Gose greba gotzaindegian, 40 urte

"Abadetza tresna bat zen guretzat, inpunitatea"

  • 1969ko maiatzaren 30ean, bost abadek itxialdia eta gose greba egin zuten Bilboko Gotzaindegian. Latz ordaindu zuten frankismoko Elizari aurre egitea, eta Zamorako kartzela berezian sartu zituzten. Baina, “presoaren lehen eginbeharra ihes egitea da”...
Urko Apaolaza Avila @urkoapaolaza
2009ko maiatzaren 31
Xabier Amuriza, Josu Naberan, Julen Kalzada eta Alberto Gabikagogeaskoa; Nikola Telleria zena falta da.
Xabier Amuriza, Josu Naberan, Julen Kalzada eta Alberto Gabikagogeaskoa; Nikola Telleria zena falta da.Judit Fernandez
Suspense etengabea zen Euskal Herria 60ko hamarkadan, nondik lehertuko ote zen asmatzerik ez zegoen lapikoa. 1969ko Gotzaindegiko gose greba eta Zamorako kartzelako ihes saiakera ez ziren bi okurrentzia izan, bi gertaera isolatu. Gizartean eta seminarioen barrunbeetan borborka zegoen giroaren ondorio ziren. ETAren lehen ekintza armatuak, lehen hilketak, sarekadak eta torturak, salbuespen egoerak... Inoiz ezagutu duten “hamarkadarik esplosiboena” bizitzea tokatu zitzaien lau hizlariei; sotana jantzita.

Orain, 40 urte beranduago, gertakizun konkretu haiek kontatzea erabaki dute protagonistek: Julen Kalzadak (Busturia, 1935), Alberto Gabikagogeaskoak (Lekeitio, 1936), Xabier Amurizak (Etxano, 1941) eta Josu Naberanek (Gautegiz Arteaga, 1941). Bizipen horiek bilduko dituen liburuari forma ematen ari dira Josu Naberan bera, Angel Zelaieta eta Juan Mari Arregi.

Larrabetzun zita

Larrabetzun bildu dira abade-ohiak, aurretik elizara sartu ditugu argazkitara, nahiz eta, dioten, egungo Elizaren gorabeherak ez dituzten gehiegi jarraitzen. Josu Naberanek ez ditu ahaztu Larrabetzuko eliza horretan gertatuak, nola 68an poliziak eragotzi nahi izan zuen hil berri zuten Etxebarrietaren aldeko meza: “Guardia Zibila etorri zen eta hartu zuen kalea; jendea kalean eta ni eliz atarian. Kanpaia jotzeko ordua iritsi zenean, hasi nintzen jotzen eta jendeak aurrera egin zuen. Hor denek jaso zuten egurra, ezkertiarrek eta eskumatarrek” dio. Baina, Naberanek ez zuen etsi: “Oraingoan ez bada hurrengoan” esan zien benemeritakoei. Horrela eduki zituen “xakean”, nola euskal apaizek frankismoko aparatua eduki zuten jokoz kanpo.


Bazegoen euskal Elizaren barruan holako errebeldia bat. Zer giro arnasten zen seminarioetan? Nondik atera zen zuen jarrera hori?


Josu Naberan: Sasoi hartan salbuespen egoera zegoen Gipuzkoan eta Estatu osora zabaldu zen, gose greban hasi baino hiru hil lehenago. Kanpoan mobida handiak zeuden, sektore guztietakoak eta abadeak ere hor sartu ginen.

Xabier Amuriza: Seminarioa ez zegoen giro horretatik aparte. Halako esplosiorik hain denbora gutxian? Hiruzpalau urtean seminarioak hankaz gora joan ziren. Errebelde kontzientzia izan ote zen... Abade egin nintzen pentsatuz sotanarekin hilko nintzela, eta hurrengo urtean sotana barik nenbilen.

Julen Kalzada: Nik hainbat urte egin nituen Gasteizen eta han horrelako konturik ez zen. Baina azkeneko bi urtetan Deriora etorri eta giroa guztiz ezberdina zen: Herri Gaztedi, ETA... Gero etorri zen Vatikanoko kontzilioa eta gogoratzen naiz obispoa etorri zela asaldatuta: “He visto un obispo negro, muy negro!” esanez.

Bilboko Gotzaindegian gose greba

Gogor taldeko abadeak lehenago ere bazituzten bi itxialdi labur eginak leku horretan, bidea bazekiten beraz. 69ko apirilean Kantabriako Mogrovejon ETAren kontrako sarekada gertatu zen eta Mikel Etxebarriaren ihesaldia sonatua izan zen. Testuinguru horretan sartu ziren abadeak Gotzaindegira eta honela dio Amurizaren orduko bertso batek:

Maiatzeko egun batez
hogeita hamar hain suertez
gose greba bat hasi genduan
geure borondatez.
Goitik laguntzarik bapez
guztia zen geure kaltez
obispo ta apaiz golko-handiak
lasai bizi bitez.


Zergatik, zehazki, gose greba hura?


J. Naberan: Aspaldian genbiltzan zerbait gogorragoa egin behar zela pentsatzen eta tortura salaketek probokatu zuten hori. ETAko egitura jausi zenean torturak azaleratu ziren lehen aldiz modu ebidentean; horien kontra planteatu genuen gose greba eta itxialdia.

X. Amuriza: Pentsatu behar da frankismoa oso katolikoa zela eta horrelako ekintzek eztanda soziala eragiten zutela, kleroak berak ere horrela aurre egiteko...

Paper bat ere atera zenuten. Zergatik haserretu zen horrenbeste Eliza idatzi horrekin eta grebarekin?


Alberto Gabikagogeaskoa: Bazekiten poliziak etorri behar zuela eta herri guztia guri begira zegoela. Baina nahita nahiez baimena eman behar zieten sartzeko, zuten posturagatik. Cirarda obispoa guregana etorri zenean hau esan zigun: “Zergatik ez zarie joan Hotel Carltonera?”


Zerk motibatu zuen ekintza hura? Arrazoi erlijiosoak izan ziren, moralak, edo politikoak?


J. Naberan:
Cirardari eskatzen genion torturak salatzeko, baina nobedadea izan zen errebindikazioak zuzenean Estatuari eskatuz egin genituela eta ez Elizari.

X. Amuriza:
Atera genuen agiria ikustea besterik ez dago. Salaketa politikoa zen, Bandidaje y terrorismo legea guk deklaratzen genion Estatuari. Eskubideak eskatzen genituen, baina ez genuen esperantzarik Elizak ezer salatuko zuenik, eta horregatik zen agiria hain politikoa.

Itxialdian bazen beste pertsona bat, Nikola Telleria, kartzelatik irten eta segituan hil zena. Zein zen Nikola zuentzat?


A. Gabika.:
Guk baino hogei urte gehiago zituen...

X. Amuriza: Gerra eta gero frankismoko iluntasunean geratu zen, isolatua. Derrepente etorri zen mugimendu berri hau eta “joño!” esan zuen; buruz bera sartu zen hor.

J. Kalzada: Gogoratzen duzu ze ahalegin egin genituen bera grebara ez joateko?

X. Amuriza: Bai, ikusten genuen urte batzuk bazituela... Baina hari ez zegoen hura burutik kentzerik.

Esan liteke gerra zibiletik pausu gutxira zegoela egoera; aurreko gerran euskal apaizak hil zituzten. Ez al zenuten beldurrik?


A. Gabika: Nik abisu bat jaso nuen eskumako jendearengandik, baina batez ere torturen beldur nintzen.

J. Kalzada: Ni ez. Esperientzia bat baneukan lehenagotik, Dorronsororekin batera detenitu nindutenekoa, eta estura pasatu nuen arren, orduan ez ninduten ukitu.

X. Amuriza: Poliziak ez zeukan guri ezer ateratzerik. Nire beldurra zen pentsatzea “hauek badute informazioa” eta torturatzea hori ateratzeko.

A. Gabika: Baina euren kontua izan zen. Gure atxiloketa oso zabaldua zegoen, pentsa, Radio Parisen ere esan zuten. Orduan, guk besteen torturak salatzen eta deskuiduan guri ezer eginez gero... ez zitzaien komeni. Eta zer egin zuten? Bi urteko kondena sartu beharrean hamabikoa sartu, huraxe izan zen gure tortura.

J. Naberan:
ETAko kupula erori zenean uste zuten horrekin amaitu zutela, eta abade batzuk berriz ere endredatzen hastea Estatuarentzat jasanezina zen, horregatik, kondenak eredugarri horiek.

X. Amuriza:
Oso planteamendu utilitarioa zen gurea. Abade estatusarekin, urte batzuk bizi izan genituen halako inpunitate batean, baina bagenekien hori amaituko zela. Nik garbi nuen kartzelan amaituko nuela eta huskeria batekin beharrean, ekintza indartsu batekin nahiago.


Zamorako kartzelan


Arazo bat zegoen. Abadeek, Elizaren araudien arabera, kondenak komentuetan bete behar zituzten. Alberto Gabikaren kasua izan zen hori. 1964an atxilotu zuten homilia “subertsibo bat” emateagatik eta Palentziako Dueñaseko komentura eraman zuten: hamalau mila fruta-arbola, errekatxoa... “paradisu txiki bat” dio berak. Kontua da jendea erromesen modura joaten zitzaiola bisitan: “Gabika ezagutzen ez zuen amaren semerik ez zen Euskal Herrian” dio Amurizak.

Aparatu frankistak ez zuen hura errepikatzerik nahi eta konkordatu bidez kartzela berezia sortu zuten Zamoran, preso arrunt eta politikoengandik bananduta. Egitura horrek 1969tik 1976ra arte iraun zuen eta bertatik hamarnaka elizgizon pasatu ziren, gehientsuenak Euskal Herrikoak.

Zuek kartzelaratzeko baimena Cirarda gotzainak eman behar zuen. Zuengana jo zuen oniritzia eskatuz, kontzientzia arazoak izan zituela uste al duzue?


A. Gabika: Kontzientzia arazorik bat ere ez. Esan zigun: “Nik badakit zuek pribilejiorik ez dozuela nahi eta baimena emotea nahi dozuela”. Guk erantzun genion pribilejiorik ez genuela nahi, baina berak agertu behar zuela historiaren aurrean baimena sinatu zuena bezala.

X. Amuriza: Eta sinatu zuen.

Pribilejiorik ez zenuten nahi. Baina zein ziren kartzela hartako baldintzak?


J. Kalzada:
Guk eskatzen genuen beste presoekin batera egoteko.

X. Amuriza:
Baina pribilejiorik ez izateko eskari hori euren komenentziara aplikatu zuten eta zigor doblea izan zen: kartzela eta isolamendua.

Zergatik erabaki zenuten ihes egitea?


X. Amuriza:
Zein izan zen argumentu nagusiena? Bestela barrurago ez gintuztela sartuko.

J. Naberan:
Jon Etxabe eta biok hasi ginen ihesaldia zelan egin pentsatzen. Lehenengo horma gainetik salto egin behar genuela eta gero tunela egitea hobe zela...

Tunela egiteko urte eta erdi igaro zuten eta zailtasunak hamaika izan ziren: funtzionarioak entretenitu beharra, hormaren zimendu azpitik pasa, tunelari kurba eman, ateratzen zen lurra desagerrarazi, hezetasuna... Ihes egiteko kanpoko laguntza ere izan zuten, walkie-talkie baten bidez komunikatzen ziren haiekin. Horrela jakin zuten garitako argiak noiz pizten ziren, eta horrela lotu zituzten garraioa eta pisu-frankoak. Azkenean iritsi zen eguna ihesbidea amaitu zutena. Honela kontatzen du Amurizak: “Ze alturan geunden ez genekien eta badaezpada alanbre fin bat sartzen genuen, astiro, sabaian. Halako batean ikusi nuen orratzaren begia bezalako argitasun bat eta Genesisean bezala egin nuen garrasi: ‘Hemen jaut argie!’”.

Poztasunak gutxi iraun zien. Den-dena prest zutela, ihes gaua finkatuta, eta ilargi berria kontrolaturik, “krudeltasun probidentzial batek” erabaki zuen funtzionario bat tunelaren ahoa ezkutatzen zen garbileku gelara joatea zuzen-zuzenean. Ezin izan zuten ezer egin.


Argitu al da inoiz zer pasatu zen?


A. Gabika: Josu, zuk bazenuen teoria bat...

J. Naberan:
Kartzelako beste departamentuko leihoetatik preso komunek ikusten gintuzten eta funtzionarioak jakinaren gainean etorri zirenez, igual handik zerbait esan zieten?

Josu, Alberto eta Jon Etxabe egin zineten ihesaren erantzule.


A. Gabika: Etxabek kondenarik handiena zuen, eta gu biok, kasualitatez, zuloa aurkitu zutenean han suertatu ginen. Bestela, agian denok jasoko genuen zigorra eta horrela egitea pentsatu genuen.

X. Amuriza: Hauek segurtasun handiko kartzela batera eraman zituzten eta besteok zigor bat jaso genuen. Baina hain zeuden susto handiarekin, beste zulo bat bilatzen aritu zirela, hura zulo faltsua zelakoan.

A. Gabika: Ez zuten sinesten, zuloa bukatuta eta ihes egin gabe...

Urte mordoxka pasa zenuten kartzelan, gose greba eta protesta artean. Zergatik erabaki duzue, justu orain, hau guztia liburu batean kontatzea?


X. Amuriza:
Askotan esaten da euskaldunok geuk egindakorik ez dugula kontatzen. Kartzela enblematikoa izan zen, garrantzia izan zuena, zergatik ez dugu kontatuko?

A. Gabika: Testigantza bat da, gero ikusiko da jendearentzat interesantea den edo ez.
Bilboko Gotzaindegian gose greba, 40 urte
1960-1970: asaldaketa politiko-sozial handiko hamarkada
1969ko maiatzaren 30etik aurrera, bost euskal apaizek Bilboko Gotzaindegian burututako gose grebak, hamar eta hamabi urteko kartzela zigorrak ekarri zizkien; baina ez zen gertaera bakana izan gure herriaren historian. Francoren erregimenak, Eliza ofizialaren hierarkiaren laguntzaz, urtetan burututako errepresio politiko eta sozialaren aurkako ernetzea izan zen. Gurutzada frankista abiatu zenetik, euskal kleroaren hainbat sektorek herriaren alboan egoteko erabakia hartu zuten eta, horregatik, zenbait apaiz fusilatu egin zituzten. Apezpiku batek, Mateo Mugica Monsinoreak, hasieran altxamendu frankistaren alde egin arren, iritzia aldatu eta bere kleroa babestea erabaki zuen; ondorioz, errepresaliak jaso zituen, deserritu egin zuten eta Zarautzen hil zen, baztertuta.

ETA 1960an sortu zen. Klandestinitatean zabaldu ahal izateko, kanpoko laguntza behar izan zuen, eta laguntza hura, besteak beste, zenbait parroki etxetan eta erlijiosoen komentutan topatu zuten. Batzuetan, etxe horiek ETAko liberatuen babesleku izan ziren. ETAren propaganda aparatua ere hainbat apaiz eta erlijiosoez baliatu zen. Urte horretan bertan, Euskal Herriko 339 apaizek manifestu bat helarazi zioten Vatikanoari giza eskubideak, banakoenak nahiz kolektiboak, eta hizkuntza eskubideak urratzen ari zirela eta askatasun politikorik ez zela salatzeko. Manifestua sinatu zuten askok zegozkien apezpikuen errepresaliak jaso zituzten: jatorrizko parrokietatik urruneko herrietara lekualdatu –deserritu– zituzten.

1967an, Bizkaiko 80 apaizek Gobernu Zibilaren aurrean manifestazioa egin genuen sotanak jantzita, Bandas-eko (Bizkaiko Labe Garaiei hala esaten zitzaien orduan) grebalariei elkartasuna agertzeko. Urte haietan, zenbait apaiz fabrikatan eta eraikuntzan lanean hasi ziren. Egunetik egunera lan eta gizarte gatazkak areagotzen ari ziren. Orduan legez kanpokoak ziren maiatzaren lehenak eta Aberri Egunak gogor zapaltzen zituzten, eta pertsona asko atxilotzen zituzten, horietako batzuk apaizak, hala nola lerro hauek sinatzen dituena. ETAko atentatu batek lehen hildakoa eragin zuen eta, halaber, lehen aldiz guardia zibilak ETAko liberatu bat hil zuen, Txabi Etxebarrieta. Horrek guztiak Euskal Herria astindu zuen. Eliza ofizialak ezentzunarena egiten zuen, erregimen frankistarekin zeukan konplizitateari eutsiz. 1968an, Bizkaiko apaiz batzuek Bizkaiko Gotzaindegia bitan okupatu genuen, maiatzean eta ekainean, Elizaren konplizitatea salatzeko. 1968ko azaroan 80 apaiz inguruk Derioko Seminarioa hogei egunez okupatu genuen, Vatikanoari Eliza propioa, autoktonoa, pobrea, askea eta profetikoa –zapalketa politikoa eta soziala salatuko zuena– eskatzeko.

1969an, errepresioa basatia izan zen. Apirilean ETAren kupulako hainbat kide atxilotu zituzten, baina beste hainbatek ihes egitea lortu zuten eta, horretarako, herritarren laguntza izan zuten, baita zenbait apaiz eta erlijiosorena ere. Apaiz eta erlijioso horietako batzuk atxilotu zituzten, baina beste ehunka batzuek ihes egitea lortu genuen. Elizaren hierarkiaren errepresioa eta isiltasun konplizea zela eta, maiatzaren 30ean bost apaizek Bilboko Gotzaindegian gose greba abiatzea erabaki zuten. Epaitu eta hamar eta hamabi urteko kartzela zigorra ezarri zieten. Haientzat Zamorako “konkordatu-espetxea” inauguratu zuten. Elizaren eta Estatuaren Presondegia. Eta, gerora, dozenaka euskal apaiz espetxeratu zituzten hantxe.
ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak
Maiteminduta al dago Michel Houellebecq?

Urtarrilaren 4an argitaratu da Michel Houellebecq-en zazpigarren nobela, Sérotonine, eta publikatu bezain laster urteko fenomeno literarioetako bat bihurtu da Frantziako Estatuan, baita harago ere, itzulpenak azkar etorri baitira, asteazken honetan bertan publikatu da gaztelaniazkoa. Argitaratu aurretik zen handia ikusmina, Houellebecq ez baita alferrik gaur egungo idazle irakurrienetako bat, bere nobeletan Frantziaz eta Mendebaldeaz egiten dituen gogoeta sarkastiko, probokatzaile eta... [+]


2019-01-20 | Adur Larrea
Ez hanka ez buru
Foam pilotak eta beste

2019-01-20 | Reyes Ilintxeta
Maddi Barber. Itoizko urtegiaren ondorioak behatzen
"Nola egin daiteke paisaiaren edo leku baten dolua?"

Mila galdera ditu borborka antropologiarekin maiteminduta dagoen Artzibarko gazteak. Horietako bat Itoizko urtegiarekin lotua:
nola bizi daiteke bertako jendea zazpi herri eta hiru natura-erreserba ito zituen ur baltsa erraldoiaren ondo-ondoan?


2019-01-20
Maddi Barber Gutiérrez (Lakabe, 1988)

Ikus-entzunezko Komunikazioan lizentziaduna, EHUn. 2017an, Ikus-antropologia masterra egin zuen Manchesterreko Unibertsitatean eta han Yours Truly zuzendu zuen C. Murray eta C. Hoskins-ekin. 592 metroz goiti dokumentala da master bukaerako lana. 2018an, Visions du Réel jaialdian (Nyon, Suitza) estreinatu ondoren, Donostiako Zinemaldiko Zabaltegi-Tabakalera sailean hartu zuen parte. Zinemagile nafarraren lana Kimuak 2018 sortarako hautatua izan zen. Orain Itoizko urtegiarekin lotutako... [+]


2019-01-20
Aldaketarik ez

Eguneko 13 ordu baino gehiagoko lanaldiak, jai egunak barne. Osagarririk ez opor, baja edo gauean lan egiteagatik. Prekarietatea ordainsari langile migratzaileentzat. Eta grebari ekin diote. Ez gara ari Almeriako “plastikozko itsasoko” egoeraz, Azkoienen gaude, Nafarroako Gobernuak diru publikoz lagundutako enpresa batean. Urtetan Nafarroako landa eremuan izan den gatazkarik handiena da Huertas de Peraltakoa. Eta momentuz, Aldaketaren Gobernuak patronalaren ildoa babestu eta... [+]


2019-01-20
Amurrioko baserriari tiro egin zion polizia: "Probokatu egin ninduten"

Pistolarekin tiro egin zuen Espainiako polizia ohiak adierazi digu bere burua defendatu besterik ez zuela egin. “Mendian gaztainak biltzetik nentorren, eta bertatik pasatzera nindoala jakitun, baserriaren atarian mezu iraingarria jarri zuten jabeek: ‘Kontuz txakurra’. Urteetan sufritu behar izan dugu irain hori, eta bake garaiotan berdin jarraitzea ez da bidezkoa. Demokrata orok egingo lukeena egin dut, justiziaren eta elkarbizitzaren alde aletxoa jarri”.


2019-01-20
"Atxikimendu-bonoa" sortu dute, euskal celebrityek aldarrikapen politikoak egitea errazteko

Kultur eta kirol munduko aurpegi ezagunek aldarrikapen politikoekin bat egitea errazteko, “Atxikimendu-bonoa” sortu dute Euskal Herriko hainbat eragilek. “Ideia sinplea da”, esplikatu du Txintxo Garmendiak, ekimenaren bultzatzaileetako batek: “Beti jende berarengana jotzen dugu antolatu dugun zerbait aldarrikapen zabala dela adierazi nahi dugunean.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude