itsas lilipa (Pancratium maritimum) sasiakazia (Robinia pseudoakazia),... [+]


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude