Arantxa Diez

"Libre uzten ez duzun jota, hil egiten da"

  • Josetxo Goia-Ariberen disko berrian, ahots bat, Nafarroako jotan. Atea jo, eta kantari hartu gaitu. Jotaren muin betikoa, azal berrituan, beti eder, jolasti eta gustagarri.

Miel Anjel Elustondo
2012ko maiatzaren 06a
Arantxa Diez
Arantxa DiezDani Blanco

“Yo canto la jota de mis abuelos / Yo canto la jota al mundo entero / y allí donde vaya siempre me encuentro / la antigua emoción guardando silencio”. Aitatxi-amatxien jota kantatzen duzu, egiazki?

Bai. Tafallakoa naiz, eta han, oraindik, ez duzu harrigarri gizon-emakumea jota kantari. Giroan dago. Nire adineko gehienak jota eskolatik iraganak dira, futbolean jokatuak edo bizikletan ibiliak diren bezala. Flamarique ahizpen jota eskolak tradizio handia du gure herrian, ez debaldetan! Horretan, aitatxi-amatxien jota kantatzen dut, iraganetik egunera eta gerora. Herri adierazpide bat, eskurik esku, belaunez belaun transmititzen ari garena.

Transmisioa indarrean da Tafallan…

Bai. Jota eskolan haurrak zein helduak ikusiko dituzu, jota kantatzen ikasten. Orduak eman ohi ditu ikasleak bertan, kantatzen eta entzuten. Ondotik datoz jota jaialdiak eta lehiaketak. Transmisio gisa horri, dena den, arriskua ere ikusten diot: akademizismoa, hau da, freskotasuna galtzea. Hortik ere bada. Karrikan kantari ikasteak, edo amak irakatsiak, beste gustu bat du. Oraindik orain, lagun baten etxean izana naiz. Haur hankagorria du. Lotaratzen lagundu niolarik, amak haurrari: “Amak egunero kantatzen dizu jotica, ezta?” “Bai”, niniak. “Bada, gaur, profesionalak kantatuko dizu!”. Kar, kar, kar… Eta kantatu nion, begiak biltzen zituen bitartean. Zoragarria izan zen… Kantatu nion: “La niña cuando va a misa / va delante de su madre. / Parecen un ramico de albahaca / que lo bambolea el aire”.

Nork sortuak dira jotak? Koplak, erran nahi dut.

Sasoi batean, herriak sortu zituen. Orain bertzerik da, jota berriak idazteko lehiaketak ere eratu dituzte hainbat herritan, eta jendeak asmatzen ere ditu, berariaz. Sasoi batean, aldiz, herriak asmatu zituen, nork ez dakigula. Batek asmatu, besteak jaso, bere gisa kantatu, hurrengo batek nola-hala egokitu… Horrela. Ez da harrigarri jota bat bera han eta hemen entzutea, aldaketa ttipi batzuk dituelarik ere. Ahoz aho transmititzeak duen ezaugarria.

Zer ikasi zenuen jota eskolan?

Jotak, pasacalleak, herri kantak… Horixe, funtsean. Kantatuz ikasten genituen, ez zen bertze modurik. Flamarique ahizpek jotak kantatzen zizkiguten, eta guk errepikatzen, atalka-atalka. Ez genuen partiturarik, ez deus. Berrikitan jakin dudanez, Tafallako Gorriti antzokira eraman zituzten Flamarique bi ahizpak, 8 urte zituztelarik. Erran zieten, nonbait, kantatzeko, eta kantatu ere zuten. Jendea, harri eta zur izan zen haiei entzuten eta, handik goiti, ez zioten kantatzeari utzi. Ameriketan gaindi ibiliak dira jota kantari, eta han-hemengo bazter gehienak korrituak dituzte, orkestrak lagun izan dituzte… Ahizpa haiek gazteei irakatsi zieten jota kantatzen, haiek jota eskolaren lekukoa hartu zuten beren gain, guri irakatsi arte. Horrela izan da. Eta, harrigarria, emakumezkoak izan dira nagusi.

Ikasteko abildaderik behar da, berezkoa behar da Billabonakoa?

Ez zait irudi. Bozaren kontua erranen du jendeak, eta, bistan da, boza behar da. Halarik ere, Flamarique ahizpek erraten zutena dut nik beti gogoan: “Boza, guztiok dugu. Egokitu bertzerik ez duzu, kantatzen duzunean zeure buruarekin gustura izan zaitezen. Ez da bertzerik”. Nork bere tesitura du, kantatzeko estilo berex bat. Jota kantarien artean, nork bere modua du, baina ez da kantuan ikasia izan beharrik. Herri adierazpidea da jota, eta, hasteko, ez duzu gaitasun berezirik behar kantatzeko. Bertzerik da bikain kantatu nahi izatea. Orduan, landu beharra izanen duzu. Baina badiot, herri adierazpide denez, jota kantatu nahi duenak, kantatu bertzerik ez du.

Usteko nuen bozaren halako ezaugarriak behar zituela jota kantariak. Halako tinbrea eta bertze.

Horra jo du kontuak, bai. Hara, anitz jota lehiaketatan hartu dut parte. Anitzetan, egiazki. Hondarreko, joateari utzi nion, aserik, ez bainuen ikusten zertan kantatu behar nuen jota, ondokoarekin lehian, halako maila jakin batean, halako epaimahai baten aitzinean –“ongi egin duzu etena kopla honetan, bertzean ez; konpasa ongi gobernatu duzu”–. Nik erratera, zentzugabekeria irudi zait. Jota bat-batekoa da, gauza freskoa, ez lotua, sentimenduarekin batera dator, kontua ez da pinoi finkoan kantatzea.

Zenbat urte iragan ziren horretaz jabetu aitzinetik, hau da, jota ez zela epaimahai batek neurtzekoa?

Hara, egun, jota zirkuitua lehiaketek, errondek eta jaialdiek osatzen dute. Izatekotan ere, taldetxoa osatuko duzu, nik egin nuen gisan. Gainerakoan, ez da bertzerik. Jaialdiek ez dute lehia kutsurik, jakina, baina denetan ere freskotasuna falta da, bat-batekotasunik ez dago. Are gehiago, iraganari begirada falta zaio, nola kantatzen zen lehen, erran nahi dut. Aitzina, gerra sasoian, Tafallan bazen talde bat, Los Pajes izenekoa. Harrizko diskoa da, hori lehenik, baina haiei entzun eta jabetzen naiz diferentzia handia dagoela. “Hemen arima dago” erraten diot nire buruari. Ez da ikaragarrizko taldea ere. Batzuetan tonuari eusten diote, eta bertze batzuetan nola-hala ari dira, baina fresko ari dira, bizi. Ijitoen moduan, flamenko kantariek ere ez dute gaizki ari diren kontzientziarik, sentimenduaz baliatzen dira, barnetik.

“Yo canto la jota con sentimiento. / Yo canto la jota: nace de dentro. / Da voz al amor, la vida y la fiesta. / Se llena de aire y canta a la tierra”.

Hala dio kantuak, eta bat egiten dut. Sentimendua. Barnean daramat antzinekoen jota, haien esentzia. Nire material genetikoaren parte da. Kantatzera noalarik, ordea, haiek ez bezala kantatuko dut, bertzela bizi naizelako, bertzela bizi dudalako mundua. Bertze aldi bat da oraingoa, ezin haiek bezala kantatu, nahiz sentimendua beti hor den. Sentimendurik gabe, zertan kantatu jota? Orduan bai, gauza akademikoa litzateke, kultua. Musika sotila da jota, egitura ere sotila du, baina historiaz, jendez eta sentimenduz betea da.

“Hoy canto la jota y suena distinta. / Tiene otro color, distinto camina. / Hoy sale de viaje a ver otros mundos. / Valiente se atreve a decir ‘futuro’”.

Diferente, ezinbertzean. Jesus Morenok, musika kritika egiten baitu Aragoiko egunkari batean, zioen Josetxoren [Goia-Aribe] En jota diskoa ez zela jazz musika, ez jota diskoa ere. Aldiz, haren irudiz, batak eta bertzeak eskutik heldurik egin duten pasioa zela, zer aurkituko. Esperimentazio ibilaldi bat zela, alegia. Jose Migel Lopezen erritmo etnikoen barne da gure lan hori, bi musika zinez diferenteak bata bertzearen ondoan ezartzen baititu. Erritmo etnikoen saileko lehenbiziko diskoa Dissidenten izanen zen, Berlingo talde bat marokoar batekin batera jotzen aritzen baitzen. Berlindarren musika, eta marokoarrena, biena entzuten ahal da haien diskoan, interakzioan dira, ez bata bertzearen gainetik. Orobat En jota. Bi urte eman ditugu gogor lanean, biak, hala jazza nola jota, indartzeko. Horretan, nahitaezko da zintzo jokatzea. Josetxo ondoan izan da beti, nik eroso kantatzeko, onena emateko. Erraten zidan: “Atera zure barneko ijitoa!”, eta kantatzen nuen. Errespetuz, ilusioz eta maitasunez egin dugu lana. Ez du lan erraza ematen, baina natural egin dugu, deus behartu beharrik gabe.

Zure lanean bada aldarri bat: “Posible da bertzelako jota bat”. Jota zaharren kortsea estuegi duzu?

Ez da gaizki errana. Kortsea. Ehunka jota kantatu ditut, ezin konta ahala, kantatu eta kantatu, eta, hondarreko, horixe, kortse barnean sentitu nintzen. Bertzerik eskatzen zidan gorputzak: “Hagitz gehiago egin liteke jotatik abiaturik!”. Denbora joan arau hobeki konprenitzen duzu: libre uzten ez duzun hura, arnasa hartzen uzten ez duzuna, aldatzen uzten ez… ito egiten da, hil. Folklorea beti ari da aldatzen, esentzia beti bat badu ere. Erran dizut: ezin nezake aitatxi-amatxien gisan kantatu jota, baina bat bera dut esentzia.

Flamarique ahizpek zer diote En jota diskoan darabilzun kantatzeko gisaz?

Ez dute entzuna oraindik, baina haietarik batek errana du: “Belarrira ongi egiten duen heinean –eta seguru ongi egiten duela–, eta zuek ongi pasatzen baduzue, aski da hori!”. Kar, kar, kar… Flamarique ahizpek kariño handia didate. Nik ere hagitz maite ditut. Josetxoren Herrimiña diskoan ere baziren pare bat jota, eta ahizpa haiei entzunarazi nizkielarik, aurpegi arraroa jarri zuten lehenbizian, baina berehala erran zuten: “Hagitz ongi kantatzen duzu, Arantxa!”. Ez dute gure gisan ikusten, haiena jota klasikoa da, baina ez dute gaizkirik erraten. Hein batean, konprenitzen dute.

Agur jota bat, faborez.

Hamaika ditut gustukoak, eta bat aukeratu dizut: “Si canto me llaman loco / y si no canto cobarde. / Si bebo vino, borracho / y si no bebo, miserable”. Maite dut jota hori. Erranez bezala, zernahi eginik ere, beti izanen dute zutaz zer erran. Ez da gaizki ere. Zutaz mintzatzen badira, ongi edo gaizki, erran nahiko du bizirik zarela.

Nortasun agiria

Arantxa Diez (Tafalla, 1977). Arkitektoa da, eta jota kantaria. Bietarik du Arantxa Diezek. Herriko jota eskolan ikasi zuen kantatzen 1985etik 2001era, Flamarique ahizpen babesean. Murillo del Fruton estreinatu zen, 12 bat urte zituela. Eta lehenbiziko jota hura: “Un día en la tudelana / yo marchaba de Pamplona / crucé Tafalla y por la Ribera / llegué a Tudela. Un día en la tudelana / oí cantar una jota / era Navarra y aquella jota / yo no la olvido / la cantó Raimundo Lanas”. Hainbat emanaldi, jaialdi eta lehiaketatan parte hartu zuen, ase arte. Orduan, Josetxo Goia-Aribe azaldu zen, eta guztiz aldatu zitzaion bidea. Haren Herrimiña (2000) eta En jota (2012) diskoetan lagundu du. Alemaniara bidean da maiatzean Goia-Ariberen taldean, eta Donostiako Jazzaldian izango dira uztailean.

