Sariak 970x90

 Elkarrizketak 

Iparragirre Pastorala Urdi˝arben

Annie Obiague

885. alea
1980-07-27
alde 0    kontra 0
Etxahun Irurirekin elkarrizketa Iparragirre pastoralari buruz
Iparragirre Pastorala Urdi├▒arben
Urte bat nonbait hor pastorala baten kariara Etxahun Irurirekin elkarrizketa luze bat egin genuela. Berak idatzitako "Ximena" pastorala Xubero guztiko neskatila talde batek antolatu eta zoin eduki aurkeztu zuen. Udako egun aberatsak joan ziren, idazkiaren bidai amaigabea jarraitu nahian, eta beraiekin eraman ere laborari poeta alai eta sakonaren haragizko itxura. Dolua hain astuna izanagatik, esker onen zurrumurruak poliki poliki gainditu zuen. Orroitzapenetan bizirik dago sekulako, zuberotar guztiek bihotzez maitasun ixila eskaintzen diotela betirako. Zuberoan xutik eta kantzu dago zuberotarrak eta euskaldunak izanen direno. Etxahunek idatzitako azken pastoraletan, beharbada guztien artetik ederrena eta euskalduna, "Iparragirre" deitzen da. Omenaldirik beroena hain ezaguna izan den poeta honi Zuberoaren partez. Urdi├▒arbeko herriak erabaki aurten pastorala horren muntatzea. Lan eta lan arizan ondotik hilabetetan zehar, prest dago. Etxahunen joaiteari orroit harririk baliotsuena eta hunkigarriena. Bedatxagar Urdi├▒arbeko kantari gazteak dauka bere gain Iparragirreren testoa. Bedatxagar izanen da pastorala honen sujeta eta berarekin ibili ditugun solasen oihartzuna doakizuela, Xuberoko e├╝skaran.

Z.A.├░ Iparragirre pastorala berri hunen sujeta da. Nor izan zen Iparragirre?

Bedatxagar├░ Iparragirre z├╝z├╝n Gipuzkoako poeta handi bat, Euskal Herriak ├╝ken din poeta handienetarik bat, nun ez den handiena. Iparragirre sortu zen Urretx├╝n 1820garren urtian eta hil zen 1881.ean.
Hasi zen karlistekin g├╝d├╝kan, Zumalakarregirekilan. Berritan kolpaturik izan zen; lehenik karlist batalla batean zankuan kolpatu zen eta Zumalakarregik erremestiatzeko eman zeion Don Karlosen guardian sartzea. Han, Zumalakarregi hil zen. Bergaran izan zen sald├╝keria bat, Marotok sald├╝ z├╝tian e├╝skaldunak espa├▒ol etsai bati. Hortan Iparragirre jun zen Iparralderat, Baionarat, eta han Bonapartistek hohilt├╝ zien Suisarat edo Italiarat; han egin zutin kan-tore eli bat. Gero, hantik Londreserat jun z├╝z├╝n, bertan izkibatzen diela "Gazte, gazte joan nintzen herritik kanpora".
Londresen, Marotok ikusi diz├╝, hau jeneral beit zen, eta erraiten dioz├╝ berriz Euskal Herrirat juiteko eta Iparragirre Euskal Herrirat arrajiten d├╝z├╝.
Bere karlist ideientako izan zen kartzelatia, Tolosan, Londresetik arrasartzian, "Gernikako Arbola" egin ziz├╝n, eta Tolosako kartzelan izkibatu ziz├╝n "Zibilek esan naute" kantoria.
Emazte gaia ezagutzen diz├╝ Tolosan. Hortik Ameriketarat juiten eta artzaingoan hasten. Desertin egon z├╝z├╝n artzain eta han aferak gaizki juiten; emazteak erran Ziz├╝n hamalau ardi gald├╝ zutiela, eta Iparragirrek ez ziela inporta, ardiek ere beren libertatea txerkatzen ziola, gizonek bezala. Eta gero, bankerout egin ziz├╝n, artzaingoa utz eta ostaler hasi z├╝z├╝n Hego Ameriketan nunbeit.
Bere ostatia Gernika deitzen z├╝z├╝n; han oroer burrat pagatzen ziz├╝n. Han ere afera gaizki juiten. Han izkibatu zizun "Ezkont gaietan zerbait nintzen, ezkonduta ezerrez" kantoria. Bankerout egin eta berriz artzaint├╝.
Debratzen z├╝z├╝n, eta mehat├╝ z├╝z├╝n izigarritan, zahart├╝. Desidat├╝ zien Araban, Gipuzkoan eta Bizkaian pentsione baten emaitia eta bidajiaren pagatzea kantari handia bait zen. Arrajintzen Urretxurat, eta untzin, arrajitin, egin zizun "Hara nun diran" kantoria. Pentsione hunekin bizi z├╝z├╝n. Bihotz hun zen izigarri, haurrekin jostaka eta hola sosa zilarik.
Azken denboretan, karlistegoa ├╝kat├╝ zizun eta izkibatu: "Habil, Don Karlos zazpigarrena". Refujia batek erran zeitazun ondduek puz├╝at ziela. Biga hil z├╝t├╝tz├╝n gai hartan, ez ber eg├╝nin bainan ber apoid├╝tik landa.
Zenbeitek erraiten dizie hotz beitzen izan zela sesit├╝rik, eta Etxahuni gustat├╝ ziozun hori ixtoria ederra beit zen.

Z.A.├░ Eta zien pastoralin, nula hiltzen da?

B.├░ Gure pastoralin hiltzen duzu "Gernikako Arbola"ren berset batetan:
"ez zirela eroriko arbola maitia
baldin portatzen bada Bizkaiko juntea
laurok hartuko dugu zurekin kortea
bakean bizi dadin euskaldun jendea".
Etxahunek izigarri maite zititz├╝n haren kantoriak, "Hara nun diran" bezala, mozkor zelarik... (eta Beda txagarrek irakina egiten du). Une bat p├╝r├╝ igan diz├╝ pastoral hunen izkibatzen.

Z.A.├░ Nulaz ziek hart├╝ z├╝nien pastoral hori? Hik ezag├╝tzen hien Etxahun.

B.├░ Eni gustatzen zeitaz├╝n pastorala hori, eta Etxahunek ere nahi ziz├╝n nik egin nezan.
Heben, nola pastorala zertu den? Nik egin gei niz├╝n "a bloc"; lagun eli batekin zert├╝ giniz├╝n, Pierrapolekin, Lime├▒ekin... Harek erraiten ziz├╝n beti horizon 80. Urtatsez erran nioz├╝n horizon 80 ginela. Bai, badakit- . Aspaldin abiat├╝rik gint├╝tz├╝n. Ba diz├╝ hiruzpalau urte aipatzen giniela bati pastoral nahi giniela egin.
Gero beti gei niz├╝n familiarengana jun, ezpeita goxo. Urtarrilaren hamabian izan zen ahorzketa bat, Be├▒at Ager soinugilia hil z├╝z├╝n, eta Etxahun seme han z├╝z├╝n ehorzketan. Hari erran nioz├╝n nahi giniela egin Iparragirre eta zer uduri zon. Eta harek hunhart├╝ eta hartarik abiatu.
Mera eta lagun eli bat j├╝n z├╝t├╝tz├╝n Etxahunilat eta kahiera hatuk zert├╝. Artin, j├╝nta zenbeit egin eta Urdi├▒arbeko etxetarat jun. Pastorala jokatzilat, azkena diela hogei eg├╝n jin d├╝z├╝! Hilabete terdi edo bi hilabote erauntsi diz├╝g├╝ etxez etxe. Lehenik bai erraiten eta ondotik ageriko duk eta...
Azkenean, mouton de Panurge bezala, bat desidat├╝ ord├╝ko bestiak oro jin t├╝tz├╝. Berrogeita hamar aktur ba tutzu.

Z.A.├░ Zentako d├╝datzen zien jentik hola? Zien ideiengatik edo...

B.├░Ez, ez... bai, menturaz, bai. Ez dizie erraiten bainan... Orain problema d├╝z├╝ lana. Eta pastorala hortan ba z├╝z├╝n Gora Euskadi Askatuta zenbait, bainan ez dizie kasurik egiten. Zer nahi duzu, ez d├╝z├╝ aisa... ├╝ken d├╝g├╝ dudarik afixen gainen, e├╝skaraz eginen gintiela eta herritar zaharrek gei ziezun frantsesez egin. G├╝k ├╝ken dizig├╝ aski min eta zer nahi d├╝z├╝ behar giniz├╝n aharat├╝. G├╝k oro euskaraz eginen g├╝nien bainan ez duzu ahal, ez diz├╝g├╝ aski pez├╝ gaztek.
Beste problema d├╝z├╝ pastoralaren ikasteko denbora luzeegi dela, behar diz├╝ arrastr├╝kt├╝rat├╝ denbora sobera, ez d├╝z├╝ untsa zert├╝rik... Leheneko mudan, jentek ez beitzekien izkibatzen ez irakurtzen rola ikasteko...
Beste problema d├╝z├╝ estradaren gainean. Estrada orain diag├╝ finit├╝. Estradaren gainean d├╝z├╝ ber gaiza, estrada gaineko repetizione batek ustez balio dik sala batetako hamar repetizione.
Ikastiak lotsatzen zitiz├╝n jentik, nula librat├╝ko zien lanetarik... frespaketa dela... jenterik izanen zenez...lan animala...Zenbaitek erran die espa├▒ul ixtoria bat zela. Asto pit├╝ak t├╝t├╝tz├╝. Baina orain m├╝nd├╝ oro akort d├╝z├╝.

Z.A.├░ Nuiz zen Urdiharben azken pastorala?

B. - 1909,ean z├╝zun. Ene Aita├▒i pastoralan ari z├╝z├╝n, eta pastoral egunin aharatu z├╝t├╝tz├╝n. Eztakiz├╝t xurigorrika untsa deklaraturik zenez. Ene aitata gorrietan z├ťz├╝n, armoniuma joiten zizun elizan, eta igante oroz mizan ibiltzen.
Beste grupako lehenak, ribalak, andretan zerbait ixtoria uken ziz├╝n. Erran zizun hola behar zenez gain, bere grupak pastorala bere aldetik eginen ziela. Eta aitanik arrapost├╝ "G├╝k ere gihauna eginen diag├╝". Hortan barreiat├╝ z├╝t├╝tz├╝n. Hiru pastoral izan z├╝t├╝tz├╝n ber urtin Urdi├▒arben. Xuriek egin zien Abraham eta bestek, gorrick, Santa Helena egin zizien. Sant Helena emaztek berek, salbu satorrak.
Pastorala ber eg├╝nian abiat├╝ zizien prefosta eta arte hartan ebi paketa egin zizun. Gradinak arrapiketat├╝ behar ziela...ez dik balio etxekiko die...hartan baratu.

Gorriek, maria beit zen, plazan egin zizien. Eta bestek bidin egin zizien. Ba z├╝z├╝n aktriza bat izigarri propi, egiten ziz├╝n Sant Helenan, eta erri eginareztekG zerbait jaiki beit zen, eta estrada lehertu z├╝z├╝n. Hil bat izan zen, batek ez beit zin pagat├╝rik, bildoztar bat. Nik entzun dizut segaturik izan zela estrada... Pastorala baratu z├╝z├╝n.

Beste pastoralirat heltu züzün berria hila ba zela eta batek erran zizün: "Hila ba duk beste plazan, teatria lehertü dük, behar diagu üküratC". Beste batek arrapostu: "Alajinkoa, gure zerián egitü bazen, hurk aintzina ariko zütian. Gük ere behar diagü aintzina ari". Heri hortarat. Eta ordin pürü, jentia oro barreiatu beit zen, oro jun zütützün behera. Beharrik hori agitü züzün, bestela lazgarri ütsüsi egin behar zizan, gaztik bilaxkan ariko beit zien...Eta geroztik herria bi parte eginik... Geroztik ez düzü pastoralik izan. Maskarada izan düzü kartelka. 49an egin zizien berriz algarrekin aita guriak eta horiek maskarada. 70 urte ba dizü, bi jenerazione edo haboro, ordin jentek ahantzerik dizie. Ordüko arizaletarik biga bera tützü bizirik. Batek ba dizü 86 edo 87 urte eta bestik 42 edo 93, bi ernazte, Sant Helenakoak. Bestik oro hilik. Beste pastoralakoak hilik tützü aingüriak eta oro. ~,

Z.A.├░Arizaletarik kanpo boste herritarrek zertan parte hartzen die?

B.├░Beste herritarrek lag├╝ntzen gitizie estrada muntatzen, ene osaba izan d├╝z├╝ orain ere kamiuarekin Pauen edo nunbait gradiskan, kaiderakan...Egin diz├╝g├╝ komite bat, hamabost bat ba git├╝tz├╝; ikusten diz├╝g├╝ zer behar den egin, nur behar den komitat├╝,..bortxat├╝rik g├╝t├╝tz├╝ gure ideien erkastilat beti, plegatzilat.

Beste herritarrek parte hartzen die standetan, sandwichetan eta holan, otoen zertzen,.`ahal bezain g├╝ti jendarme, bortxaturik gitzak gisala ukeiterat...Aita alajinkoa, ez t├╝t├╝tz├╝ elkarrekin untsa ohatzen pastoralak eta flikak.

Z.A.├░ Etxahun hilik izanez, aise plantat├╝ d├╝ziela pastorala hori?

B.├░ Bai, ba z├╝z├╝n brikola zenbeit kanbiatzeko; arrahunkitzia familiarekin akortian egin diz├╝g├╝. Personaji izenetan tronpaturik zuz├╝n...Librietan atzaman titz├╝g├╝ zuin zien personajeak. Doi doia brikola txar eli bat, deusere. Azken kantoria ments z├╝z├╝n

Z.A.├░ Etxahunek berak kantore egin dia pastorala hunentako?

B.├░ Ez, Iparragirrenak t├╝tz├╝; eta gero bestiak giheuk baitaturik: "Artzainen kantoria", "Lo ama maitia". Roger Idiartek egin diz├╝ "Oxkaxeko bidian":

"Oxkaxeko bidian d├╝z├╝ Urdi├▒arbe han girade gustian h├╝rr├╝n joan gabe zuhainek oihanian edertzen dirade zai├▒ak egin lekian egoitia hobe...".

ANNIE OBIAGUE

32-34

Gaiez\Kultura\Antzerkia\Pastoralak

Pertsonaiaz\ETXAHUN1

Egileez\OBIAGUE1\Kultura


Piztu Ezazu ARGIA 685x50
Facebook  Twitter  Delicious  Digg 
azala  
azala884
 
azala883

885 zenbakia.
1980ko uztailaren 27a

   

Babeslea

Irizarren webgunera joan
Jaso egunero email bakarrean eguneko 10 albisteak. Eta astean behin, astekaria. Dohainik.

Kazetaritza independentea eta profesionala egiten dugu, euskaraz eta euskaldunontzat.

HARPIDETU ORAIN


Ametzagai├▒a Argia Antza iametza Adur Luditoys