Nor zen Esteve Materra, lapurtera klasikoz idatzitako lehen obraren egilea?

  • Best-seller baten idazlea XVII. mendean, baina oso ezezaguna euskaldun gehienentzat: Esteve Materraren Doctrina Christiana liburuaren 1617ko ale bat aurkitu izanak lehen planoan jarri du frantziskotar euskaldunberria.

Gorka Bereziartua Mitxelena @boligorria
2015eko otsailak 17
Kopenhagen agertu da Esteve Materraren liburuaren lehen edizioa. Aziti Bihia elkarteak eman du aurkikuntzaren berri astelehenean.

Aspaldi galdutzat eman zen liburua Kopenhagen agertu dela dioten berriak zabaldu dira astelehenean eta obra aurkitu duen Aziti Bihia Hizkuntzalari eta Filologoen elkarteak idazleari buruzko hainbat azalpen eman ditu.

Materraren bizitzaz “ezer gutxi” dakigula aitortzen duten arren, zenbait datu interesgarri plazaratu dituzte Doctrina Christianari buruzko ikerketaren nondik norakoak azaltzen dituen webgunean.

Ez zen sortzez euskalduna: hori da Materrari buruz irakurtzen hasita arreta deitzen duen lehen ezaugarria. Bertrand Etxauz apezpikuaren esanari jarraituz ikasi zuen euskaraz, ustez Axularren maisutzapean, denbora gutxian ikasi ere. Eta ondotik idatzi zuen orain berreskuratu den euskarazko obra.

Ikertzaileek uste dute Materra ez zela nolanahiko eliza-gizona izan bere garaian. Frantsesez ere zenbait lan idatzi, itzuli eta moldatu zituen, erlijioa ardatz zutenak betiere: Parisen argitaratu zituen L´Horologe spirituel (1606) eta Saint exercice sur les dimanches (1606), Diego de la Vegaren lan baten itzulpena azken hori.

Handik urtebetera berriz, Juan Márquez itzuli zuen frantsesera (Les deux états de la spirituelle Hiérusalem militante et triomphante, 1607). Euskarazko dotrinaren ondoren ere jarraitu zuen frantsesezko produkzioarekin, 1628ko Recueil de prières en temps de contagion eta Le Directeur familier (1645) liburuekin.                                                         

Horietatik guztietatik, L´Horloge spirituelekin batera, euskarazko Doctrina Christiana izan zuen arrakasta handiena ikertzaileen aburuz, obra horiek aipatzen baitira ondorengo erreferentziazko lanetan.

Kontraerreformako liburua

Erlijio Gerren ondorengo testuinguruan argitaratu zela kontuan izanda, eta Etxauz izan zuela bultzatzaile –liburua Baionako eta Toursko apezpiku izandakoari eskainita dago–, kontraerreformako obratzat jo liteke.

Lapurdin katolizismo ortodoxoa zabaltzeko asmoz hainbat liburu argitaratu ziren latina ez zen beste hizkuntzetan.Doctrina Christiana izan zen horietan aurrenekoa, baita hamarkada batez euskaraz irakurri ahal izan zen liburu bakarra ere. Lehen edizioak haurrei dotrina irakastea zuen helburu eta horregatik, elkarrizketa gisa prestatutako lana da.

Arrakasta lortu bide zuen, 1623rako bigarren edizioa publikatu baitzen, nahiz eta diferentea izan: Mikel Lizarraldek Berrian jaso duenez, marinelentzat pentsatuta berrargitaratu zuten, haurrei egindako aipamen oro desagertuta.

Mende berean beste bi aldiz ere argitaratu zen, 1648an eta 1693an. Ezagutzen den azken edizioa 1704koa da. Ia mende bateko ibilbidea egin zuen eskuz esku Materraren lanak irakurle euskaldunen artean.


Hizkuntzalaritza kanaletik interesatuko zaizu...
2017-06-18 | Dabi Piedra
"Hainbeste berbeta egoteak esan nahi du herri hau ez dela kohesionatuta egon"

Mendebaleko euskara liburua, Euskal Herriko sartaldeko euskalkiaren gaur egungo argazki zehatza plazaratu berri du Koldo Zuazo (Eibar, 1956) hizkuntzalari eta irakasleak. Azpieuskalkien eta aldaeren sailkapena dakar lan berriak, baita hiztegitxoa ere. Irakurtzeko eta ikusteko liburua da, 95 mapa baitakartza: herriz herriko berezitasunak ezagutu nahi dituenarentzat, harribitxia. Mugarria da lan hau autorearen ibilbide luzean, baina ez da helmuga, beste euskalkiak zain baititu.


2017-05-17 | Xiberoko Botza
R-a nola ahozkatzen da?

Eüskaraz, R letraren ahozkatzeko manera kanbiatü da azken hamarkadetan. Ondoramen hori da Xantiana Etxebestek lantzen düana eskolatze ikerkan edo tesian. Fakültateko tesiaren helbürüa zen ohartzea "r" ahozkatzeko manera nola kanbiatü den. Ohartü da orotarat R-aren ahozkatzeko bederatzi manera bazirela. Bi nagusiak direlarik eüskarazko manera, adinekoek egiten düena, eta 40 urte azpiko haboroxeenek ahozkatzen duten frantsesezko manera.


2017-04-02 | Edu Zelaieta
Tasunkeriak

Argentinan egindako film bat ematen ari dira Espainiako telebista batean. Publiko guztiek ikusteko moduko pelikula da, eta mundu hispanoan zein Hegoaldeko bazterrik euskaldunenean –barka, ARGIAko irakurle hori– ezaguna dugun Ratoncito Pérez pertsonaia da protagonista.  

Filma ikusten hasi zarete egongelan, etxeko bizilagun haur-helduak. Berehala ohartu zara, ongi bezatua baituzu belarri parea hizkuntza kontuekin eta hizkuntza kontuetara,  istorioko pertsonaiek... [+]


Piarres Xarriton hil da, mende bateko ikuspegia galdu du euskal kulturak

Piarres Xarriton idazle eta euskaltzaina hil da ostiral honetan. 96 urte zituen eta bere ibilbidea errepasatuta, mende baten perspektiba galdu du Euskal Herriak.


2017-03-14 | Hiruka .eus
"Genero-markarik gabeko izenen aldeko apustua egiten dute askok"

Izenek egungo biko genero-sistema zelan erreproduzitzen duten azaltzeko, Saioa Iraola Urkiola Bilgune Feministako kideak akordura ekarri ditu Idurre Eskisabel Larrañaga kazetari eta antropologo beasaindarraren berbak. Eskisabelek esaten duenez, "egunerokotasunean, emakumeak eta gizonak sortzen dituzte izendegiek".


Hiztegian aurkituko ez dituzun txori izenak

Euskal Herriko hegaztiei buruzko webgunea sortu du Asier Sarasua biologo eta filologoak: txoriak.eus. Helburu nagusia txorien euskarazko izenak biltzea da, baita horien inguruko informazioa ematea ere. Hortaz, bi alderdi jorratu ditu Sarasuak webgunean: batetik ornitonimia (txori izenak), eta bestetik ornitologia (hegaztiak aztertzen dituen zoologiaren adarra). Natur ondarea eta ondare linguistiko eta kulturala uztartu ditu. 


Koldo Mitxelena 1915-1987
MULTIMEDIA - dokumentala

Euskal hizkuntzalari eta idazle ezagunaren inguruko dokumentala, bere heriotzaren 10. urteurrenaren harira egindakoa.

Data: 1997
Zuzendaritza eta errealizazioa: Mikel Mendizabal Cristobal
Ekoizlea: Lehize Ekoizpeak
Gidoia: Ascension Martinez

 


Peruko resigaro hizkuntzaren azken emakumezko hiztuna hil dute

Galtzeko zorian dagoen Peruko resigaro hizkuntzaren azken emakumezko hiztuna zen 67 urteko Rosa Andrade. Azaroaren amaieran hil zuen bere etxean sartu zen gizonezko batek. Andraderekin, geratzen ziren resigaroaren hiztunen erdia hil zen.


Hiztegi herrikoia osatzeko Facebookideekin blagan

Kapen, blagan, billaba, txotxua hitz arruntak dira Hondarribian. Herriko hitz eta esamoldeak, ohikoak eta ez hain ezagunak, biltzen hasi zen Ketxus Ponce, jolas modura, eta 800 baino gehiago ditu dagoeneko. Facebookeko Honddarbiko hitzak orrialdean osatzen doa Hondarribiko euskararen artxiboa, jendeak sare sozialean bertan egiten dituen ekarpen, ñabardura eta eztabaidek aberastua.


"Indifference kills languages, not languages' enemies"

Barcelona University's Carme Junyent gave a conference at the University of the Basque Country Humanities Faculty as part of the presentation of Oihaneder Euskararen Etxea's Hitz adina mintzo cycle. Before talking about the death of languages, Junyent underlined the quality of the cycle, praising the excellence of the experts speaking and inviting the members of the audience to take part in all the sessions.

 


Eguneraketa berriak daude