OFF THE RECORD
Zeruak Josetxo igorri

2000. urtea zen, 20 urteko neska gaztea zen Arantxa. Flamarique ahizpen jota eskolan ari zela, foniatrarenera hasi zen, ahotsaren aukera handiagoak aztertzera. Hainbat jotero hartzen dituen foniatra izaki, haraxe jo zuen Goia-Aribek behin: “Baina ez nornahi, izukaitza behar dut”. Eta foniatrak Arantxa agindu. Neskaren gurasoen etxera hots egin eta bertan agertu zen Josetxo, saxofoia eta teklatua harturik. Proiektua azaldu zion eta Arantxak: “Zeruak kasu egin dit!”. Elkarlan oparoaren hasiera izan zen.


Azkenak
2016-05-04 | ARGIA
Euskal kultura ezagutarazteko bide berrien bila jalgiko dira Aiaraldean

Maiatzaren 23tik 29ra Arabako eskualdeko bederatzi herrietan programazio kultural zabalarekin batera eztabaidarako emango duten jardunaldiak antolatu dituzte, komunikazioa eta transmisioa ardatz hartuta.


EiTBk ostegunean etengo du Nafarroako emisioa, Espainiako Gobernuaren agindua betez

Espainiako Gobernuak duela bi aste agindu zion Euskal Irrati Telebistari Nafarroako telebista emisioa eteteko, aurreko legealdian –UPN gobernuan zela– aurkezturiko helegite bati jarraiki; agindua bete ezean, “ekipoen eta instalazioen zilegitzea” eskatuko zukeen Madrilek. Ostegunean Nafarroan telebista emisioa etengo duela iragarri du EiTBk.


2016-05-04 | Mikel Asurmendi
Kultur ekitaldiak
Jose Luis Rebordinosek jasoko du 2016ko Zilarrezko Gehitu saria

Gehituk (Euskal Herriko Lesbiana, Gay, Transexual eta Bisexualen elkartea / LGTBI) Jose Luis Rebordinosi eta Donostiako Zinemaldiko taldeari eman die zilarrezko Gehitu saria.


Gipuzkoako errepideetako lan-gatazka
65 egun greban eta konponbiderako seinalerik ez

Gipuzkoako errepideetan mantenu lanak egiten dituzten langileek luze daramate borrokan azpikontratazioak ekarritako lan baldintza eskasak alda daitezen. Maiatzaren 13rako mobilizazio handia iragarri dute Donostian.


Erregai fosilak lurpean uzteko eskatzeko mundu mailako deialdia

Break Free mundu mailako plataformak mobilizazioak iragarri ditu maiatzaren 4tik 15era bitartean, munduko hidrokarburo erreserba ezagunen %80 lur azpian uztea eskatzeko. Beren aburuz, neurri hori beharrezkoa da klima aldaketari aurre egiteko Parisko Hitzarmena bete eta tenperaturaren hazkundea mugatzeko.


2016-05-04 | Zebrabidea
Nork eta zergatik eraiki du mundu iluna hilerokoaren inguruan?

Emakume gazteen sexu osasuna hobetzeko mozioa aurkeztu zuen joan den apirilaren 21ean Manresako CUPk.


Frankismoko testigantzak jasotzeko bulegoa, zabalik Iruņean

Testigantzak jasoko ditu. Frankismo garaiko biktimena, errepresioa jasan zutenena eta egunerokoan kalteak pairatu zituztenena.


Neonazien manifestazio bati aurre egin dion emakume beltz baten argazkiak bira eman dio munduari

Suediako Borlange herrian gertatu da, Eskandinaviako mugimendu faxistak deitutako manifestazio batean, Vilaweb hedabideak zabaldu duenez.


2016-05-04 | Hala Bedi
Refugees.tv: Idomeniko errefuxiatuen kanpalekuko egoera umorez salatzeko tresna

Hbi Greziako lagunek frogatu dutenez, Idomeniko errefuxiatuen kanpalekuan umoreak ere badu tokia: Refugees.tv telebista-kateko kideak dira horren adibide. Euren egoeraren berri ematen dute Internet bidez, botila zaharrez egindako kamerekin, eta edalontzi eta galtzerdiz egindako mikrofonoekin, kanpalekuan dituzten baliabide urrien erakusle.


Txinak aske utziko du Tiananmengo protesten harira atxilotutako azken presoa

Dui Hua fundazioaren arabera, Miao Deshun da Tiananmengo protesten harira espetxean geratzen den bakarra. Milaka pertsonak hartu zituzten kaleak demokraziaren alde 1989an.


2016-05-04 | Xabier Letona
Lopezek Mozal Legea ez aplikatzeko konpromisoa eskatu dio Nafarroako Gobernuari

Axier Lopez ARGIAko kazetaria Nafarroako Legebiltzarrean izan da Mozal Legearen ondorioz jasotako isunaren berri ematen. Lege honek kazetaritzan eta herri mugimenduen jardueran dituen ondorioak azaldu ditu.


Ipar Koreako kanpo harremanetarako idazkariak hitzaldia emango du Donostian

Alejandro Cao de Benós Ipar Koreako kanpo harremanetarako idazkariak hitzaldia emango du Donostiako Garoa Kultur Laben. Bera da Kim Jong-un jeneral eta estatuburuaren aginduetara ari den atzerritar bakarra.


SATeko kide Diego Caņamero atxilotu dute

Andrés Bódalo SATeko kidearen askatasuna eskatzeko martxa hastear zela eraman dute atxilo.


ZAS! arrazakeriaren eta xenofobiaren aurka

ZAS! Zurrumurruen Aurkako Sarea sortu dute EAEn arrazakeriaren eta xenofobiaren prebentziorako. Erakunde publikoek, gizarte erakundeek eta norbanakoek osatzen dute;  horientzat guztientzat elkargune bilakatu nahi du sareak, “zurrumurruen aurkako estrategietarako praktika egokiak ezagutu eta aztertzearekin batera, diskriminazioaren eta xenofobiaren aurkako prebentzio eta borroka lana” egin dezaten.  


Txetx Etcheverry Bizi! mugimenduko bozeramailea deklaratzera deitu dute Baionako polizia-etxera

Iazko udan egindako Alternatiba Itzulian, Alsaziako Fessenheim zentral nuklearraren aurrean egindako hitzartze batengatik joan beharko du deklaratzera Baionako polizia-etxera, maiatzaren 10ean.


Eusko Jaurlaritzak eta Nafarroako Gobernuak lankidetzarako protokoloa onartu dute

Eusko Jaurlaritzako Gobernu Kontseiluak onartu du Euskal Autonomia Erkidegoaren eta Nafarroako Foru Komunitatearen arteko lankidetza protokoloa. Gauza bera egingo du asteazkenean Nafarroako Gobernu Kontseiluak.


2016-05-03 | Josi Martin
Beste kazetaritza bat posible (eta beharrezkoa) da

Okertu egin naiz. Arestian kazetaritzaren krisiaz idatzi dut, egunkari ezagunen salmenta jaitsiera soilik kontuan hartuta, eta suposatu egin dut informazioarekiko halako baldartasun pitin bat gazteriaren partez. Barkamena eskatu behar dut. Jarraitzen dut pentsatzen benetako arazoa egunkari “printzipalen” sinesgarritasun eza dela, botere politikoekin eta beraien orrietan iragartzen diren enpresa handiekin dauzkaten loturengatik, batez ere. Eta jarraitzen dut kritikatzen bezeroari ezinbestekoa irudituko zaion produktu bat sortzeko kazeta horien gaitasun falta (egunkariak “beharrezko artikuluak” legez daude izendatuta BEZaren zerrendan, %4ko zergarekin).


2016-05-03 | ARGIA
'Txoministak' web-telesaila asteazkenero ARGIAn

Hiru Damatxo ideia faktoriaren eskutik, web-telesail berria dator zuen pantailetara asteazkenetik aurrera. Sintonizatu ARGIA, bertan ikusiko baituzu beste inon baino lehen Txoministak.

ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA