Emakumeak borrokan

Portugesa bada, portugesez idatzi

  • 80ko hamarkadaren hasieratik dago indarrean gaur egun nagusi den galiziera estandarraren araua. Hura sortu eta ia berehala, bestelako proposamena egin zuen AGALek, reintegracionismo izeneko mugimenduaren barruko elkarteak. Funtsean, galiziera eta portugesa hizkuntza bera direla gogorarazi nahi dute. 

Unai Brea @unaibrea
2013ko abenduaren 29a

Galiziako hiri handi batean gaude, demagun Vigo dela. Langile auzo bateko kale luze batean, horman margoturik, greba orokorra egiteko dei bi, elkarrengandik gertu. Galizieraz idatzita daude biak, baina desberdin. Folga xeral aldarrikatzen baitu batak, Greve geral besteak. Argitu dezagun, aitzina jarraitu baino lehen, xeral eta geral berdin ahoskatzen direla. Zuzen esateko, aski duzu bietatik lehena euskaraz bezala irakurtzea.

Folga xeral idazkera Real Academia Galega (RAG) galizieraren akademiak emandako arauarekin bat dator. Hori da azken 30 urteetan hedabide gehienetan eta irakaskuntzan zabaldu den hizkuntza moldea, hiztunen gehiengoak onartutakoa, galiziar alderdi abertzale nagusiak barne. Laburtzeko, ILG-RAG araua esaten zaio, “ilgarraga” ahoskatuta. Greve geral, berriz, Associaçom Galega da Língua (AGAL) elkarteak 80ko hamarkadaren hasieran egindako proposamenari men eginez idatzitako galiziera da. Elkarteko presidente Miguel Penasek azaldu digu AGALen pentsamoldearen muina.

Reintegracionismo izeneko ildoaren ordezkaririk behinena da AGAL, Penasek esan digunez. “Elkartea 1981ean sortu zen, eta azken batean XIX. mendean galeguismo-aren hastapenekin batera jaiotako mugimendu baten gauzatze organikoa da. Naziotasunaren kontzientzia politikoa sendotu ahala, galiziar batzuk konturatu ziren herri honetako hizkerek hizkuntza bat osatzen zutela, eta saiatu ziren hizkuntza hori bestelako egoera batera eramaten”. Horren barruan agertu zen reintegracionismo izeneko korrontea. Berrintegratzezaletasuna, euskaratu genezake.

Minhotik haragokoa aintzat hartu

“Korronte hark zioen guk hitz egiten dugunak eta portugesak jatorri komuna dutela”, diosku Penasek. Hori da reintegracionismo-aren abiapuntua, eta inork ez du ezbaian jartzen. Koherentziaz, AGALek dio galiziera estandarra egituratzeko orduan kontuan hartu beharko litzatekeela Minho ibaitik haragokoa. Besteak beste, gaur portuges izenez ezagutzen ditugun hizkera horiek estatu propioan garatu eta erabat normalizatu direlako. Galizierarentzat ispilu hoberik ezin aurkitu, berrintegratzearen aldekoek defendatzen dutenez. Izan ere, “galego” eta “portuges” hitzak sinonimotzat ditu Penasek. Hala, AGALen araua eta portugesarena ia guztiz berdinak dira, galizieraren berezitasun gutxi batzuk albo batera utzita. Esaterako, portugesezko -çao hitz amaiera -çom da AGALen galizieran.

Ez da eztabaida ortografiko hutsa

Lehen begi kolpean nabarmentzen dena diferentzia ortografikoak dira, baina auzia harago doa. “Izan ere, ortografia ez da garrantzitsuena”, dio Penasek. “Esan ohi dut filosofia kontua dela. Niri elkarrizketa egin eta gero portugaldar batekin hitz egiten baduzu hizkuntza bakarra edo hizkuntza bi entzungo dituzu, zuk nahi duzuna. Bata zein bestea hautatzeko argudio nahikoa izango duzu”. Reintegracionismo-aren aldekoek salatzen dute ILG-RAG araua egitean indarra eman zitzaiola galiziera portugesetik bereizten duten elementuei, idazkeran zein hizkuntzaren bestelako arlo batzuetan. Sarritan, ortografiari dagokionez –eta ez bakarrik–, gaztelaniaren aldera joz.

2006an, Real Academia Galegak portugaldar “zaporedun” zenbait aldaketa ezarri zituen. Esaterako, esaldi hasierako galdera eta harridura ikurrak kendu zituen; “ez zeukan ez hanka ez bururik, munduan gaztelania da hala egiten den hizkuntza bakarra”, dio Penasek. Kontsentsu ortografikoa deitu zitzaion aldaketa sorta hari, baina ez zen nahikoa izan reintegracionismo-aren aldekoek ILG-RAG araua aintzat har zezaten. Bide batez, gehitu dezagun akademiak uko egin diola gurekin berba egiteari, gai honi buruzko adierazpen ofizialik egiten ez duela argudiatuta.

Zein dago herri hizkeratik hurbilen?

Miguel Penasen iritziz, AGALek sustatzen duen galizieraren estandarra gutxiago aldentzen da herri xehearen hizkeratik, indarrean dagoen estandar ofiziala baino. Alta, 30 urteko erabilerak eragina izan du, eta dagoeneko batzuei ahaztu egin zaie nola hitz egiten zen duela ez hainbeste. Ia beti ematen da  asteko egunen adibidea, zeharo paradigmatikoa da eta.

Tradizioz, Galizian Portugalen bezala izendatu izan dira asteko egunak, eta oraindik hala egiten da zenbait lekutan, mugatik hurbilenekoetan batik bat: segunda-feira, terça-feira, quarta-feira... eta horrela denak igandea (domingo) izan ezik. Espainieraren presioagatik eskualde askotan galdu egin ziren hitzok, eta 80ko hamarkada hasieran, Real Academia Galegak bere estandarra proposatu zuenean, forma berriak eman zituen, gaztelaniazkoa hartu eta galiziar fonetikara egokituz: luns, martes, mércores, xoves... Hiztunei arrotz zaie hori ordea, Miguel Penasen esanetan. Ezagutu ezagutzen dituzte, gazteenek eskolan eta denek telebistan ikasi dituztelako, baina ohiko jardunean gaztelaniazkoak gailentzen dira. Garai bateko segunda-feira-z eta abarrez ez dira gogoratzen, kasu askotan. “Gure aurkako argudio modura esan ohi da”, kexu da Penas, “AGALen arauarekin jendeak berriz ikasi beharko lukeela bere hizkuntzaren zati handi bat. Eta hara, gureak ez du galiziera ofizialak baino gehiago behartzen gauza berriak ikastera”.

Hiztun kopuruaren auzia

“Gaur egun, Galiziako lurraldean, galizieraren nazioarteko izaera ez ofizialki aitortua, eta aldi berean hiztun kopurua beherantz doa”, irakur daiteke AGALen webgunean. Gaztelania eta ingelesa bezalako hizkuntza handien defendatzaileek usu erabiltzen dute argudioa bere egiten du, nolabait, Miguel Penasek: askoren hizkuntza izateak laguntzen du munduan ibiltzen.

Ikuspuntu horretatik, erabilgarritasuna galizieraren aldeko arrazoi bihurtzen da, nortasun sentimenduari gehitu dakiokeena. Alta, ideia horren kritikak aurkitu ditzakegu reintegracionismo-aren jarraitzaileengan ere. “Hizkuntza bat ez da hobea edo okerragoa hiztun kopuruagatik”, dio Teresa Moure militante independentistak Praza Pública webgunean argitaratutako artikulu batean; “bestela, heriotzara kondenatuko genuke euskara, esaterako. Ez da etikoa milioika hiztunen aldarria egitea”.

Ez da kasualitatea Moure aipatu izana, ez eta  artikulu hau hasteko greba orokorraren adibidea hautatu izana. AGALez gain, gaur egun reintegracionismo-aren alde sutsuen dihardutenak ezkerreko talde independentistak dira, salbuespenak salbuespen. Auzia politikoa ere bada eta. Hona zer dioen Mourek: “Galego-portugesaren eta galego-gaztelaniaren artean hautatzera behartzen gaituen ataka politikoki konpontzen da: galego-portugesa ukatu egiten da, ez dezagun badaezpada geure independentzia aldarrikatu”. Ortografian ere badagoela iraultza egiterik, alegia.
 

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal honetan artxibatua: Galizia

Galizia kanaletik interesatuko zaizu...
2019-04-10 | ARGIA
Hizkuntza gutxituen aldeko aldarri bateratua egin dute Aragoi, Asturias, Euskal Herria, Galizia eta Herrialde Katalanetako eragileek

Espainiako Estatuan hitz egiten diren hizkuntza gutxituen aldeko eragileek adierazpen bateratua aurkeztu dute asteazken honetan: “Hizkuntza-aniztasuna: askatasuna, berdintasuna eta demokrazia” izenburupean, asturiera, aragoiera, galiziera, katalana eta euskara hitz egiten duten pertsonen eskubideak aldarrikatu dituzte.


2019-03-20 | ARGIA
Galizian eukaliptoak ezabatuz ospatuko dute Basoen Mundu Eguna

Larunbatean, martxoak 23, Basoen Munduko Eguna dela eta, aldarrikapen giroan ospatzeko kanpaina antolatu dute Galizian: bertako mendi eta ibarretan monolabore bilakatua diren eta azken aldian sekulako suteak eragin dituzten eukaliptoak erauziko dituzte egun eta ordu berean, baso iraunkorrez ordezkatzea aldarrikatuz.


Galegozko egunkari bat jaioko da 2019an

Galego hutsean aritzen den egunkari bakarra izango da. Ekonomikoki sostengatu ahal izateko, 3.000 harpidedunen beharra dute. Kopuru hori lortzean ekingo diote proiektua digitaletik paperera pasatzeari.


"Aitak ikusiko balu zertan bihurtu den CCOO sindikatua, burua berriro lur azpian sartuko luke"

Mari Carmon Fernandez Pita (Ferrol, Galizia,1960) urte luze daramatza Laudion bizitzen. Manuel Fernandez Mourenteren (Ferrol, 1932) alaba da. Elektrikaria zuen aita Ferrol hiriko Bazan ontziolan eta ekintzaile sindikal ezaguna zen bertan. Hainbatetan atxilotua eta torturatua izan zen, eta jasotako kolpeen ondorioz  hil zen.


EH Bildu ERC eta BNG alderdiekin joan liteke Europar Parlamentuko hauteskundeetara

Lau aldiz bildu dira jada hiru alderdietako kideak. EH Bilduk bere biltzarrean aurkeztuko du asmoa, abenduaren 14ean. “Estatuaren errepresioaren aurrean herriak elkartzea funtsezkoa” dela azpimarratu dute.


'Fariņa' berriz salgai: liburua bahitzeko agindu zuen auzitegi espainiar berak baimena eman du orain

Madrilgo Probintzia Auzitegiak otsail honetan agindu zuen  Nacho Carretero kazetari galiziarraren Fariña liburua bahitzeko, PPko alkate ohi batek narkotrafikoarekin izandako harremanaren berri ematen zuelako. Ia lau hilabete geroago, epaitegi berak kendu egin du liburuaren aurkako kautelazko neurri hori eta berriz ere liburu-dendetan saldu ahal izango da.


2018-06-21 | ARGIA
Francoren Meirasko pazoan sartzeagatik salatu dituzten 19 lagunen aldeko elkartasun kanpaina abiatu dute

Francisco Franco diktadorearen Galiziako pazoan sartu ziren 2017an hainbat lagun, kolpe faxistaren ondorioz lapurtutako ondarea herritarren eskuetara itzul zedila aldarrikatzeko. 13 urte arteko kartzela zigorra eskatu dute haietako bakoitzarentzat.


2018-06-13 | ARGIA
Grande-Marlaskak galiziera "dialekto" gisa deskribatu zuenekoa

Fernando Grande-Marlaska Espainiako Barne ministro berria polemika-iturri izan da izendatu zutenetik, epaile zenean tortura kasuak ikertu ez zituelako besteak beste. Gutxiago aipatu da hizkuntza gutxituekin duen jarrera, baina Galizian behintzat, zenbaitek gogoan dute.


"Eukaliptoaren aurkako brigadak" sortu dituzte Galizian

Verdegaia elkarteak hauspotuta eta boluntarioez osatuta, apirilaren 21ean “eukaliptoaren aurkako brigadak” martxan jarriko dira Galizian. Biodibertsitatea berreskuratzea eta gehiegizko eukalipto landaketei aurre egitea dute helburu.


'Fariņa' liburuan agertzen diren euskal izenak: diru-zuriketa, haxix kiloak eta hilketa bat

Zentsura judizialaren erruz, debekatuta dago aurrerantzean Fariña liburua zabaltzea. Baina eskuratzea ez da ezinezkoa. Ezta zaila ere. Bilatzen dakienak dendaren batean ere aurkituko du segur aski –azken finean, koka erostea ere legez kanpokoa da eta, erosi, erosten da ezta?–. Nik asteburu honetan erosi nuen, liburua, ez koka, eta deigarriak egin zaizkit Carreteroren lanean agertzen diren euskal konexio batzuk.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude