Bilbotarrez ari dira batzuk oraindik. Bilboko jatorrizko hizkera

Unai Brea @unaibrea
2004ko urriaren 24a
bilbon 35.000 inguru euskaldun ei dago. Batzuk euskaldunberriak dira, beste batzuk txikitatik euskaraz eskolatutakoak, eta beste asko -edo euren gurasoak, edo aitite-amamak, edo...- Bilbotik kanpokoak, nor bere hizkerarekin. Bakan batzuek, berriz, Bilbo guztiz euskalduna zen garaiko ondarea jaso dute. Ez da hil, beraz, bertako hizkera oraingoz, hitz egiten duenik aurkitzea erraz-erraza ez bada ere.

Iñaki Gaminde ikerlari bilbotarrak 25 urte egin ditu hiriko jatorrizko euskaldunekin berbetan, eta laster kaleratuko da, lan horren fruitu, Bilbotarron euskararen zuzuan lana. Liburua eta CDa, hain zuzen. Lehenbizikoak, hizkuntzari berari baino, Bilbon ia guztiz galduta dagoen bizimoduari begiratzen dio, euskara tresna dela. CDan, aldiz, hizkuntzari lotuta, kontu gramatikalak eta beste bildu ditu Gamindek.

Honakoa ez da ikertzaileak Bilboko euskararen gainean argitaratutako lehen lana: orain urte batzuk bertako euskararen ezaugarriei buruzko liburua idatzi zuen. Ezaugarriez berba egin badaiteke behintzat. "Euskaraz dena da antzekoa, euskara bat da eta", dio Gamindek. "Ni ez naiz orain ohiko bihurtu den dialektologia horren aldekoa; uste dut beste metodologia bat beharko litzatekeela halako sailkapenak egiteko. Nik ez ditut ezaugarriak bilatzen, beste azterbide bat daukat".

Zelangura, Gamindek gustuko ez duen dialektologia horren bidetik joatea onartu du, Bilboko jatorrizko euskara zelakoa den azaltzeko: "Azentua, Bizkaiko iparraldean ez bezala, ez da bereizgarria, ez du ezertarako balio. Seguruenik erdararen eraginez gertatzen da hori. Azentu mota hau Bilbotik Arrasateraino ematen da, Bizkaiko hegoaldean, hizkuntzaren mugan hain zuzen". Bilboko azpieuskalkia, bide batez esateko, Galdakao zati batean, Basaurin, Arrigorriagan, Zaratamon, Etxebarrin, Ugaon... egiten den bizkaieraren aldaerari dagokio.

Euskalki guztiek bezala, Bilboko berbakerak gauza arkaikoak eta berrikuntza handiak dauzka. Lehenbizikoen artean, ahoristikoak -iraganeko aditzen ordez subjuntiboa erabiltzea- aipa genitzake, edo inguru osoan galduta dagoen hitanoak oraindik irautea zenbait lekutan, Begoñan esaterako. Aspaldiko hizkeraren lekuko horiek, esan bezala, gauza berriekin batera aurki ditzakegu, sarritan gaztelaniaren eraginaren ondoriozkoak. "Beste leku batean edozeinek ezagutzen dituen berbak galduta daude hemen", dio Gamindek, "eta hala, primo, abuelo, tio eta halakoak entzun daitezke, berbarako".

Transmisioak irautea, miraria

Bilbon gaude, eta erdararen eragina ez da harritzekoa. Izatekotan, euskarak gaur arte irauteak utzi beharko gintuzke aho zabalik. Gaminderen ustez, miraria da transmisioa desagertu ez izana eta, are gehiago, katea oraindik eten ez izana: "Nire informatzaileetako batzuen ondorengoak, lobak-eta, euskaldunak dira. Bilboko euskara egiten dute? Ez dakit, baina etxean jaso dute euskara eta gero, beste ume denak bezala, eskolatu egin dira".

Hiru gunetan topa daitezke Bilboko jatorrizko euskaldunak: Begoñako auzotxo batzuk, Larraskitu eta Buia. Oraindik baserriren bat dago horietan, eta gehientsuenetan euskaraz egiten da. Baserria gainbehera dugu ordea, eta zer esanik ez hiritzarrean. Asko desagertu egin dira, eta horietan bizi zirenak pisutara joan. Nora, baina? Auskalo. Iñaki Gamindek susmoa dauka Bilbon uste baino jatorrizko euskaldun gehiago egongo direla, baina ezin topa. "Nik hogei hiztun ezagutzen ditut, hiztun onak, euskaraz ondo dakitenak eta jatorrizko berbakera daukatenak. Hortik gora, ez dakit. Bilbon 34.000 euskaldun ei gara. Zenbat ote dira jatorrizkoak? Nik esperantza daukat 100en bat egoteko".

Bilboko gaztelaniaren euskal kutsua
Gaztelaniak euskararengan daukan eragin itzela ondo ezaguna da. Baina alderantziz ere gertatzen da, hiztegiari dagokionean besterik ez bada ere. Hala, Bilbotarron euskararen zuzuan liburuak atal bat eskaini die Bilboko erdaran habia aurkitu duten euskal hitzei. Batzuk oso ezagunak dira, eta Euskal Herriko leku askotan erabiltzen dira gaztelaniaz egitean. Beste batzuk, berriz, ez hainbeste. "Hori ere galduz doa", dio Iñaki Gamindek, "orain gaztelania superguay erabiltzen delako, euskara superguay erabiltzen den moduan".
Bilboko euskaldunen gaineko liburuak erdarara igarotako ehundik gora euskarazko berba batzen ditu. Denek eutsi diote jatorrizko esangurari hizkuntza batetik bestera jauzi egitean -jakina da alderantzizko norantzako maileguetan ez dela beti hala gertatzen-. Hona hemen adibide batzuk.

Gaztelaniaz euskarazko hitzak
- Ganorabako
- Morrosko
- Sirimiri
- Hondakin
- Hondarres (hondarrak esateko)
- Sapaburu (zapaburu)
- Txarriboda
- Garriko
- Sarama (zarama)
- Saramero (zarama biltzaile)
- Gautxori
- Moskorra
- Gixajo
- Begitxindor (ohikoa da jatorrizko berba oker ahoskatzeak sortutako biritxindor aldaera)
- Abiada
- Sekule-bedarra
- Saltamatxin (matxinsalto esateko)
- Meta (belar-meta, alegia)
- Milindris (euskarazko "milindria"-tik letorkeena)
- Sorri (zorri)
- Neke (estoy neke esan ohi da, "nekatuta nago" adierazteko)

Euskarak ez ei dauka glamour handirik
Bilbotarron euskararen zuzuan argitalpenak Iñaki Gaminderen 25 urteko lana batzen du, baina ez berarena bakarrik. Orain urte batzuk, hiriaren 700. urteurrena zela-eta, Gamindek eta beraren laguntzaile batzuek taldetxo bat sortu zuten euskarari buruzko lantxo bat argitaratzeko asmoz. "Ospakizun hartan euskarak ere lekua eduki zezakeela pentsatu genuen, baina diruak glamour handiagoko beste gauza batzutan gastatuta egon ziren, eta bertan behera geratu zen asmoa".
Orduan egindako lana gordeta geratu zen, eta Gamindek berak ikertzen jarraitu zuen, azken batean horixe egiten baitarama urte mordoa. Azkenik, Berton herri aldizkariak gonbitea egin zion zeozer argitaratzeko. 25 urtetako lana bildu, berrantolatu, CDa osatzeko bideo-grabaketa batzuk egin eta, azkenik, Bilbotarron euskararen zuzuan erditu. Hori bai, Gamindek ez du lana bakarrik sinatu, Idoia Irastortza, Edurne Bengoetxea, Esther Elgoibar, Igor Martin de Bidalez eta Koldo Urrutikoetxea laguntzaileekin batera baizik. Berton aldizkariko kideek iragarri dutenez, azaro hasieran egingo da liburuaren eta CDaren aurkezpena.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak
2018-11-19 | ARGIA
Behobia, Baiona eta Biarritzeko inguruko errepideak blokeatu dituzte gaur ere Jaka horiek.

Frantziako hainbat hirigunetan, erregaien garestitzearen aurkako manifestazio eta protesta ugari dira larunbata eta igandean. Lapurdiko hainbat gunetan ere izan dira, baita goiz honetan jarraitu ere.


2018-11-19 | ARGIA
AHTko lan heriotzen eztabaida Eusko Legebiltzarrean: "akatsa" langileari egozten zaionean

Abiadura Handiko Treneko obretan izaten diren heriotzak saihesteko neurriak eskatu zituzten EH Bilduk eta Elkarrekin-Podemosek, ostiralean Eusko Legebiltzarrean egin zen osoko bilkuran. EAJ, PSE eta PPk, aldiz, ikuskaritzak orain arte bezala segitzearen alde egin zuten.


2018-11-19 | Gorka Peagarikano
Dagoeneko 220.000 herritarrek erabaki dute GEDeko kontsultetan

Donostian, Irunen eta Enkarterrietan atzo erabaki zen euskal estatu burujabe eta independente batean bizitzea, Gure Esku Dago dinamikak antolatutako herri galdeketetan. Orotara, 28.704 lagunek erabaki dute. Emakumeak izan ziren lehenak bozkatzen bost herrietako hautesleku guztietan.  


Hego Amerikaren "hamarkada galdua": berriro errepikatuko al da?

Hego Amerikan krisiak behin eta berriro errepikatu dira eta badirudi krisi ziklo berri baten aurrean gaudela. Banku –krisiak, kanpo zorrari lotutako krisiak, ordainketa-balantzaren krisiak, hots, finantza krisiak, ohikoak izan dira ia herrialde gehienetan.


Gutxieneko soldataren inguruko zenbait apunte teoriko eta politiko

Politika mugiarazteko aroa abiatu dute alderdi ezkertiarrek. Agenda sozial eraldatzailerako eta plurinazionalitaterako gutxieneko neurri askatzaileen beharrean gauden honetan, Raxoi botatzeko urratsa amankomunean egin zuten indar nagusiak zenbait akordio iraudikatzen hasi dira.


2018-11-19 | Iigo Igartua
Abian da Mastodon.eus

Mastodon.eus euskararen eta euskal kulturaren komunitatearentzat sortutako Mastodon sare sozialeko euskarazko instantzia bat da.


2018-11-19 | ARGIA
'Ikaskoli': 15. urtez Eguberri saskiak saltzen ari dira Zuberoako ikastolei laguntzeko

Zuberoako ikastolei (Seaska) laguntzeko Eguberrietarako otarreak saltzen ari dira Euskal Herri osoan, 15. aldiz antolatutako Ikaskoli operazioan.  Abenduaren 10 arte egin daitezke eskariak, bai herri askotan saskion salmenta sustatzen duten boluntarioei jakinaraziz, edo baita Ikaskoli-ren webgunetik bertatik. Saskiekin batera aurten Jean Bordaxarren Ildoa disko berria ere eskaintzen dute.


Ikasle Abertzaleek 30 urte

Omenaldi eta aitortza eguna da 2018. urteko azaroaren 17a. Ikasle Abertzaleak antolakundeak 30 urte betetzen dituen eguna denez, batetik urteetan antolakunde honen parte izan diren belaunaldi guztietako milaka kideenganako aitortza eta omenaldi eguna da. Neurtzea ezinezkoa den urteetako lan eta konpromiso militanteari esker aurkitzen garelako gauden leku eta egoeran, eskerrik asko bihotz-bihotzez antolakunde honen parte eta babes izan zareten guztioi, zorionak zuei!


2018-11-19 | Goiena
"Feminismoaren aurkako erasoak" salatu dituzte Arrasaten

Pottogorriak, Emakumeen Mundu Martxak eta Jaikik, Arrasaten "Jaikiko pintada eta karteletan feminismoaren aurka" egin diren erasoak salatu dituzte. Eraso larritzat jo dituzte gertatutakoak eta "eraldatzailea kontsideratzen den proiektu orok ikuspegi feminista izan behar duela" adierazi dute.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude