Emakumeak borrokan
Literatura Unibertsala bilduma

Itzulpenak irakurle bila

  • Irail bukaeran, San Jeronimo egunean, Itzultzaileen Eguna izan zen. EIZIEk Literatura Unibertsala 20 urte mahai-ingurua atondu zuen, Donostiako San Jeronimo (ezin bestela izan) kaleko liburutegian.
Miren Ibarluzea
2010ko urriaren 17a
itzulpenak irakurle bila
Gotzon Egiak gidatutako mahai-inguruan Iratxe Retolaza, Xabier Olarra eta Lourdes Otaegi.
Irailaren 30a gorriz markaturik ageri zen itzultzaileen agenda eta egutegietan, San Jeronimo eguna baita, itzultzaileen patroiaren eguna. San Jeronimok ordura arte grekoz eta hebreeraz soilik irakur zitekeen biblia itzuli zuen latinera. Harena da, hortaz, Vulgata (herriarentzako edizioa) izenez ezagun den bibliaren itzulpen ofiziala. 23 urtez aritu zen lan horretan, 382. urtetik 405. urtera artean. San Jeronimorena da, halaber, itzultzaileek sarri darabilten “Non verbum e verbo, sed sensum exprimere de sensu” esapidea –ez hitzez hitz, ez bada esanahiak ordeztuz–.

San Jeronimok legetxe, hainbat eta hainbat ordu eman izan dituzte itzulpen lanetan euskal itzultzaileek Literatura Unibertsala bildumako aleak euskarara ekartzea egokitu zaienean. Literatura Unibertsala bildumak aurten 20 urte bete ditu eta EIZIEk (Euskal Itzultzaile, Zuzentzaile eta Interpreteen elkarteak) antolatutako mahai-inguruan, besteak beste, bildumaren Katalogo Orokorra banatu zen. Katalogoaren sarreran egoki dio Lourdes Auzmendi Hizkuntza Politikarako sailburuordeak: “Literatura ororen loraldia, noski, ez zen etorri berez, bat-batean, besteei begiratuz eta besteengandik ikasiz baizik, hizkuntza ustez hobe eta aberatsetan idatzitakoan oinarriturik hizkuntza landugabe eta larrekoaren mugak zabalduz, noranahiko bihurtzeko.

Literatura ororen loraldiaren aurkian idazle eta idazlan handiak ager daitezen, ezinbestekoak dira ifrentzuan itzultzaile eta itzulpen handiak; itzulpena ez baita hizkuntza baten biziberritzean badaezpadako makulu baldarra, emagin eta inude baizik. Itzulpena ekarle da, hizkuntza orotako ekoizpen baliotsuenak dakarzkiguna; eta eramaile, gure literaturarik onenaren berri ere beste hizkuntza ororen plazara daramatzana”.

Bilduma zabaldu nahian

Gotzon Egia akuilari zutela, bildumaz jardun zuten Iratxe Retolaza, Xabier Olarra eta Lourdes Otaegi adituek.

Retolazak mahai-inguruan esana da itzulpenaren alorrean egin dela ahaleginik handiena hizkuntza literarioa aberasteko, baina kalitatea baduten arren eta eragiteko modukoak izan badiren arren, badirudiela Literatura Unibertsala bildumako aleak ez dutela euskal literatur sortzaileen belaunaldi berrian eragin, beste hizkuntza batzuetara itzulitako lanek hango idazleengan eragin duten modu berean. Horrez gainera, Literatura Unibertsala bildumarako hausnarketa taldean egin izana goraipatu zuen, halakorik ez duela eta ikusi, kasurako, euskal literatur sistemaren komunitatean.

Olarrak itzultzaile legez hitz egin zuen, Literatura Unibertsala itzultzen duenak bihotz zati bat ere jartzen duela aitortuz, Literatura Unibertsaleko itzultzaileak ez duela mertzenario lana egiten goraipatuz.

