Gaztainaz zenbat zekien amatxik?

  • Gaztaina-mozte eguna egiten dute Bakaikun. Izugarrizko jakintza izan da gaztainondoari lotutakoa, baina toki askotan ia erabat galdua da. Sakana alde horretan ari dira kultura horri eusten eta jaso eta zabaldu nahian. Baita beste toki askotan ere: Arantzan bertako barietateei eusteko lanean ari dira, Apanizen Gaztainaren Jaia egiten dute bertako Izkiko Parke Naturalean duten ondare horri eusteko eta erakusteko.


2020ko urriaren 08an - 10:27

Irrikitan ginen eta etorri dira gaztainak lurrera. Irrikatu dira morkotsak eta barruko ale distiratsuak doi-doi erakusten ditu. Haien mutturra ikusi orduko gure ahoa ere irrikatu da.

Gaztaina bere jantzi dotorearekin azaltzen da beti: morkotsa, ahotza, lopetza, kormutsa, sokala, lakatza, koskila, mukutza, lokotxa, arbotsa, karloa, mardotsa, koxkola, garbotsa, mutxurra, oskola, arrotxa, atsoa, burutxa, sokorra, lakatza, kuxkuka, kroskoa, kirikioa, mokorra edo morkola. Katakoskola barruan hiru gaztain ale baino gehiago baditu. Beste hainbeste izen izango du, seguru. Jantzia dotorea da baina latza, arantzatsua. Esaerak hala dio: "Aita latz, ama beltz, larrua gorri, umea txuri: gaztaina". Beraz guretzako gaztain kolorea beltza da. Belztasun hori aipatzen du baita ere, Donamariako Sorameneko Sabina Carmen Sagardia Erneta bere amatxi zenarengandik ikasi eta Irungo Eztebe Gonzalez Larratxek sareetan erakutsi digun beste esaera batek: "Gaztaina handia, morkotsa latza, pikorra beltza. Aita handia, ama latza, semea beltza". "Egur bereko ezpala" esan nahi omen du.

Pertika edo hagarekin jo eta hagatzen da gaztainondoa (Castanea sativa) gaztainak lurreratzeko. Moiltze horri "gaztaina moztu" esaten zaio, eta "gaztaina mozte" eta "gaztaina mozketa". Moiltzea edo eraistea edo inaustea edo inarrostea edo...

Gaztaina-mozte eguna egiten dute Bakaikun. Izugarrizko jakintza izan da gaztainondoari lotutakoa, baina toki askotan ia erabat galdua da. Sakana alde horretan ari dira kultura horri eusten eta jaso eta zabaldu nahian. Baita beste toki askotan ere: Arantzan bertako barietateei eusteko lanean ari dira, Apanizen Gaztainaren Jaia egiten dute bertako Izkiko Parke Naturalean duten ondare horri eusteko eta erakusteko. Adibidez, gaztain barietateen izenak: Latxa, Trumoi-intxaur, Abadinau, Kerremeatz, Atalo, Aita handi, Amabirjina, Andramari, Mentugorri, Antzuela, Legerio, Legerio beranduko, Berdina, Jolepetxa, Goiz gaztaina, Arrate, Sanagustin, Betulaza, Horitxo latxa, Txerka zuria, Txargoi, Orribeltz, Hostobeltz, Iruria, Iduria, Iñarmentua, Aritzaua, Bettargia, Gozoa, Morkolarz, Morkotea latza, Meauregorria, Otañu, Argiñorda txertua, Lesakarra, Danbolatsa, Muizuar, Lopetxa, Larramua, Eradegea, Lete, Marki, Frantzia gaztaina, Elorri gaztaina, Kirrimahatsa, Berdea, Txakarro, Sanmartin, Roketarra, Kirimetz, Mantulu, Lopetxa txikia, Berdola, Anbultsa, Ezlebera, Ibalamendu, Landar, Inurri handia, Inurri zuria, Inurri beltza, Ederra, Hobea, Herria, Garrangira, Belemendu, Saboia, Migelara, Mentumotz, Mendolatz, Zazpiekoa, Arbera, Metura, Ibar beltz, Atso-gaztaina, Tipia, Iguridi, Amalatz, Marki, Ulezuri, Ulebera, Basaka, Mentuxe, Ahuntz-gaztaina, Bentugorri, Berandu-markol, Saldaimentu, Probentzi, Txapardo, Iruerreketa, Birregi, Garrangira, Markola, Arbera, Ilaundi, Tartalo, Txirikorda, Landa-gaztaina, Porkaletxa, Zakarro, Iparra, Beranga, Irarmentu, Kirimeatz, Txertogorria, Ularaba, Otzorpo, Atso-mokor, Atso-morkots, Mentutxe, Usta, Guarramatza, Sanmigel, Mentularria, Azkoiti gaztaina, Azpeiti gaztaina, Atso-markots, Hirunakakoa, Legerioa, Bakarra, Irunako, Itsu-gaztaina, Zubiaga, Txerri-gaztaina, Bizkai-gaztaina, Bizkai-zuriegi, Zuatzola, Mentumotza, Enpeltuko gaztaina, Sarobe...

Bateren bat ezagutzen al duzu? Seguru besteren bat ere baietz, ezta? Horra gaztainaren gure kultura izugarria.

Gaztaina-zigorrarekin arbola jo eta gaztainak jaistean, matxarda edo matxarra edo matxola edo martxakularekin bildu, hespilean jaso, morkots eta guzti, neguan ahalik eta luzeen iraun dezaten. Gero morkotsak berez arrakalatu, aginzabaldu, azarrakatu edo alegorritu ez badira geuk aletu behar. Aletu edo gurbildu, irakurri, mihaurtu, kurkuldu, kozkildu, urbeldu, jalkitu, urgaldu, bikortu edo garandu. Marpildu, mazpildu, altsitu, salmiztu, sakailatu, ximenkatu, baldiztu, hozkaildu, matxikatu edo koskatu eta erreta edo egosita jateko. Edota garai batean bezala, jo eta irintzeko. Lan horien guztien bitartean makina bat kultura jango dugu. Izan ere, gaztainaren kultura ez da morkots ilupa.

 


Kanal honetatik interesatuko zaizu: Landareak
Udan datorren buztingilea

Hego luze eta zorrotzak eta v formako urkila-itxuradun buztana duen hegazti hau ikustean badakigu Euskal Herrira uda heltzear dagoela. Bizkarraldea eta buztana beltzak ditu, distira urdinxkekin, papar gorria eta azpialdea, aldiz, zurixka. Euskaldunon sinesmenetan presentzia... [+]


2024-05-27 | Garazi Zabaleta
Arsue zerbitzua
Ardi suhiltzaileak Lizarran

Lehen begi kolpean, ohiko artaldea dirudi argazkikoak, ezta? Bada, ez… ardi horiek suhiltzaile ere badira eta. Nafarroako Zunbeltz Nekazaritzako Test Guneak zerbitzu berria eta berritzailea jarri du martxan Lizarraldean: Arsue, edo artalde suhiltzaile estentsiboa... [+]


2024-05-20 | Jakoba Errekondo
Marrubiak kantari bildu behar dira

Marrubizalea al zara? Udaberriaren atea irekitzen du marrubiak. Egun bi marrubi talde ezagutzen dira, mailukiak edo basatiak (Fragaria vesca) eta marrubi tzarrak (Fragaria x ananassa). Biak paretsu loratzen dira, udaberriko ekinozioarekin. Aspaldikoak dira gurea baino lurralde... [+]


2024-05-20 | Garazi Zabaleta
Biezko
“Baso jangarri txiki batekin hasi ginen, baina kaos gehiago nahi genuen”

Urteak daramatzate Atxondoko Biezko baserrian bizitzen eta lanean Aner Garitaonandiak eta Oihane Lekunberrik. “Kaletarrak ginen gu, nik enpresa eta turismo ikasketak egin nituen, baina mundu hori ez zitzaidan gustatzen…”, azaldu du ekoizleak. Lekunberrik,... [+]


Oinutsik dabilen ibiltaria

Gertukoa dugu oso bere irudi bitxia: ur gainean flotatuaz, gu txikitan oheko koltxoiaren gainean korrika eta saltoka ibiltzen ginen antzera. Zentzuzkoa da pentsatzea animalien gorputzak uretan hondoratu egiten direla ur-azalean ibiltzen saiatzen direnean, baina zapataria ez da... [+]


Eguneraketa berriak daude