Nwikszi na swiece mslnk pdwższąjący jzk s dzeje w Kraju Baskw: Krrika

  • 19 strëmiannika mieszkeńcowie Kraju Basków sztartëją z nôwikszim ùmëslënkã pòdwëższającym jich jãzëk. Ùdzôl w tim weznie trójba lëdzy, chtërny nawetka na sztót nie òdpòczną, cobë dawac so z rãczi do rãczi znankã baskijsczégò jãzëka. W czas ti rozegracjë, co mdze warała 11 dniów, 10 noców, 210 gòdzënów, wikszosc miastów ë wsów w Kraju Basków sparłączi sã w 2300 km biegù. Krôj Basków je na zudze Francje ë nordze Szpanie, w Eùropie.

Lander Arbelaitz Mitxelena @larbelaitz
2017ko apirilaren 04a

Hewò, niżi mòżna òbezdrzëc film ze slédny Kòrriczi:

Òrganizatorzë bëne kòzła zatacą krëjamną klëkã, chtërnô mdze przeczëtónô w czas òstatny rozegracje, czej ju na palëca przeńdze przez rãce tësący bëtników. Mòżnosc nieseniô negò drzewianégò kòzła ze znanką Basków je ùwôżóné za wiôldżi ùczestnienié, dlôte priwatné persónë, firmë ë jinstitucje „kùpiają” 1-kilométrowé dzéle trasë, cobë dac wspiarcé swòjémù jãzëkòwi. No stolemné zbieranié pieniądzy rëchtëje AEK, jinstitucjô co òdpòwiôdô za ùczbã baskijsczégò jãzëka ë krudowanié analfabetëzmù wëstrzód ùstnëch gôdającëch pò baskijskù, a zebróné dëtczi jidą na jich dzejanié.

Basczëzna bëła krótkò zadżiniãcémù ë chòc równak gôdô w tim jãzëkù wnetka mëlión lëdzy, ÙNESCO dërch ùwôżô, że ta zagróżba je jawernô, òsoblëwie w niechtërnëch regionach. W niejednëch môlach baskijsczi jãzëk je òficjalno ùznóny, jednakò w wikszoscë òbindów tegò kraju taczégò sztatusë òn ni mô. Korrika jednô krôj w świątecznym ùstôwie. Lëdze, co mòcno dzejają w sprawie rozwiju baskijsczégò jãzëka, dzãka témù mògą w swòjich miastach, wsach ë na pùstkach windz na szasé ë rëchtowac jimprezë pòdwëższającé jich jãzëk.       

Korrika, to jistno jak AEK ,wëszła òd lëdzy. Korrika je rëchtowónô co dwa lata, latos mdze to ju 19 rôz. Ji widzałosc zrobiła, że jiné mniészoznowé karna, co mają swòje jãzëczi, téż zaczãłë rëchtowac taczi miónczi kòle se. W Katalónie, Jirlandie, Bretónie, Walie, Galicje ë Doleznie Aranë lëdze biegają ju dlô swòjégò jãzëka. 

Docz basczëzna brëkùje Kòrriczi?

Baskijsczi jãzëk w przëszłëch latach bél mòcno copniãti, òsoblëwie w slédnëch 300 latach. Baskowie, co rozmielë gadac blós w jich jãzëkù dostôwelë sztrôfë ë nie dôwelë jima pòkù. Wëstrzód rozmajitëch cësków, nôgòrszi béł ten na jich jestã, bò òni sami zaczãlë òdchadac òd swòjégò jãzëka. Jak zgódno cwierdzi wikszosc badérów, jãzëkòwô pòlitika Francje ë Szpanie procem baskijsczémù jézëkòwi, miała kriticzny cësk na to, co sã dzejało.    

Pierscón je, chcemë so rzec, tą nôwikszą znanką represji baskijsczégò jãzëka. W szkòłach ùżiwanié basczëznë bëło zakôzóné, czej szkólny czuł ùcznia, co gôdôl w tim jãzëkù, dôwôł mù pierscón. Ten miôl terô pòlét dac gò kòżdémù jinymù dzëckù, chtërno miolo smialosc gadac pò baskijskù. Dzecë sã stôwałë pòwiôdajkama, a ten, chto òstôł z tim pierscóna na kùńc tidzenia, dostôwôł sztrôfã, colemało bél biti. Dosc tëlé Basków przez to wszëtkò ë nen pierscón, nieledało swòjégò jãzëka ë przestalë gadac pò baskijskù do swòjich dzecy. Zebróné wiadła z Kaju Basków dokònują, że takô kara bëła praktikòwónô bënômnij przez òstatné 2 stalata. Wiele Basków, co tak cos przeżëlë, dërch je żiw do dzysô.    

W czas diktaturë, co dérowa wicy jak 40 lat, baszczëzna bëla zakôzónô prawnie. Milicjancë òblokłi w normalné ruchna łażëlë pò szaséjach ë kòżdimù, chto gôdôł pò baskijskù rôd dôwalë sztrôfã. Dzãka nima baskijsczi jãzëk wnetka czësto zdżinął z pùblicznégò żëcégò, bò ti lëdzóm wmôwialë, że jich gôdka stoji jima w drodze do nowòczesnoscë. W latach 50 dwadzestégò stalata sã dało ùtwòrzëc pierszé krëjamné sztrukturë, a òd latów 60 sã zaczãła ùczba baskijsczégò w zataconëch priwatnëch kwelach. To bëłë narodzënë czësto nowi rësznotë pòpiarcô dlô baskijsczégò jãzëka. W latach 70, czedë pòliticznô czas béł òsoblëwie cãżczi, dzãka dzejaniémù AEK, trójba Basków sã naùcza pisac ë czëtac w swòjim jãzëkù. W rokù 1980, czej ju bëlo kùńc diktaturë, baskijsce widzôrze przëszlë na ùdbã rëchtowaniô Kòrriczi, cobë miec pieniądze na dzejanié.       

Minãło 35 lat òd tegò tam, a baskijsczi jãzëk jesz dërch nie je òficjalny w wikszoscë môlów, dze òn je ùżiwóny. W niechtërnëch placach pùbliczné szkòłë gò nie ùczą, a tësące dzôtk mùszi dzéń w dzéń jeżdżëc tësące kilometrów do jinëch miastów, dze taczi szkòłë są. Tam, dze baskijsczi mô nen òficjalny sztatus, widzec je wiôldżi pòkrok, le że szpańsczi rząd dërch je procem fùnksnérowanim ùrzãdów w tim jãzëkù. Móże rzec nawetka wicy, w môgù Basków jesz dërch sedzy òbrôz z 2003 rokù, czej szpańsczi szandarzë wpedlë do sedzbë jedurny pò baskijskù wëdôwóny gazétë ë jã zamklë. Dniownik „Egunkaria” béł finansowóné blós z pieniądzy zebrónëch òd lëdzy. Wëszëznë gazétë òstałë skłódkòwóné, a tej mãczoné przez szpańsczich szandarów.   

Pò francësczé starnie blós le francësczi mô sztatus òficjalnégò jãzëka, a ùczenié baskijsczégò jãzëka w szkòłach wiele razë sã kùńczëło w sądach. Nadto wies, chtërna latos, w stëcznikù ògłosëła baskijsczi òficjalnym jãzëkã, téż mùszi òdpòwiadac przed francësczim sąda. 

„Chcemë sã dzelëc baskijsczim ë dołączëc do Kòrriczi”

Pòdług niejednëch ekspertów, pòłowa z 7 tësący jãzëków na swiece zdżinie w tim stalatim. Tej më mómë jesz dërch wiele do zrobieniégò, cobë ùnormòwac stojiznã baskijsczégò jãzëka w Kraju Basków, chòc dobré je to, żę nen jãzëk je doch żiw. ” Euskara, baskijsczi jãzëk, je naszą jedurną wòlną òbińdą”, „Jãzëk nie ùmiérô dlôte, że ti co gò nie znają nie chcą sã gò ùczëc, le témù, że lëdze, co nim gôdają, nie chcą gò ùżëwac”, „Jak to je fejn czëc ce pò baskijskù”. To le cziles z nôdbów, jaczi sã widzy na kòszulkach, w barach ë na szasé w Kraju Basków. Kòrrika je stolemną sprawą, co wëmôgô bëtnoscë tësący wòlóntariuszów, më mómë érã, że móżemë bëc dzélã tegò wszëtczégò. Dzãka témù trójba Basków naladrëje swòjã bënową energiã, cobë dali mieć starã ò swój kochóny jãzëk, jic w przódk ze swòjim widzenim swiata. 

Tłum.: Artur Jablonsczi

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal honetan artxibatua: Korrika

Korrika kanaletik interesatuko zaizu...
Olatu berria dator

Garesetik Gasteizera eramango gaitu 21. Korrikak 2019an, apirilaren 4an hasi eta 14ra bitartean. Honetarako Klika lema aukeratu du Korrikaren antolatzaile den AEK-k.


Ni ere bai (14. Korrika)
MULTIMEDIA - dokumentala

14. Korrikaren harira egindako dokumentala 2005ean, euskalduntze prozesuan izan diren hainbat lagunen testigantzak bilduz.


2019-01-09 | Gorka Peagarikano
Ikusi noiz pasatzen den Korrika zure herritik

21.korrika edizioa apirilaren 4tik 14ra izango da, Garestik Gasteiza.


2019-01-09 | ARGIA
Korrikaren ibilbidea aurkeztu du AEK-k

21. Korrikaren ibilbidea ezagutarazi du asteazken honetan AEK-k. Edizio honetan, euskararen aldeko herri-lasterketa apirilaren 4an irtengo da Garestik eta, hamar egunez Euskal Herri osoan ibili ostean, Gasteizen amaituko da, hilaren 14an


2018-12-06 | Arrosa Sarea
Zer gertatu da Korrikako abestiarekin? Zergatik hainbeste zalaparta?

Korrikari erreparatu diogu, zehazki, aurtengo Korrikako abestiari. Joan den ostegunean aurkeztu zen, eta Euskal Herrian zalaparta handia sortu du.


2018-11-29 | ARGIA
Korrikaren abestiak uztartzen ditu rap, dancehall, hip-hop eta euskal tradizioko doinuak

Aurkeztu dute 21. KORRIKAren abestia Bilboko Bira kultur gunean: Klika KORRIKA 2019. Fermin Muguruza izan da abestiaren eta bideokliparen zuzendari artistikoa.


2018-11-16 | ARGIA
The most multitudinous movement in favour of Basque is on its way: 'Korrika'

Klika (‘Click’) is the slogan which has been chosen for this year's Korrika ('Run'), which is the 21st time it will be held. From April 4th to 14th it will go all around the Basque Country, starting at Gares and finishing at Gasteiz. The pro-Basque language run will pay tribute to Jose Luis "Txillardegi" Alvarez Enparantza for his contribution to Basque culture, activism and thought.


2018-11-07 | ARGIA
Klika, klika, klika, hemen dator Korrika

“Klika” leloa aukeratu du AEK-k aurtengo Korrikarako. 21. edizioa izango da eta apirilaren 4tik 14ra bitartean zeharkatuko du Euskal Herria, Garesen hasi eta Gasteizen bukatu. Jose Luis Alvarez Enparantza “Txillardegi” omenduko du euskararen aldeko lasterketak, kulturan, euskalgintzan eta pentsamenduaren alorrean egin zituen ekarpenengatik.


Katelin Al Lann. Korrikak liluraturiko bretoia
"Bretoiera ikasiz falta zitzaidan kate-begia errekuperatu dut"

“Euskal Herrian pasatako momentuek azkarki markatu dute. Bere izaeran arrastoak uzteraino: bretoiera ikasteko prozesuaren abiapuntua behin euskaldun batek luzatu galdera batean kokatzen du. Azken hamar urte hauetan Bretainian zehar burutzen dabiltzan Korrikaren sortzailea dugu. Redadeg izena jarri diote ekimenari, hots, korrika bretoieraz. Norberaz, hizkuntzaz eta hizkuntzaren aldeko borrokaz hitz egin digu”.


Okzitanieraren aldeko lasterketa ostiralean abiatuko da

KORRIKAk beste ahizpa bat dauka: okzitanieraren aldeko La Passem. Lasterketaldia heldu den ostiralean, maiatzaren 25ean abiatuko da Bidaxunetik, 14:00etan. Iparraldeko AEK-k 10.km egingo du, 15:00ak aldera. Bertan, irakasle eta ikasleekin batera, Maider Heguy, Jakes Bortairu, Asier Amondo, Mertxe Mugika eta Bixente Claverie AEKideak ere izango dira. 400 bat kilometro egin ondoren, La Passem Paun bukatuko da, hilaren 27an.


Eguneraketa berriak daude