Literatura Unibertsalaren hutsunea gizarteratzean omen dago, eta irakurlearengana ez heltzeko zer gertatzen den aztertzekoa da. Non ikasten da Literatura Unibertsala irakurtzen? Lourdes Otaegi irakasleak, hezkuntza ertainetako irakasle gisa hausnartu zuen. Literatura Unibertsaleko aleak irakurtzera emandakoan emozio sakonagoak agerrarazten omen dituzte ikasleek, baina kontua da bitartekariek ahalegina egin behar dutela Literatura Unibertsaleko lanak ezagutzeko eta aukera egokiak egiteko. Euskal literatur itzulpengintzaren historiako pasarte polit bat gogorarazi zuen halaber Otaegik, Orixek Tormesko itsumutilarena eman zuenean zati bat asmaturik eman zuela-eta jazoera nola justifikatzen zuen itzultzaileak berak eta haren kritikari izandakoek. Testuaren hizkuntza iragazpena egiteaz gain “iragazpen morala” egin zuela zioen Orixek, irakurlearen integridadearen alde, eta garaiko pentsamoldeari erantzuten zion, kritikarien esanetan.

Mahai-ingurura gerturatutakoek ere hartu zuten hitza. Itzultzaile, idazle, itzulpengintza ikasleak… ziren bertan, eta bukaeran, denen ikuspegiak bildu zituen Gotzon Egiak: Literatura Unibertsala bildumaren etorkizunari begira itzulgaiak aukeratzeko irizpideak berraztertu beharko dira, itzulgaiak ez daitezen izan, batez ere, Mendebaldeko kanonen araberako gizon idazle zurien lanak. Irakurle faltaren arrazoibidea ez datza itzulpenean edo literaturan, arazo psikosoziologikoek eragiten omen diote euskal literatur irakurlegaiari. Usadioak aldatzeko saioak egin beharko dituzte bitartekariek, eskolak berebiziko garrantzia duela aipatu zelarik. Literatura Unibertsalak molde berrietara egokitzeko saioa egin beharko du, eta irakurle ororen eskura izan, saretik doan deskargatzeko moduan, kasurako. Gurean, gainera, Itzultzailearen Egunean aipatu auzi guztiak aztertzeko metodorik ez dago, itzulpen kritika akademikorik ez baita egiten.

Galdera gehiago, hortaz, erantzunak baino Itzultzailearen Egunean. Baina, hori osasungarria da oso.
Hogei urtez 153 ale
Literatura Unibertsala Eusko Jaurlaritzako Kultura Sailaren eta EIZIEren lankidetzaz sortutako bilduma da. Hango eta hemengo 153 ale, orotariko hizkuntzetatik euskarara itzulitako literatur lanak denak ere, ekarri dizkigu ekimenak 1990etik 2010era bitartean. Lehen aroko liburuak Ibaizabal argitaletxeak emanak dira; bigarrenekoak, Alberdania eta Elkarrek. Argitalpena lehiaketa bidez esleitu zen bere sasoian, eta era berean esleitu izan dira urtero-urtero itzulgaiak: lehiaketa bidez. EIZIEk emandako itzulgaien zerrendatik hautaketa eginda, lagin bat aurkeztu behar izan dute itzultzaileek, eta EIZIEk izendaturiko epaimahaiak esleitzen ditu itzuliko diren lanen eta itzultzaileen izenak, urtean-urtean aurkeztutako itzulpen proiekturik onenak irizten dizkienei obra osoa itzultzeko beta eskainita.

“Orain, amaraunetik askatzeko, itzulpenek Veneziara naramate, Don Ibaira naute eramaten, Comalan jartzen naute puntuan, eta, ia oharkabean, euskararen gondolan pasatzen naiz Gustav Aschenbachekin batera Zizpuruen Zubi azpitik, euskararen zaldian egiten dut trosta estepetan barrena soldadu kosakoekin, euskaraz jarraitzen dut Juan Preziadorekin ere errege karrikak Contlako bidearekin bat egiten duen lekuan, munduko hizkuntza jantzi guztiak elkartzen diren bidegurutzean”.

Halaxe dio Anjel Lertxundik. Ezen ez baita ahuntzaren gauerdiko eztula Literatura Unibertsalak 20 urteotan gurera ekarritakoa. Itzultzailearen Egunerako prestatutako bideo-emanaldian halaxe zioten elkarrizketatuek ere, gauza asko ekarri dituela Literatura Unibertsala bildumak: literaturaren altxor harrobia, euskal liburuen katalogoa handitzea, trebakuntza itzultzaileentzat, euskararen normalizaziorako behar-beharrezkoa den literatura hizkuntza, irakurle ohitua… Lurdes Auzmendi, Bakartxo Arrizabalaga, Mari Jose Olaziregi, Koldo Biguri, Juan Gartzia, Anjel Erro, Patxi Baztarrika, Gorka Arrese eta Karlos del Olmo ikusi eta entzun genituen besteak beste aipatu bideo-emanaldian.
ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak
ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude