LARRUN: MAHAINGURUA

60ko euskal kultura

  • isiltasun behartuaren ondoren. Euskarazko prentsan ez ezik, kulturgintzan etaeuskal gizartean ere eragina izan zuen aldizkariaren berragerpenak. Mahainguruhonetan 60ko hamarkadako «Zeruko Argia»z jardun dugu. Aita kaputxinoenagerkaria ez zen, ordea, elementu isolatua eta euskarazko prentsarekin batera,literaturak, antzerkiak, arteak, euskarazko irakaskuntzak, musikak... sekulakoaurrerapausoak egin zituzten. Hori guztia, noski, Francoren errejimenak ezarritakooztopoak gaindituz. «Zeruko Argia»ren berragerpenaren hamarkada, euskalkulturarentzat aldaketa eta berpizkunde hamarkada izan zen, beraz. Aldizkariarenizenarekin batera garaiko protagonistenak ere ageriko zaizkigu ondorengoorrietan: Rikardo Arregi, Ez Dok Amairu, Txillardegi, Jarrai, Nemesio Etxaniz,Gaur, ETA, Gabriel Aresti, Euskal Eskola...
Pilar Iparragirre  |  Nagore Irazustabarrena Uranga @irazustabarrena
2001eko urriaren 28a
Mahaiaren inguruan hiru protagonista bildu ditugu oraingoan. Hirurak ere oso desberdinak, baina 60ko hamarkada ederki ezagutu zutenak. Jose Mari Satrustegik 30 urteak betetzear zituen hamarkada hasterako eta urte horietan izendatu zuten euskaltzain oso. Luzaideko bikaritzatik antropologo nafarra euskarazko irakaskuntzaren bultzatzaile izan zen, besteak beste. «Zeruko Argia»n ere hainbat artikulu idatzi zituen garai hartan, Arantxa Gurmendik bezalaxe. Oso gaztea zen donostiarra Jarrai antzerki taldean hasi zenean. Eta oso gaztea, oraindik,
Biurriak rock taldea sortu zuenean. Pedro Alberdi, hirugarren mahaikideak 3 urte besterik ez zituen 60ko hamarkada hasi zenean, baina gerora «Satorrak baino lurperago» saiakeran erakutsi bezala, 60ko hamarkada ederki aztertzeko parada izan du. Hiru belaunaldietako ordezkariek ikuspuntu eta esperientzia anitzak eskaini dizkigute, euskal kulturarentzat hain funtsezkoa izan zen hamarkada modu zabalean uler dezagun.

60koa aldaketen hamarkada izan zela esan daiteke. Hamarkada horren hasieran ekin zion «Zeruko Argia»k bere etapa berriari. Baina euskarazko prentsan ez ezik, kulturgintzako alor guztietan eman ziren aurrerapauso nabariak. Zein izan zen aipatu hamarkadak zuetako bakoitzari utzitako oroimenik aipagarriena?
J.M. SATRUSTEGI .
aurretik genituen erroak Aurretik genituen erroak berpiztean hastea ekarri zuen «Zeruko Argia»k. Legearen aurrean gauza garrantzitsua izan zen. Aldizkari bat ezin zen une hartan edozein modutara plazaratu, denok dakigunez. Eta gutxiago «Zeruko Argia» izenarekin, izen horrek jada gerra aurretik zeraman euskal kutsuarekin. Arnasa berritzea ekarri zuen, itxaropena sortu: «Hau lortu dugu behintzat! Berriro euskaraz idazten hasi gara!» Zentsura oso gogorra zen. Eta euskarazko gauzetan oso zehatzak ziren. Lorpen handia izan zen «Zeruko Argia». Izen horrekin gainera, nahiz beste kutsu bat zuen
aurreko «Zeruko Argia»k. Euskalduna zen, eta bere zama horrekin, bere eduki horrekin, izen horrekin aldizkaria ateratzea oso gauza pozgarria izan zen.

P. ALBERDI.
63ko martxoan atera zen «Zeruko Argia»ren bigarren aldiko lehenengo zenbakia, eta nik «Satorra baino lurperago» liburuan, urteko berririk garrantzitsuenatzat hartzen dut hori. Horrekin batera ETAren bigarren asanblada burutu zen; Jarrai anzterki taldeko zuzendaria zen Iñaki Beobide ere orduantxe atera zen kartzelatik, hamalau hilabete barruan igaro eta gero; eta martxo horretan atera zen ere «Quosque tandem...!», Jorge Oteizaren liburua. Eta nik, hala ere, «Zeruko Argia» ateratzea urteko berririk inportanteena izan zela diot, batik bat ikusita gerora zer eman zuten bertan kolaboratzen hasi zirenek. Kolaboratzaileen artean batzuk lehendik zetozenak ziren (Basarri-eta), baina horiekin batera Rikardo Arregi, Ramon Saizarbitoria eta abar hasi ziren.

ARANTXA GURMENDI.
Nik «Zeruko Argia»n parte hartu nuen garai hartan, baina 60ko hamarkadako oroitzapen zabalagoak ditut. 65ean edo hasi ginen gu «Gazte naiz» saila bertan egiten, baina ordurako baneramatzan hiru bat urte Jarrai antzerki taldean -oso gaztetxo hasi nintzen han-eta-, eta niretzat «Gazte naiz»ekoa Jarrai antzerki taldeari lotutako prozesu zabal baten barruan egindako zerbait izan zen. Nik Jarraiko jendea ezagutu aurretik ezer gutxi pentsatuko nuen antzerkia egiten bukatuko nuenik, gero rock talde bat sortuko nuenik edo «Zeruko Argia»n idatziko nuenik, edo Jarrai antzerki taldeari lotuta egiten genituen beste mila gauzetan arituko nintzenik. Beraz, nik garai hartaz daukadan oroitzapena gauza asko bizitu izan nituela da, oso sakon eta abiada handian mugitzen ginela batetik bestera eta gauza askotara iristen ginela. Izan ere, Jarrai antzerki taldean ez ziren bakarrik egiten «Zeruko Argia» bultzatzeko lan horiek.
Esate baterako, eskuz egiten genituen «Txano gorritxu», «Edurne zuria» eta horrelako ipuinak. Bartzelonatik ekarri klixeak, Iñaki Beobideren etxean gilletarekin ezabatu negatiboetako bokadiloak eta tinta txinatarrarekin euskarazko bokadilo berriak eransten genituen. Inprentatik atera eta haiek saltzera joaten ginen frontoietan egin ohi ziren bertsolari txapelketetara. Gurea kate moduko bat zen; urte osoan arlo askotan lan egiten genuen, etengabe, eta hori, bakoitzaren lan propioaz aparte. Horrekin lotuta baita ere, Euskal Eskola izenekoa sortu zen, antzerkian, literaturan, eskulturan, pinturan, musikan (nahiz oraindik Ez Dok Amairu sortzeko lehen urratsak emateke egon) jarduten genuen guztiak biltzeko asmoz. Euskal Eskolaren osotasun ideia horrekin hainbat emanaldi egin ziren, Aiakoa, esate baterako. Han ez zegoen antzokirik eta eliz atarian egin genuen. Han ziren Basterretxearen eskulturak, Sistiagaren pinturak... Guk, Jarraikook, Ioneskoren
«Laister berria» antzeztu genuen euskaraz. Orain, gerora, zera galdetzen diozu zure buruari: zer ulertuko ote zuen Aiako jendeak Ioneskoren lan hartaz. Baina espiritu hori zegoen, artea herriarengana hurbildu behar zela, bere osotasunean landu beharra zegoela, euskal eskola bat sortu behar zela... eta hori oso-oso aberatsa izan zen.
Pixka bat geroxeago etorri zen Ez Dok Amairuren sorrera, eta hori ere Jarrai antzerki taldeak bultzatu zuen, Bartzelonan ikasten zeuden zenbait estudianterekin batera, horien artean Mikel Laboa. Han Els Setze Jutges-ekoek egin zutena zergatik ez zen Euskal Herrian egiten. Hamaika bilera egin genituen horretarako Kursaal zaharrean! Ea zer jende zegoen Euskal herrian poemagintzan zer edo zer egina zeukana (poeta gazte gutxi zegoen orduan), zeinek abestu zezakeen... Benito Lertxundik Bellas Artes-eko lehiaketa batean parte hartu zuen erdi rantxerak kantatzen, Lourdes Iriondok ez dakit zer egina zuen... Orduan, hori aztertu beharra zegoen: ea noren bidez sor zitekeen mugimendu bat euskal kanta gaurkotzeko. Eta horren harira hasi nintzen ni euskal musika berriari buruz artikulu batzuk idazten «Zeruko Argia»n: zergatik ezin zitekeen euskaraz musika modernoa kantatu (Londresen egon berria nintzen eta asko gustatu zitzaizkidan Rolling Stones, Beatles eta horiek). Eta kanta batzuk ere euskaratu garai artako nire uskararekin! Horren harira lortu nuen Ez Dok Hamairun kantautore linea haustea eta «Biurriak» zeritzan rock taldea sortzea, bere gitarra elektriko, bateria eta guzti. Eta hori guztia Jarraiko lanarekin tartekatzen nuen. Talde honen helburu nagusia antzerkia berritzea zen: Toribio Altzaga edo bestek euskaraz idatzitako nekazal giroko antzezlanaz aparte, bada, Ibsen, Camus eta abarren antzerki
unibertsaleko obrak euskaratu eta taularatzea.

Kulturgintzako alor guztietan, beraz, ehundalako berrikuntzak eman ziren 60ko hamarkadan. Nola aldatu zen hainbeste egoera aurreko hamarkadarekin alderatuta?
J.M. SATRUSTEGI.
Gobernu frankistak itotako gerra aurreko harrabotsaren ondotik, hutsune izugarri horren ondotik, jende gaztea heldu zen, odol berria, erreakzioa. Gerra ostean, lehendabiziko urtetan, hemen inork ez zuen xinta-mintik esaten: beldurra zuen jendeak! Egongo ziren pertsona kezkatuak, dudarik gabe, ez baitira perretxikoak bezala goizetik gauera sortzen gauza hauek, baina nor ausartzen zen ezertan agertzera 42an, 50ean edo 55ean? Garraztasunarekin zapaldu baitzuten guztia. Nafarroan, zerbait egiten beharra zegoela eta, oso gauza xumeekin hasi ginen. 1956an herriz-herri haur euskaldunei sariak ematen hasi ginen. Diputazioak eman ohi zituen sari horiek eta gerra aurretik ere egin ohi zen. Bertako arduradunak zera esan zigun (eta militarra zen!): «Gauza xume bat egingo dugu, baina psikologia aldetik garrantzitsua.
Gure adineko jendea lur jota dago euskara baztertu beharrarekin, «hable en cristiano» eta kontu horiekin. Diputazioaren izenean euskara dakiten haurrak saritzen hasten bagara, horrek sekulako kate efektua egingo du». Bada gure herriz-herriko saritze horren ondorioak ikusi genituen gerora, 60ko hamarkadan, izen berriak plazaratu zirenean: gehienak sarien garai hartatik ezagutzen genituen! Belaunaldi erabat berria azaldu zen hamarkada hartan. Eta hori izan zen «Zeruko Argia»k bere bigarren aldian egindako aportaziorik garrantzitsuena: haize berri horiek publikoki eta
kartzelara joan gabe euskaraz eman ahal izan zituen.
Arlo guztietan eman zela aldaketa hori? Bistan da. Guk, adibidez, Luzaiden klaseak ematen genituen. Han bizi ziren gehienak guardi azibilak ziren, aduanakoak eta poliziak. Auzoetan euskaraz ematen nituen beti eskolak, baina haien seme-alabei erdaraz ematea beste erremediorik ez zen. Behin, antzerki bat egin behar genuela esan nien, euskaraz eta Udalaren eskoletan, Diputazioko sarietan parte hartu ahal izateko. Bada, guardiek ez zidaten ezer esan. Orduan animatu eta eskola batzuk ere euskaraz ematen hastea proposatu nien eta haiek baiezkoa. 1965 Luzaideko guardia zibilek euren seme-alabak euskarazko klaseetara bidaltzen zizkidaten!
Urtebete lehenago izendatua ninduten euskaltzain oso, eta Baionan Euskaltzaindiak 65ean egin zuen bilera batean Rikardo Arregi saritu genuen Lauaxeta sariarekin. Oso istilutsua izan zen egun hura. Han jaio zen alfabetatze kanpaina. Izan ere, han bildutakoei Luzaiden egiten nuena kontatu nien. Handik hiru egunetara Rikardo Arregiren gutuna jaso nuen: «Zuk esandako hori Euskal Herria osoan egin daiteke.
Jadanik bildu gara Lasa, Beobide, San Martin... eta espero dugu zure baimena izango dugula alfabetatze kanpainari hasiera emateko». Hori baitzen hasieran: euskaldunei euskaraz idazten eta irakurtzen irakastea. Ni proposamen horrekin asko poztu nintzen, noski. Eta Euskaltzaindiaren hurrengo bileran, Donostian, eman genion bidea. Horrela hasi zen, xume-xume, bestela ezin baitzen. Ez genekien nolako lorpenak izango zituen gerora!

P. ALBERDI.
Praktikan oso gauza txikiak egin zitezkeen, errepresioa izugarria zelako 50eko hamarkadan. Gero, 60ko hamarkadaren hasiera-hasieran, haustura nagusi bat eman zen. Haustura horri izen propioak jarrita, aurreko hamarkadatik Orixe bat zetorrela esan daiteke, Orixe eta hark irudikatzen zuen nekazal mundua, erlijioa eta euskara mota; 60ko hamarkadan Txillardegiren mundua dator: euskaldun berria, kalekoa, hirikoa... Beste literatura mota bat egiten du, literatura existentzialista.
Politikan, berriz, ETA sortu zen. Eta ez dakit EAJ barruko eszisio bezala, edo bere garapenarekin, baina kontua da ETAk ere indar berria ekarri zuela, askoz erradikalagoa. Horrekin ere hausten da aurreko garaiarekin, nekazal giro horrekin, kalekoa bihurtuz. (Gero, 60ko hamarkadaren amaieran beste haustura handi bat gertatuko da: trotskismoa, maoismoa eta hori dena). 60ko hamarkadaren hasieran,
gainera, kointzidentziak ere badira: Orixe 61ean hil zen, eta Txillardegi bera urte berean erbesteratu zen. Hori guztia, nire iritziz, garaiak aldatzen ari zirenaren irudi garbia da. Saizarbitoria eta horiek gero agertuko dira.

A. GURMENDI.
Nik uste dut Jarraik antzerkian egin nahi zuena ere horixe zela pixka bat: ordurarte egin zen antzerki moldetik aldendu, beti nekazari munduan kokaturik zeuden antzezlan haietatik, alegia. Gero bertsolaritzarekin gertatu denaren antzekoa zela esango nuke. Garai hartan Donostian bazeuden bi antzerki talde euskaraz antzezten zutenak: Batetik, Euskal Iztundea zeritzana, Maria Dolores Agirrek zuzentzen zuen taldea eta Donostiako Udalak lagunduta aritzen zena; horren parean, bestetik, gauzak beste era batera egin nahian sortu zen Jarrai taldea. Beste antzerki mota bat jendeari hurbildu ahal izateko, itzulpenera jotzen genuen askotan, eta garai hartan zeresan handia eman zuten antzezlanak egiten ziren. Oso lotuta zeuden, gainera, egoera politikoarekin. ETA sortu berria zen eta oso politizatuak zeuden ekintza guztiak, nahiz nik ez nituen politizatuak bezala bizi, oso gaztea nintzelako.
Hala ere konturatzen nintzen ez zela kasualitate hutsa Brecht bat, Camusen «Gizon Zuzenak», edota Ibsenen «Andere Etxea» taularatzea, zeren antzerki emanaldi bakoitzaren ondoren eztabaida egiten zen han bertan, eta eztabaida horietan ateratzen ziren gizartean pil-pilean zeuden gaiak: ETA, emakumeen askatasunerako mugimenduaren hastapenak... Jende piloa gerturatzen zitzaigun. Eta ez naiz bakarrik
ikuslegoaz ari: hogeita bat antzerki talde koordinaturik bageunden Gipuzkoan bakarrik! Oso zaila zen materialak lortzea. Antzerki lanak itzultzen ziren Nemesio Etxaniz, Xalbador Garmendia edo horrelakoren baten bidez . Eta itzulpen horien kopiak ateratzeko orduan ez zen erabiltzen inprenta, multikopiatu egiten ziren: klixe bat hartu, kopiak egin eta talde horietara guztietara bidaltzen zen. Koordinazioa ez zen horretara mugatzen, ordea. Gogoratzen naiz Camusen «Gizon Zuzenak» egin genuenean Xabier Lete neukala bikote gisa. Baina Xabierrek soldadutzara joan behar izan zuen, eta orduan bere ordezkari gisa Azpeitiko Antxieta taldeko mutil bat etorri zela, Azpeitian ere obra berdina taularatzen ari zirelako. Beraz, mugimendua oso koordinaturik zegoen. Gabriel Aresti ere oso gertutik zegoen Jarraitik: «Beste mundukoak eta zoro bat» guretzat idatzi zuen. Eta ez hori bakarrik pertsonaia
bakoitzari aktorearen izena jarri zion: adibidez, nik Arantxaren papera egiten nuen, Ramonek Ramonena... Ideario berdineko beste antzerki talde bat osatzen saiatu zen Bibon. Gutxi iraun zuen talde hark, baina... Izan ere, beste irizpideetako bat idazle euskaldun berrien lanak taularatzea zen.
Adibidez, Xalbador Garmendiak sari bat jaso zuen «Historia triste bat» lanarekin eta guk taularatu egin genuen.

J.M. SATRUSTEGI.
Gainera, mugimendu horren inguruan beste bat sortu zen: argitalpenena. Eta hainbat zigilu atera ziren: Kriseilu, Lur... Baionako Kongresuko Zina ere horietako bilduma batean dago. Liburu bilduma oso jakingarriak atera ziren orduan. Eta denak agertzen zuten izpiritu hori, berritu nahiarena, arnas berriarena.

P. ALBERDI.
1967 inguruan hasi zen Gabriel Aresti Kriseilurekin. Gero saldu egin zuen. Dirurik gabe gelditzen delako? Ez, ez zen hori. Rikardo Arregi, Ramon Saizarbitoria eta hauek etorri ziren beste proiektu batekin eta orduan ados jarri ziren Arestirekin. Seat 850 automobil baten truke erosi zioten
Arestiri Kriseilu. Eta automobila entregatzera zihoazela gertatu zen Rikardo Arregiren istripua...
Baina orain arte aitatu ditugun gaiez aparte, arte kontuetan ere eman zen berrikuntza hori. Lehenago aipatu dut Oteizaren «Quosque tandem...!». Mundu guztiaren ahotan egon den liburua da, egundoko ospea izan zuen. Eta orain irakurtzen baduzu, aldiz, eta artista edo aditua ez bazara behintzat pentsatzen duzu: hau nork kristok ulertu zuen?

J.M. SATRUSTEGI.
Nire ustez inork gutxik ulertu zuen, baina hori aitortuz gaizki gelditzeko arriskua zegoenez, bada... Horrelako gauzak gertatzen dira, eh! Antzeko zerbait gertatu zelakoan nago Krutwigek idatzitako «Vasconia» harekin. Hura ere 63an edo atera zen, eta oso bitxia izan zen
jendearen erreakzioa.

P. ALBERDI.
Baina «Vasconia»n Krutwigek Leizaolari buruz-eta, demasak esaten ditu. Garbi ikusten da non botatzen duen «petardoa». Eta «Quosque tandem...!»en ere zati batzuk ondo ulertzen dira, adibidez Zuloagari buruz esaten dituenak-eta. Baina liburuan beste gauza asko esaten ditu, eta nik behintzat oso gutxi ulertu nuen. «Vasconia»rena gehiago ulertzen da, zati bati dagokionean behintzat, gerrari dagokiona esaterako. Ulertzeko oso zailak diren zatiak ere baditu. Arrakasta handia izan zuela esaten dute: ni ezezkoan nago. Beharbada mugimenduan oso sartuta zeudenak ulertuko zuten hark esan nahi zuena eta bere irakaspenak erabiliko zituzten. Baina, ez dut uste jende arruntak ezer ulertuko
zionik.

A. GURMENDI.
Nik ezer gutxi ulertzen dut arteari buruz, baina egia da garai hartan elkarrekin biltzen ginela Oteiza, Basterretxea, Sistiaga, Zumeta... gerora oso ezagunak bihurtu diren artistekin. Baina orduan mahai baten inguruan biltzen ginen haiek, aktoreak, itzulpengintzan zebilen jendea... eta gure artean bazegoen halako giroa: «Zerbait egin behar dugu. Bakoitzak zer egin dezake bere arloan denon artean euskal kultura berri bat bultzatzeko?». Hori oso bero sentitzen zen, bilera asko egiten ziren horren inguruan. Ideologia politikoak ez al zuen jendea bereizten? Gero gauza asko pikutara joan ziren hain zuzen bereizketa politikoengatik. Ez Dok Hamairu, Jarrai bera...

P. ALBERDI.
Baina hori beranduago izan zen.

A. GURMENDI.
Bai, 68-69an, gutxi gora behera, ETAko bereizketak eta abar gertatu zirenean. Orduan gauza asko hautsi ziren. Baina hasiera baten bazegoen hor batasun izpiritu hori.

J.M. SATRUSTEGI.
Nire ustez bada aitatu beharreko beste liburu garrantzitsu bat. Beno, badira gehiago, baina haiek Buenos Airesetik eta heltzen ziren, eta hau, berriz, Iparraldetik bertatik iritsi zitzaigun:
Iturralderen gerra denborako bi tomoak. Iturralde ezizen bat baino ez zen. Baina bi tomo horietan daude denbora horretan frankismo aldetik-eta egin ziren astakeria guztiak. Gogoratzen naiz zenbat ale pasa genituen Luzaideko mugatik. Egundoko arrakasta izan zuen liburu hark, pasa orduko zaku osoa husten ziguten Iruñean.

Politika kontuak aipatu dituzue eta Francoren erregimenak ezarritako errepresioak kulturgintzan eragina izango zuen, noski. Nola egiten zitzaion aurre horri?
A. GURMENDI.
Tranpak eginez!

J.M. SATRUSTEGI.
Tokian tokikoa egiten zen. Izan ere, oso egoera desberdinak ziren Bizkaian,Gipuzkoan edo Nafarroan, eta bakoitzak bere ahalmenak baliatzen zituen. Gipuzkoan, adibidez, bazeuden Gobernu Zibilaren aldetik bi pertsona nahiko esku zabala zutenak, eta horrelako arazo bat
zegoenean haiengana jotzen zen. Nafarroan, alderantziz zuzenean Diputaziotik egiten genuen, han ez baitzuten eragozpenik jartzen euskararen inguruko gauzetan. Bizkaian, aldiz, arazoak izan ziren behin baino gehiagotan. Ezezko borobilak jasotzen ziren askotan eta baimena lortzen zenean, kostata lortzen genuen, Albiara bertsolariak ekarri genituen hartan bezala. Nafarroan baino beldur gehiago pasatzen
genuen garai hartan Bizkaian. Eta alderantziz, Bizkaia izan zen hain zuzen beste inon gertatu ez den gauza baikor bat gertatu zena: Azkue han zela, Euskaltzaindia ez zuten atzera bota! Baina beste gauza gehienak zorrotzago begiratzen zituzten han.

A. GURMENDI.
Meliton Manzanasek bi aldiz atxilotu ninduen. Ederki zekien hark nire bizitza! Ni kulturgintzan sartuta nengoen, eta zeharki politikan. Baina nire eginbeharra ez zen politika. Bergarako Aberri Eguna zela medio, bi aldiz interrogatu ninduten. Oso ondo zekiten haiek antolaketaren atzean
zein zebilen, oso datu zehatzak zituzten. Eta bazekiten guk ere ezagutzen genuela zerbait.

J.M. SATRUSTEGI.
Leku guztietan, beti zeukaten txibatoren bat.

P. ALBERDI.
Baina barruan, euskaltzaleen artean ere, izaten ziren arazoak. 1966an «Zeruko Argia»ren barruan iskanbila izan zen Rikardo Arregiren zutabea kendu zutenean eta «Gazte Naiz» orrialdea ere
kendu nahi izan zutenean. Azkenean jakin zen afera EAJk zuzentzen zuela Iparraldetik. Hori «Zutik»en azaldua dago, Txillardegik-edo kontatua. Rikardo Arregik eta «Herriak eta Gizonak» bere zutabeak ospe handia zuten. Artikulu horiek irakurriak ditut eta oso kazetari ona zen. Horretaz aparte, «Gazte Naiz» orria zegoen. Tirabirak izan zituzten «Zeruko Argia»ko zuzendaritzarekin. Ezin zituzten atal horiek kontrolatu. Idazle belaunaldi asko biltzen zen hor... Basarriren «Nere Bordatxotik» ere hor
zegoen. Egun batetik bestera, Arregiren zutabea kendu egin zuten eta «Gazte Naiz» ere ez zen ale pare batean atera. «Zutik»en arabera, hori guztia EAJkoek, Estornes Lasak-eta, erbestetik zuzentzen zutelako izan zen. Azkenean afera konpondu zen, indar gehien zutenak, gehien irakurtzen ziren orriak «Gazte Naiz»ekoak zirelako.

A. GURMENDI.
Horrelako borrokak beste arlo batzuetan ere eman ziren. Nire familia nazionalista zen. Baina nire familian nire etorkizuna, antzerkia egitekotan, ez zuten Jarrain ikusten, Maria Dolores
Agirreren taldean baizik. Nik Jarrairen aldeko aukera egiteak ekarri zuen, adibidez, nirekin eskolan ibilitako lagun batzuek, handik aurrera, kalean agur ere ez egitea. Aukera artistiko-politiko bat zen nolabait. Aukera hori eguneroko bizitzan nabaritu egiten zen.
Dena den, garai hartan garbi zegoen zein zen etsai nagusia. Talde ezberdinak zeuden, batzuek alde batera jotzen zuten, beste batzuek bestera, ideologia desberdinak zeuden eta bakoitzak bere espazioa bilatzen zuen. Baina elkarren kontra joan gabe. Ni Jose Mari Etxebesterekin oso ondo moldatu izan naiz beti. Gure pentsaerak oso urrun egon zitezkeen gai askotan, baina lagunak ginen. Guk antzerkia
euskaraz egiten genuen; haiek ere bai. Bakoitzak zertxobait egin zuen bide horretan aurrera egiteko.

P. ALBERDI.
Baina dena ez zen adibide hori bezala izango. Txillardegik bere biografian kontatzen du, Branka aldizkaria argitaratzen hasi zirenean, edizio oso bat norbaiti eman ziotela muga pasatzeko eta honek ale guztiak itsasora bota zituela. Bat hemengo zela, bestea hangoa, ETA V, VI... Arlo guztietan izan ziren ika-mikak, bai kulturan eta bai politikan, baita ezin ikusiak ere.

Hamarkada hura ikastolen garapenerako ere funtsezkoa izan zen. Nola bizi izan zenuten hura? Zeintzuk izan ziren arazo nagusiak?
J.M. SATRUSTEGI.
Ikastolen abiapuntua zehaztea oso zaila da. Iruñean adibidez euskarazko eskola bat
izan zen Eskolapioetan gerra aurretik, 1925ean.

A. GURMENDI.
Donostian ere bai. Nire amak euskaraz ikasi zuen eskolan.

J.M. SATRUSTEGI.
Gerra aurreko erreferentziak bazeuden. Baina legez ezin ziren ireki. Hala ere bazen bide bat: Elizaren nortasun nolabait askeagoa. Asociación de Maestros de Guipuzcoakoak hasi ziren
ekinean. Bazekiten eurek ezin zutela euskal eskoletan amestu ere egin. Baina zeharkako bide hori topatu zuten: Elizak eraiki zitzakeen euskal eskolak. Baina arduradun Eliza bera izan beharrean, izan bitez gurasoak, beti ere Elizaren babespean. Eta han hemenka biltzen hasi ziren 50eko hamarkadaren amaieran.

A. GURMENDI.
Gipuzkoan lehenago ere bai. Ni bost bat urterekin hasi nintzen euskarazko eskolan. Klandestinoa zen, noski. Gerra ondorengo lehen saioa izan zen hura. Ni 1944koa naiz, beraz, 1950ean-edo izango zen. 12 haur Elbira Zipitriaren etxean hasi ginen. 10 urte bete arte izaten ginen
berarekin, orduan ingresoko azterketa prestatu behar baikenuen erdaraz. Handik monjetara edo fraidetara joaten ginen. Baina une batean Elbirak ezin izan zien eskaera guztiei erantzun eta beste lauzpabost irakasle gazte hasi ziren eskolak ematen: Jone Forkada, Karmele Esnal... Euren etxeetan zabaldu zituzten eskolak. Bertara joan ziren nire anai-arreba gazteenak. Karmele Esnalek Artzain Onean zabaldu zuen berea. Baina oso toki nabarmena zen eta polizia berehala izan zuen gainean. Horren ondorioz, eta alorra formalizatzeko asmoz, Santo Tomas Lizeoa sortu zen, ikastola gisa, adin handiagoetara ere iritsiko zena. Handik abiatuta sare guztia eraikitzen joan zen.

J.M. SATRUSTEGI.
Nik Goierriko kasua ere ezagutu nuen, Lazkao, Beasain... haiek elizetan-eta hasi
ziren.

A. GURMENDI.
60ko hamarkadan normalduz joan zen apurka eta Joxemi Zumalabe, Mikel Mendizabal eta horien belaunaldiko batzuek batxilergoa arte euskaraz ikasi zuten.

Erdarazko komunikabideetan zein toki zuen euskal kulturak?
A. GURMENDI.
Prentsa guztia erdaraz zen. Euskal kultur emanaldien inguruko kritikak ere erdaraz idazten ziren.

J.M. SATRUSTEGI.
Hamarkadaren bukaera aldera, 68an, «Diario de Navarra» euskarazko orria argitaratzen hasi zen. Aingeru Irigaraik, Pedro Diaz de Ulzurrunek eta neuk egiten genuen hilean bitan,
hainbat kolaboratzaileen laguntzaz.

P. ALBERDI.
«La Voz»ek euskaraz bazuen Basarriren kronika.

J.M. SATRUSTEGI.
Eta «El Diario Vasco»k ere bai. Eta «Unidad»en euskarari buruz Juan San Martinek ere bere kronikatxoa idazten zuen.

P. ALBERDI.
Arestik berak «Hierro»n artikuluak publikatu zituen.

Eta euskarazko prentsara mugatuz, zein eragin zuen «Zeruko Argia»k?
P. ALBERDI.
«Gazte Naiz», esaterako, bonba bat zen. Nekazal gizartetik kaleko gizartera pasa zen.
«Zeruko Argia»k nekazal giroko kutsu handia zuen oraindik. «Zeruko Argia»ko irakurle gehienentzat «Gazte Naiz»ekoak martzianoak ziren. Beatles, emakumea... ezusteko handia ziren gai horiek. Jendea Basarrirekin-eta zegoen ohituta. Gazteriak gero eta jende gehiago bildu zuen, kaleko giroa nagusitzen joan zen eta «Gazte Naiz»ek gero eta indar handiagoa hartu zuen.

A. GURMENDI.
Guk oso gauza arruntak idazten genituen. Hemen dut adibidez horietako bat, Donostia euskalduna defendatuz idatzitakoa. Herrietatik Donostiara jaisten zirenek, zergatik egiten zuten erdaraz
donostiarrekin, nahiz eta hauek euskaldunak izan? Horrelakoak idazten genituen. Artikulu batean adibidez, melenadun euskaldun bat egon zitekeela defendatu nuen. Gauza hauek denak garai hartako inguruan ulertu behar dira. Begira, bestela, bilbotar kritiko batek Ez Dok Amairuren emanaldi baten inguruan idatzitako kritika: «Lo ye-ye es dificilmente traducible al alma vasca... Sin posible competencia con los melenudos y desmelenados que andan por el mundo, que hacen lo suyo y a su manera, que no es netamente la nuestra».

P. ALBERDI.
«Zeruko Argia» erreferentzia zen. Bakarra gainera. «Anaitasuna» bazegoen, baina askoz hedapen mugatuagoa zuen; 70ean hartuko zuen indarra azken honek. Oso polemika garrantzitsuak argitaratu ziren «Zeruko Argia»n. Saizarbitoriak eta Arestik etorkinei buruzko artikuluak idatzi zituzten.
Gero Txillardegi tartean sartu zen eta Rikardo Arregi ere bai. Hauek 1967ko kontuak dira. Polemika hori garaiko garrantzitsuena da, etorkinen papera eztabaidatzen baita, eskara, politika... Marxista, ez marxista eztabaida hasi zen... Azkenean, etorkin olde horren aurrean zein jarrera hartu behar zen eztabaidatzen zen. Aresti alde batetik, Txillardegi bestetik. ETA barruan egon zen eszisioa ere hori da funtsean.
«Satorra baino lurperago» liburua egiten hasi nintzenean, gauza batek harritu ninduen: ETAko dokumentu guztietan, lehenengo puntua «euskara da gure hizkuntza» edo «euskara da hizkuntza nazionala» edo antzekoa izan ohi zen. Baina gero, ETAko dokumentuak eta buruzagi asko ere erdaldunak ziren: Madariaga, Zalbide, Txabi Etxebarrieta, Argala... ETA barruko eztabaida guztiak erdaraz ziren.

J.M. SATRUSTEGI.
Euskara ikur zuten haiek.
P. ALBERDI. Nola zen posible ETAk hizkuntzarekiko jarrera bat izatea teorian, baina gero praktikan euskaraz ez egitea? Nire ustetan, hutsune hori zenbaitek bete zuelako. Zenbait horiek «Gazte Naiz»ekoak, «Zeruko Argia»koak... ziren. Haiek bete zuten ETAk inola ere betetzen ez zuen esparru hori. Bestela ezingo zen ulertu ETAren euskararekiko atxikimendua eta gaiaren lantze falta hori. Lantze hori aldizkarietako ika-mika horietan baitago. Esaterako, Rikardo Arregik artikulu batean «Sozialismoa modan dago» zioen. Hurrengo alean Txillardegik gogor kritikatu zuen aurrekoa «Sozialismoa modan
egon zen « esanez. Beste adibide bat ipintzearren, Rikardo Arregik berak 69an Urtainen kontra idatzi zuen. Garai hartako mitoa zen Urtain, nekazal gizartearen mitoa. Nekazal gizarteak ez zuen Urtain besterik. Arregi hura desmitifikatzera eta gauzak bere lekuan jartzera etorri zen.

Zein giro bizi zenuten «Zeruko Argia»ren inguruan zenbiltzatenek?
A. GURMENDI.
Ez zen soilik artikuluak idaztea, tailerrean ere lagundu behar zen. Lanaren zati bat Iñaki Beobideren etxean egiten genuen eta beste zati bat Okendo kaleko Kaputxinoen egoitzako ganbaran.
Guk orri bat bete behar genuen, erredakzio txiki baten modukoa zen. Baina gainerakoekin, nik behintzat, ez nuen harremanik.

J.M. SATRUSTEGI.
Eginkizunak banatuak zeuden. Garai hartan, 65ean edo, Rikardo Arregi harpidedunez arduratzen zen, adibidez. Berak eramaten zituen fitxa guztiak. Eta bileretara etortzen zirenen artean Nemesio Etxaniz dut gogoan.

A. GURMENDI.
Oso harreman ona izan genuen beti Nemesiorekin.

J.M. SATRUSTEGI.
Oso gizon baliotsua zen. Oroitzen nahiz, bilera batean Rikardo Arregik «Alfabetizazio kanpaina»rekin hasi zela nola esan zigun. Nemesiok hala esan zion: «Alfabetizazio ez, hori oso gaizki esana dago; alfabetatze izan behar du». Eta ordutik Rikardo Arregik «alfabetatze»
erabili zuen.

A. GURMENDI.
Alfabetatzean funtsezkoa izan zen garai hura. Donostian Rikardo Arregi, Antton Elosegi eta Saizarbitoria (Ramon baino gehiago bere arreba Begoña) ibili ziren gehienbat. Horiek ziren abian jarri zutenak. Orain atzera begiratu eta pentsatzen duzu: «Garaiko urrats txiki horiek, noraino iritsi diren!». Eta berdin gertatzen da Ez Dok Amairuren hasierako ahalegin haiei begiratuta. Harrigarria dagaurko disko produkzioa maila horietara iristea. Gu eszenatokira minigonak jantzit a eta gitarra elektrikoarekin irteten ginenean, batzuen buruan ez zen sartzen hori euskaraz egin zitekeenik, inolaz ere. Gero ikusten duzu zenbat talde dauden eta zenbat musika jotzen den euskaraz... ez nuen pentsatuko
hasierako hura hain urrutira iritsiko zenik. Hamarkada oso garrantzitsua izan zen arlo askotan.

J.M. SATRUSTEGI.
Ez Dok Amairuren eztanda nagusia zein izan zen oroituko zara: Larraizko gaupasa hura...

A. GURMENDI.
Dena dela guretzako erronka handiena Victoria Eugeniako lehen emanaldia izan zen.

J.M. SATRUSTEGI.
Baina Larraizkoak askozaz zarata handiagoa atera zuen.

A. GURMENDI.
Ordurako martxan zegoen, ordea. Guk bizi izan genuen moduan, hasiera hasierakoa izan zen garrantzitsuena. Loteria bat zen, ez genekien horrek zer emango zuen, noraino iritsiko zen. Eta
erantzuna izugarria izan zen; handik aurrera ezin genuen geldirik egon. Guk, berez, emanaldi bakarra aurreikusi genuen, Victoria Eugeniakoa. Antzokia bete egin zen. Baina ez genuen espero horren ondoren emanaldiak han eta hemen emango genituenik. Gero talde bezala nola funtzionatu zuen beste gauza bat da. Ni oso kritikoa izan naiz beti Ez Dok Amairuren jokaerarekin. Horregatik guk, une jakin batean alde egitea erabaki genuen. Baina hasieran, euskaraz kanta zezaketen batzuk biltzea izan zen.
Lourdes Iriondok ez zuen euskaraz kantatzen, Benitok ere ez, baina euskaraz bazekiten eta egin zezaketen. Letek ez zuen kantatzen, poema batzuk eginak zituen eta aktorea zen. Zergatik ez zuen kantatuko, bada? Nirea ere bat-batekoa izan zen. Lehen emanaldi hura prestatzen ari ginela, denak abesle eta gitarra zirela konturatu ginen. Ikuskizun bezala oso monotonoa gerta zitekeen. Zeozer ezberdina behar zen. Nire letra batzuk hartu, Imanol Urbietak Zarautzen bodatarako zuen taldearekin
bildu, entsegu bat eta Victoria Eugeniara! Handik aurrera, beste emanaldietan gauza bera egin genezan eskatu ziguten. Baina ni ez negoen prest «La chica ye-ye» behin eta berriro kantatzeko. Ez zen hura gustatzen zitzaidan musika. Niri rocka gustatzen zitzaidan eta hori egin nahi nuen. Eta Bihurriak sortu genuen. Gero eta jende gehiego gerturatu zen «nik ere euskaraz kanta dezaket esanez». Baina emanaldiek muga bat zuten; ezin zen 6-7 kantari baino gehiago sartu. Tarteka izen berriak sartu izan
balira, ezagunak egiteko aukera izanko zuketen. Baina Ez Dok Amairuren politika, nolabait, ateak ixtekoa izan zen.

J.M. SATRUSTEGI.
Eta izena nola sortu zen?

A. GURMENDI.
Tontakeria izan zen. Mugimenduari izen bat jarri nahi genion. Bilduta ginen eta hamabi
bat-edo izango ginen. Artzek (bera izan zela uste dut) besterik gabe Ez Dok Amairu bota zuen, besterik gabe. Hura aukeratu genuen. Gero agian, norbaitek azalpen sakonago bat eman diezaioke, baina hala izan zen.

J.M. SATRUSTEGI.
Retornadekin zerikusia du horrek. Hamabiraino egiten ziren baina hamairura iritsi baino lehen atzera egin behar zen, hamahiru zenbakia tabu zelako, eta horegatik esaten zen «ez dok amairu» . Norbaiten inkoszientean izango zen hura.

P. ALBERDI.
Lehen Nemesio Etxaniz aipatu da. Askotan belaunaldiak nahastu egiten dira puntu batean eta Nemesio horren adibide da.

A. GURMENDI.
Guri antzezlan asko itzuli zizkigun. Eta haurrentzat kanta asko asmatu zituen. Gurekin sekulako harremana zuen.

J.M. SATRUSTEGI.
Belarriarentzako oso gauza atseginak egiten zituen.

P. ALBERDI.
Geografia ere desberdina zen. Ez zegoen autopistarik. Bakoitzak bere esparruan funtzionatzen zuen: Donostiakoak Donostian, Bilbokoak Bilbon, Iruñekoak Iruñean. Gero, belaunaldiak, adinak, asko esan nahi zuen. Baina baziren pertsonaje batzuk hori apurtzen zutenak.

A. GURMENDI.
Nik oroitzen dudanez Nemesio Etxaniz oso irekia zen, oso aurrerakoia, gurekin alderatuta zaharra eta apaiza izanik ere. Xalbador Garmendiaren «Historia triste bat» egin genuenean, Ramon Saizarbitoriak eta biok elkarri muxu bat eman behar genion. Nemesiok zioen: «Ondo! Horrela behar du! Euskal antzerkian ere muxuak eman behar dira!». Orain txorakeria dirudi, baina garai hartan horrelako pauso bat ematea gauza zaila zen. Ez zen lotsa kontua; kritikak izaten ziren.

Geografikoki atomizazio bat zegoela aipatu duzu, Pedro. Zer esan nahi zenuen?
P. ALBERDI.
Gaur egun Jarrai bat balitz, Bilbon bizi den aktorerik izan liteke bertan, gaur egun hori posible delako. Normala zen orduan ghetto modukoetan funtzionatzea.

A. GURMENDI.
Hala ere, ez ginen hain ghetto. Garai hartatik, adibidez, Begoña Foruria edo Xabier Elorriaga ezagutzen ditut. Bilbotarrak ziren. Garai hartan ez zen antzerki eskolarik. Baina Bartzelonako
eskolatik ikastaroak emango zituzten irakasleak ekartzen saiatzen ginen Jarraikoak. Behin Ispasterren egin genuen ikastaroa, asteburu batez. Toki eta talde ezberdinetakoak biltzen ginen eta harreman handia genuen geure artean. Gero Aberri Egunera denak elkarrekin joaten ginen. Hainbatek lo egin zuen garai hartan nire amonaren etxean...

Geografiaz ari gara eta Gipuzkoa, Bizkaia eta Nafarroa azaldu zaizkigu orain artean. Eta Iparraldea?
A. GURMENDI.
Garai hartan zailagoa zen alde batetik bestera muga pasatzea. Pase bat eskatu behar zen horretarako.

J.M. SATRUSTEGI.
Gu Luzaiden ginela muga etengabe pasa behar genuen eta aldi bakoitzean pasea eskatu behar zen. Behin Ortega Irungo kuarteleko buruarekin ginela esan zigun: «Así andan ustedes?».
Frantziako eta Espainiako inspektoreekin hitz egin eta urte guztiko instantzia eman zigun. Frantziako urdina, bestea zuria. Zenbat aldiz ez ote genuen pentsatu «hau salduko bagenu...». Orduan pasaportea oso gutxik zeukaten.

A. GURMENDI.
Niri Ingalaterrara joateko pasaportea eman zidaten.

J.M. SATRUSTEGI.
Pribilegiatua zinen, orduan!

A. GURMENDI.
Baina data batzuen barruan ematen zizuten, zertara joan behar zenuen azaldu ondoren. Eta bueltan itzuli egin behar zenuen. Gizonezkoek Soldadutza justifikatu behar zuten eta emakumezkoak
Zerbitzu Soziala egina izan behar genuen.
Dena den, Ez Dok Amairurekin Miarritzen eta Donibane Lohizunen izan ginen. Antzerkia ere egin genuen, baina gutxi. Piarres Lartzabalen obra baten emanaldia egin genuen Donibane Lohizunen. Pastoral bat ere ekarri zuen behin Jarraik Donostiara. Gainera, Urruñan noizbehinka bilera batzuk egiten ziren Hegoaldeko eta Iparraldeko bertsolariekin. Idazle, aktore eta bestelakoak ere hurbiltzen ginen.

Ongi nahiz gaizki egindakoetatik, zein irakaspen geratu behar zaigu 60ko hamarkadatik?
P. ALBERDI.
Iraganarekin bakea egin behar da. Ez da erraza, oroimenak beti konfliktiboak baitira, gazi-gozoak. Bakoitzak gauzak nahi dituen bezala oroitzen ditu, gainera. Bakoitzak bere hamarkada pertsonala egiten du. Baina, jakina, saio bat egin behar da gauzak bere lekuan jartzeko. Eta hori lortzen
bada, etorkizunerako sekulako abantaila izango da. Seguru asko gaur egungo hutsik handienak bakoitzaren historia deformatu egiten dugulako datoz. Gauzak bere tokian jartzeko saio guztiak onak dira.

J.M. SATRUSTEGI.
Ereintza oso ona izan zen. Ez genuen pentsatzen gerra txiki horietatik daukaguna izatera iritsiko ginenik. Ikastolekin hasi ginenean gure erronka handiena Iruñetik Gasteizeko mugara
iristea zen. Ametsa zen hura. Eta hara non sortzen zaizkigun Lizarrako ikastola, Zangozakoa, Tuterakoa... Kortesen ere bai! Halako egoerarik ez du ezagutu Nafarroak inoiz. Noiz egin zen azkeneko aldiz euskaraz Tuteran? Perspektibak orduan asmatu ezin zen zerbait ematen digu orain. Nik hori ikusten dut, ereintza oso probetxugarria gertatu zela. Aldaketa sakon baten urratsa izan zen.

A. GURMENDI.
Beharbada gauza batzuk ez ziren ondo egin. Baina orokorrean begiratuta, poz handia geratzen zait: zenbat gauza egin genituen, noraino iritsiko ziren pentsatu ere egin gabe. Orain konturatzen gara beren garrantzia izan zutela. Musikagintzan, antzerkigintzan, literaturan, ikastoletan,
alfabetatzean... arlo askotan bide berriak ireki ziren. Urrats txikiak ematen ziren, ahal zen neurrian beti ere. Hobeto egin zitekeela? Agian bai. Baina zerbaitetarako balio izan dute. Ni behintzat nire buruarekin pozik nago, urrats horietan ahalegindu nintzelako.

J.M. SATRUSTEGI.
Beste giro bat da gaurkoa. Ez dago mistikarik. Materialismo hutsean gaude. Gaur euskara ogibide da. Guk lan hori guztia egin eta sakeletik ordaintzen genituen bidaiak. Eta pozik ginen
zerbait egin genuelako.

A. GURMENDI.
Orain inork ez du ezer egiten diruaren truk ez bada. Motibaziorik ere ez dutela iruditzen zait.

J.M. SATRUSTEGI.
Gaur dena da, pragmatismoa, txantxulloa, ondokoari kalte egitea. Lotsagarria da. Guk ez genuen aukerarik, denak kontra genituen eta!

A. GURMENDI.
Konpromisoa genuen guk.

P. ALBERDI.
Baina eredua ere pertsona konprometitua zen. Ondoen ikusia zena toki ahalik eta gehienetan sartua zegoena zen. Hori zen eredua. Eta horren inguruan mugitzen ziren besteak. Gaur egun eredu hori ez dago.

J. M. SATRUSTEGI.
Gaurko eredua mozkina da, mozkina!

MAHAIKIDEAK
Pedro Alberdi


Euskara irakasle eta idazlea

Eibarren (Gipuzkoa) jaio zen 1957an, baina Bilbon bizi da aspalditik eta bertan euskara irakasle da. «Handitzen naizenean» (Alberdania, 1995) eta «Nire kalea» (Erein, 1998) liburuak eman ditu argitara, baita «Satorrak baino lurperago» (Alberdania, 2000) saiakera ere. Azken honek Joseba Jaka beka jaso zuen Euskalgintza Elkarlanean Fundazioaren eskutik eta bertan 60ko eta 70eko hamarkaden kronika kultural eta politikoa egiten du eibartarrak.

Arantxa Gurmendi


Aktore zuzendaria

Donostian 1944an jaio zen eta bertan bizi da egun. Elbira Zipitriaren ikasle izana, denetik egin du. Antzerkian Jarrai taldean aritu ondoren, Orain taldearen sortzaileetako bat izan zen 69an. Antzerki Eskolako ikasle eta irakasle ere izana da. 64tik 69ra Biurriak musika taldeko partaide izan zen. 71n RTFn euskarazko saiotxo bat egin zuen Bordeleko erbestealditik, euskaraz inoiz egin den lehen telebista saioa. Bikoizketan eta irratian ere aritua da. Egun Goenkaleko aktore zuzendaria da.

Jose Mari Satrustegi


Antropologoa eta euskaltzaina

Nafarroako Sakanan jaio zen 1930. urtean, Arruazun hain zuzen, eta gaur ere han bizi da. 1955ean apaiz egina, Madotzen eta Urdiainen jardun zuen erretore gisa eta Luzaiden bikario modura. 1957an Orixeren aulkia hartu zuen Euskaltzaindian eta gerora akademiako idazkari ere izango zen. 60ko hamarkadan, besteak beste, euskarazko irakaskuntza bultzatu zuen Nafarroako hainbat herritan eta «Zeruko Argia»n artikuluak idatzi zituen.

Hamarkada urratzailea eta emankorra
Xehetasun asko atzenduak eta lausotuak baditut ere, 60-70 hamarkada bizia, beroa, urratzailea eta astinaldi eta aldaketa handitakoa izan zen susmoa dut. Ideologia guztiek zeharkatu ote zuten Euskadi, alderik alde, alegia. Oraingo gazteek, lehenagokoek gerra ondoko goseteari bezalaxe, hainbeste barre egiten dioten Parisko maiatza ere hor gertatu baitzen. Eta, bestalde, oso emankorra. Oraingo fruitu askoren hazia ere orduan erein ote zen: ikastolak, kantagintza, bertsolaritza, kazetaritza, irratigintza, kultur asteak, euskara batuaren lehen urratsak eta erabakiak, industrigintza eta abar. Baina hori ez da berez eta halabeharrez suertatzen. Hamarkada horretan aldaketa nabarmenak gertatzen dira.

Batetik, Jose Antonio Agirre lehendakaria hil zen, 1960an. Ordurako galdua zuten Franco botatzeko EEBBetatik eta aliatuetatik espero zuten laguntzaren esperantza. Etsipen handia zabaldu zen abertzaleen artean. Bestetik, gerrarik ezagutu ez zuen belaunaldia heldu da adin nagusira. Hor sortzen da ETA ere. Baina politikarako bideak arriskutsuak eta zigortuak direnez, euskalgintzara biltzen da jende asko: antzerkigintzara, kantagintzara, bertsogintzara, ikastoletara, euskara ikastera, idaztera eta eliz inguruko talde eta ekintzetara.
Horretarako, berriz, ezinbestekoa gertatzen da elizaren babesa, aitorpen ofiziala eta askatasuna duen erakundea denez. Vatikano Bigarren Kontzilioak eta Joan XXIII. Aita Santuaren Pacem in Terris entziklikak, berriz, indarberritu egin zituen euskal apaizen eta fraileen euskararekiko eta Euskal Herriarekiko jokabidea. Aldizkariak eta irratiak beren babesean sortu ziren. Segura, Loiola, Arrate, Donostia eta Bilboko herri-irratiak bakarrik geratu badira ere, Gipuzkoan baziren hamarren bat, 1960 inguruan; Nafarroan, zazpiren bat; Bizkaian lau-bost; Araban, bizpahiru. Beren lokalak ere ikastolen, talde ekintzaileen eta abarren zerbitzuan jarri zituzten. Bestalde, euskara ofiziala bilakatu zen liturgiarako.
Hamarkada horretan izan zen gure herrietan beste aldaketa haundi bat ere: industriaren zuzperraldia eta etorkinen etorrera eta etxegintza ugaria. Eta irazbide eta dirubide gehiagorekin batera, erdalduntze azkarra. Ordurarte erabat euskaldunak ziren herrietan ere erdara ari zen nagusitzen. Eta horrek berak ere bultzatu zuen euskaldungoa ikastolak sortzera, antzerkiak egitera, liburuak argitatzera, aldizkariak indartzera, euskara ikasteko gau-eskolak antolatzera, euskal jaiak, bertso txapelketak eta jaialdiak eratzera.
Horretarako, jakina, elizaren babesaz gainera, Euskaltzaindiaren babesa ere ezinbestekoa gertatu zen: bertsolari txapelketen, zenbait omenaldiren, alfabetatze eskolen eta abarren baimenak lortzeko.
Unibertsitatearen eskea gero eta handiagoa da. Eta goi-mailako ikasketak egiteko aukera batzuk ere sortzen dira. Jesuitek ESTE eta EUTG eraikitzen dituzten, Kutxen laguntzaz eta Deustuko Unibertsitatearen babesean. Opus-ek, Industri Ingineritza Donostian, Nafarroko Unibertsitateari loturik. Zuzenbide Fakultatea Donostian, Valladoliden mende. 1968-69an Bilboko Unibertsitate Esparrua sortzen da. Nafarroako Unibertsitate Katolikoa 1960an sortu zuen Opusek. Hemengo askok egin zuen hor, besteak beste, kazetaritza. Santamaria, Mitxelena, Barriola eta abarrek unibertsitate publikoa lortzeko orduan egin zuten lana ere eskertzekoa da.
Hamarkada honetan hasi zen euskarazko kazetaritza berpizten hegoaldean ere (Zeruko Argia, Anaitasuna, Agur, Goiz-Argi Principe de Viana eta beste), iparraldean II Mundu Gerra amaitu bezain azkar abiatu baitzen Herria. Borondatez, dohanik, egiten zen kazetaritza zen: herrietako berriak bidaliz, iritziko artikuluak onduz, kanpoko berriak hemengo egoerara egokituz egiten zen kazetaritza, norkberak bere kabuz eta ahaleginez ikasi eta landutako euskaran burutua. Baliabide gutxirekin eta zentsuraren begi zorrotzen eta adierazpen askatasunaren muga estuen mehatxupean egindako kazetaritza. Debekualdiak eta zigorrak ere noiznahi pairatzen baitzituzten.
Hala ere, idazle berriak sortzeko aukera eman zuen: Txillardegi, Azurmendi, Rikardo Arregi, Saizarbitoria, Xabier Lete, Ibon Sarasola, Xabier Kintana, Arantxa Urretabiskaia, Lurdes Iriondo eta abar.
Baina 60-70 hamarkada 50-60ra bitartekoaren ondorio da, neurri handian.
Gerra ondo beltzean
Gerra ondoan euskaldun askok ihes egin behar izan zuen erbestera. Euskara bera ere debekaturik zen. Euskarazko izen asko erdaraz jarri behar izan zen. Itxaropena bezalakoek ere Icharopena idatzi behar izan zuten. Mexikon idatzi zuen Monzonek, 1945ean, Urrundik, bake oroi oleki-liburua. Kolonbian, Juan Antonio Irazustak Joañixio (1946) eta Bizia garratza (1950) eleberriak. Mexikon, Jokin Zaitegik, 1946an, Sopokel´en Antzerkiak. Txilen, Lontzi Ormaetxek, 1947an, Ipuintxoak. Buenos Airesen, Jose Izagirrek, 1948an, Ekaitzpean eleberria. Orixeren Urte guziko meza-bezperak, 1950ean, Akizeko apezpikuaren baimenaz.
Eusko Ikaskuntzaren gerra ondoko biltzarra Baionan egin zen, 1954an. Hor bildu ziren, besteak beste, Lafitte, Leizaola, Altube, Ibiñagabeitia, Ametzaga, Legasse, aita Donostia, Mixel Labegerie, Barandiaran eta abar. Munduan barrena barreiaturik zebiltzan euskaldun askok bidali zituen bere idazlanak batzar horretara.
Ondoren, I Euskal Mundu Biltzarra egin zen Parisen, 1956an, Jose Antonio Agirre lehendakaria buru zela. 400 lagun inguru billdu ziren. Besteak beste, ikastolak bultzatzeko erabakia hartu zen.
Zenbaiten itzulera
Eta lehenengo urterik bortitzenak eta erasokorrenak igaro ahala, itzultzen hasi zen zenbait jende. Donostiaraturik zen eta guraso batzuekin elkarturik etxean ikastola sortzen hasia Elbira Zipitria 1943rako. Urte gutxi barru ikastola mordoska zen Donostian. Baina Euskal Herriko lurralde eta herrietara 1960-70 bitartean zabalkunde handia izan zuen ikastolak. Hiru ikastola zabaldu ziren Gipuzkoan 1960an, baina 1970erako 103ra heldu ziren Euskal Herri osoan.
Maria Dolores Agirrek Donostiako Iztunde Eskola berriro zabaldu ahal izan zuen donostiar batzuen laguntzaz, 1953an. Herrietan ere antzerki taldeak osatzeari ekin zitzaion. Aldi horretan hasi ziren Maria Dolores Agirre, Basarri, Etxebeste, eta abar ere euskarazko irratsaioak egiten. Manuel Lekuonak 1951n egiten du Euskaltzaindiko sarrera, amaitu baitzaio Kalagorrin bizitzera behartzen zuen zigorraldia. Barandiaran 1953an aldatu zen iparraldetik hegoaldera, Saratik Atauna, hegoaldeko ikerlanei jarraitzeko.
Nikolas Ormaetxea Orixe 1954an itzuli zen. Leitzan egin zuen Euskaltzaindiko sarrera, 1957an.
Euskarazko liburuak argitaratzeko baimenak lortzen ere hasiak ziren: Bera-Mendizabalen Euskal-erdel iztegia (1948), Salbatore Mitxelenaren Arantzazu Euskal Poema (1949) eta Orixeren Euskaldunak (1950), Santi Onaindiaren Euskal Milla Olerki Eder (1954), Jon Etxaideren Joanak-joan, Loidiren Hamabost egun Urgain´en eta Orixek itzulitako San Agustinen Aitorkizunak, 1956an Hurrengo urtean, 1957an, argitaratu zuen Txillardegik Leturiaren Egunkari Ezkutua.
Garai horretakoak dira euskarazko zenbait aldizkari ere. Egan aldizkaria sortu zen Donostian, 1948an, Mitxelena, Irigarai eta Arrueren eskutik. Euzko Gogoa Guatemalan, 1950ean, Jokin Zaitegi, Ibiñagabeitia, Orixe eta abarrek. Zeruko Argia berpiztu zuten, 1954an, kaputxinoek. Jakin, 1956an, Arantzazuko frantziskotarrek.
Euskal artegintzari bultzada handia emango zion Jorge Oteiza, berriz, 1947an itzuli zen Ameriketatik. Gogotsu itzuli ere euskal kulturgintzari eta artegintzari ekiteko munduan ezaguna eta sonatua zen artista euskalduna. Arantzazuko eliza berrirako eskulturak egiteko eskaria jasotzen du 1950ean, Txillida, Muñoz, Eulate eta abarrekin batera. Arrakasta izugarria izan zuen Quosque tandem (1963) liburuak. Eta Gaur taldeak antolatutako Oteiza, Txillida, Basterretxea, Sistiaga, Arias, Zumeta, Ruiz Balerdi, Mendiburu eta abarren arte erakusketak. Eta Debako eskolak.
Hona ondorengoari bidea zabaldu zion hamarkadaren zenbait urrats. Izan ere hamarkada hau gabe ezinezkoa zen 60-70 hamarkada hain emankorra suertatzea.

ALDAKTU AL DA EZER?

Hirurogeigarrenetako hamarkadara Basauriko Laminaciones en bandas enpresaren grebaren bitartez egin nuen jauzia. Ordurako hamazazpi urte banituen ere, Gondra jaunaren erabakiak zirela eta, Euskal Herri osora hedaturiko zalapartak esnarazi ninduen, nolabait esatearren, mundura. Gainera, trosko samarra nuen adiskide batek korapiloaren nondik norakoak askoz hobeto hurbildu zizkidan, nire laguna -bere teen samurretan ere- sindikalgintza/politikagintzaren ezkutuetan ni bezain ezgaia zen arren. Diodan, parentesi artean, lagunak bere teoria sasiraultzaileetan jarraitzen duela oraindik ere, eta nik aspaldi galdu nuela, hamarkada hark nire bizitzaren unetxo batean nigan utzitako erreferentzia zalantzagarria.

Oso zaila jarri zaigu ariketa, hamarkada haren eta bizi ari garen sasoi honen arteko alderaketa egitea eskatu zaigunean. Talibanen eta Osaba Sam-en jarraitzaileen razziak hedabideen ezinbesteko plater goxoak bilakatu direnean, bikotearen ezkontide batek berrogei urte lehenago ere mendebal baloreen defentsa sutsuan ziharduela gogoratu behar dugu, eta alde horretatik munduan ez dela aldaketa handirik eman esan beharko nuke. Behintzat, horixe da niri iruditzen zaidana eta antzerako zerbait idatzi nuen «Sixties» (1990) liburuan, hamarkada hura desmitifikatzen ahalegindu nintzelarik.
Berrogei urtetako distantzia-talaiatik hamarkada haren gaineko zenbait azterketaren aurrean nagoenean, irudimenerako gizakiaren ahalmenak zer nolako jokoa eman dezakeen pentsatzen dut eta, besteak beste, perskpektiba zirriborrotsuak burmuinaren edukia aldaraz dezakeelako ustean tinkoagotzen naiz. Izan ere, gizakiok errealitateari bestelako eitea ematen diogu batere lotsarik gabe, eta izandakoa apaintzen ahalegintzen gara aurkezpen faltsu baten mesedetan.
Hirurogeigarrenetako hamarkada haren lurrikara iraultzailea (?) gure artean -salbuespen duin eta bakan batzuekin- indiferentziarik beltzenean igaro zen, gure mugez kanpoko munduan gertatzen ari ziren fenomenoak ulertzeko erreferentzia hurbilik gabe baikeunden. Mundu zibilizatu eta askean bakarrik gertatzen ari zen hura guztia? Ez! Gezurra dirudien arren, planetako bi toki eta kultura desberdinetatik batera heldu zitzaizkigun ahots askatzaileak. Alde batetik, mendebal gizarte askeko uhin garbitzaileak bere modeloa eskaini zigun -Marcuse, Brown, Sartre,... Eta, bestaldetik, txinar iraultza odoltsuak berea hedatu zuen, Maoren doktrina birrintzailearekin. Bi uhin haiek, gure kasuan, distantziatik jarraitu ahal izan ziren, kasurik hoberenean. Diktadurak ezarritako eragozpenak ez ziren gainditzeko hain samurrak, eta kultura bideak -askatasunaren adierazpenik txikiena barne- debekatu zituen erregimenaren itzalean nekez lora zitekeen ezer baliotsurik.
Egia da euskal gizartea gose eta egarri zegoela, etorkizun irekiago batek ekar liezaiokeen panoramaren aurrean. Askatasun politikoak kultura garapen azkar eta liberatzailea berez ekarriko zuelakoan zegoen euskal gizartea, ia-ia bere osotasunean. Artista plastiko, idazle, musikari eta, oro har, sortzezko kultura-eragileak ari baziren, ahal zuten moduan, eta emaitza-ale banaka batzuk uki zitezkeen, uzta murritz eta kaskarrean. Nahiz eta -azpimarratu nahi dut, badaezpada ere- ahaleginak duin eta eskergarriak ziren.
Zer pentsa daiteke, bere hats bizigarria elikatzeko, adibidez, Ama Lur filmaz baliatzen zen gizarteaz? Jazarpenak itota, kultura-hedapena mirari izatearen hurrena gertatu zen garai hartan. Baina, hala ere, sortzaileak sortzaile ziren, esperimentazio amaigabean, hamarkada guztietan bezala. Kontsumoa zen, batere zalantzarik gabe, herren geratzen zitzaigun alderdia; euskal kulturaren gaineko kontsumoa, noski, gainerakoa -kanpotik inposatutako eta guk geuk leporaino onartutako kontsumo light-a- erraz sartzen baitzitzaigun, batere eragozpenik gabe.
Kontsumo hitza labaindu zait aurreko paragrafoan eta ostera itzuli nahi nuke berera, aurreiritzi barik. Izan ere, ez dakit konturatu ote garen kulturaren esparru zabaleko parametrorik adierazgarrie
nak kontsumoarekin zuzen zuzeneko erlazioa dutenaz. Hirurogeigarrenetako euskal kulturaren kontsumoa hutsaren hurrena zen. Eta gaur egun ere, populazioaren zati konkretu batekoa ezik, oso txikia izaten jarraitzen du. Hamarkada hartan, euskal irakurleen kopurua anekdota bat zen, nolabait definitzearren, eta -esatera ausartuko nintzateke- idazleak -gutxi izanda ere!- gehiago ziren euskal prentsa eta liburuetara hurbiltzen ziren irakurle soilak baino.
Euskal analfabetismoa oso altua zen gizarteko maila guztietan. Beti jartzen dut ondoko adibide hau: Donostiako EUTG-n bazen «Euskal Kultur Taldea-EKT» deitzen genuena, eta jesuitekin ikasten ari ginen batzuk -Eduardo Moreno Bergaretxe «Pertur» tartean- maiz biltzen ginen, urte hasieran prestatutako egitaraua aurrera eramateko. Behin, Ez dok Amairu-k Pete Seeger amerikar folk-abeslariaren emanaldi bat eratu zuen Donostiako Victoria Eugenia antzokian eta laguntza eskatu ziguten publizitatea ahalik eta zabalena gerta zedin. Sei bat lagun elkartu ginen arratsalde batean kartelak preparatzeko eta -ai ene!- gutariko inork ez zekien nola arraio esan zitekeen euskaraz, erdarazko presentar aditza. Telefono dei bat egin behar izan genion Mikel Laboari, gure ezjakintasunetik atera gintzan.
Ba al zen euskal kazetaritzarik? Hitzaren berezko esangura zein daitekeen aztertzera sartu gabe (batez ere, garaiko Zeruko Argiako kolaboratzaileak gogoan ditudalako, eta euren ahalegin eta eskaintza eskerga sekula ordainduko ez zaielako) euskal kazetaririk sortzen ez zuen gizarteak nekez eduki zezakeen euskal kazetaritzarik, zentzurik hertsienean. Garai hartan kazetaritza frankismoko kolaborazionismoaren sinonimoa zen. Neuri gertatu zitzaidan, unibertsitatera salto ematear nengoela, egin nahi nuen karrera gurasoei azaldu nienean: kazetaritzatik abiatu nahi nuen. Aita zenak ipini zidan aurpegia! «Abertzale sendi batean halakorik entzun behar izatea!» pentsatuko zuen nire sortzaileak suminduta eta asmoa aldarazi zidan. Gero konturatu naiz, kolegioko nire adinkideen artean ez dagoela bat ere ez kazetaritza ikasi zuena.
Berrogei urte geroago, frankismoaren erorketaren aurrean itxaroten genuen susperraldi askatzailearen izpiek ahultasun kronikoan segitzen dutelakoan nago. Ia-ia bi belaunaldi oso euskal eskolan hazi eta hezi den arren, nire zalantza sendoak ditut bide onetik ote goazen. Hezkuntza sistemak euskarazko kontsumoa suspertzeko azpiegitura egokia ez duela ezarri iruditzen zait, eta gure gizarteari mekanismo politikoak falta zaizkio garapen integralerako. Baliteke, hirurogeigarrenetako garapen eta aurrerakuntzaren asmoak hazkunde eta espekulazioaren errealitateak zanpatu dituela eta makineria herdoilduta dagoela, euskal gizarte normal bat eraikitzeko beharko lukeen sinkronizaziorik ezean.
Orain dela berrogei urte demokraziaren defizitari egozten genion gure kalteen zerrenda. Egun ere, demokraziaz mintzatzen gara noiznahi, ziurrenik gure ezgaitasunaren itzala ezkutatzearren. Urte haietako eta oraingo gizarte motak antzerakoak direlakoan nauzue. Nik, behintzat, itxaroten jarraitzen dut, eta gorago aipatutako emanaldian Peter Seeger-ek abestu zigun bezalaxe, «I swear it´s not too late». Horretan nago ni ere, beranduegi ez delakoan.

Agustin Ezeiza «Zeruko Argia» astekariaren sortzailea
Agustin Ezeiza «Zeruko Argia» astekariaren sortzailea
Agustin Ezeiza izan zen «Zeruko Argia» astekari gisa sortzea bururatu zitzaion pertsona. Kaputxino zen garai hartan. Euskara eta euskal kulturaren egoeraz erabat kezkaturik, euskaldunak gai guztiez informatuko zituen aldizkaria kaleratzeko urratsak ematen hasi zen. Zentsuraren trabak nola saihestu ote zituen? Euskal Herria deseuskaldundu batean, aldizkari euskaldun batek beharrezko zituen kazetari, idazle eta irakurleak nola lortu? Horretaz guztiaz mintzatu gara 1963an hasi eta 1972an «kazetarien esku» utzi zuen arte «Zeruko Argia»ren lema eraman zuen gizonarekin.

Gerra ondoren, pare bat urtetan kaleratua zen «Zeruko Argia».
54an-edo atera zen, bai, baina hileroko bezala.

Eta 58an ere kaleratu ziren aldizkariaren zenbaki batzuk...
Hortik datoz, bada, nik gero erabaki nituenak! Hondarribiko kaputxinoetan izan zen hura. Nire anaia Kaietano eta beste batzuk, «Zeruko Argia» hamabostekari bezala ateratzen hasi ziren, egunkari formatuan, informatiboagoa-edo egiteko, bestela Arantzazuko errebista eta horrelakoen oso antzekoa zela, eta usain hori kendu nahian. Baina Gipuzkoan, «Delegación de Información» delakoaren arduradun Ugarte zegoen -gero Donostiako alkate izan zena- eta hark, hiruzpalau zenbaki ateratzen utzi, zorrak egin arazi, eta gero itxi egin zuen. Arrazoiak? Orduan arrazoiak ez zuen ezertarako balio... Gauza da, gero, nire anaiak soldadutzara joan behar izan zuela, kapelau. Kaputxinoek nire kargu utzi zuten «Pan Pin», umeentzako aldizkaria. Hori zela-eta, hasi nintzen Zumalabe, Santamaria eta horrelakoekin biltzen, alegia euskararekin kezkatua zegoen jendearekin, eta bestea baino biziagoa izango zen «Pan Pin» berri bat egiteari ekin genion. Abalak lortu eta martxan ipini genuen, haren buru Jesus Elosegi jarriz. Handik gutxira etorri zitzaidan burura ea «Zeruko Argia»rekin ez al genuen beste horrenbeste egiterik.

Pentsatu eta egin?
Aurretik bilerak egiten hasi ginen, zer egin genezakeen erabakitzeko. Abalistak ere bilatu genituen. Planteamendu osoa egin beharra zegoen. Lehendabizi: hamabostekaria ala astekaria izango zen? Hilerokoekin gogoratzen zara nolabait, baina hamabosterokoa oso epe arraroa da, ahaztu egiten zara direnik ere. Horrela, nik neuk erabaki nuen astekaria izango zela.

Eta aldizkaria egingo zen lekua, nola hautatu zenuten?
Gipuzkoan egitea alferrik zen. Auskalo baimena emango ote ziguten, eta lortuz gero ere, jakina zen gerokoa. Bizkaian eta Araban, beste hainbeste gertatuko zen. Beraz, Iruñea aukeratu nuen. Han kaputxinoek Iparraldeko probintzietako zentro burua daukatenez, «handik aterako balitz bezala jarriko dugu» pentsatu, eta horrelaxe egin genuen.

Horrekin amaitu al ziren zuen zailtasunak?
Ez horixe! Zein inprentetara eramango genuen? Inprenta indartsu bakarra «Pensamiento Navarro»rena zen, baina hark ez zuen nahi izan. Azkenean aurkitu genuen bat, tolosar baten eta bizkaitar baten artean zeramatena, eta han hasi ginen. Oso garestia zen, baina ez zegoen beste biderik. Hala ere, han hasteko, lehendabizi baimena lortu beharra zegoen. Garai hartan Fragak aterako zuen lege berriaren aurrerapen bat izan zen, eta irekitasun hartaz baliatu ginen baimena eskatzeko. Dena den, kontu handiarekin ibili behar izan genuen, gauza erlijioso, kultural eta abarren artean, ia ezkutuan, informazio orokorra ere emango zuela aipatzeko. Baina han hasi aurretik, aldizkariaren zuzendari agertuko zen kazetaria lortu behar zen. Non aurkitu, garai hartan eta Nafarroan, «Zeruko Argia»ri bere izena utziko zion kazetaririk? Bada, Universidad de Navarran! Eta ba al dakizu nor izan zen? Iñaki Gabilondo! Oraindik eskertzen diot hori! Bere kargu eta bere izenean agertu ziren «Zeruko Argia»ren lehenengo zenbakiak.

Trabak saihesteko bideak aurkitzen oso abilak zinetela ematen du...
Zer edo zer egin zen... Jakina, aldizkariak beste zailtasunik ere bazuen. Orduko euskara, adibidez. Oso nardatsa eta era askotakoa zen... Bateren batek zuzendu behar zuen hura! Eta ez balizko idazleen euskara bakarrik, inprentako gorabeherak ere bai! Bazen beste arazo bat ere: Donostian genuela erredakzioa eta Iruñean inprenta. Garaiz bidali behar ziren lan guztiak. Hitzez hitz neurtuta bidaltzen nizkien, bestela ez baitziren gai jakiteko non moztu zezaketen ere!

Lanak irakurri ere egin beharko zenituen...
Eta nola! Bidali aurretik, artikulu guztiak zehatz-mehatz aztertu beharra zegoen. Orduko zentsura ez zen nolanahikoa! Edo aldizkaria atera nahi genuen, edo hitz bat pasaz gero, kito! Aberri Eguna ezin zen ezta aitatu ere. Horrelako hitz guztiak kendu behar ziren.

Makina bat buruhauste izan zenituen...
Den-dena neronek egin behar izaten nuen! Inprentara noiz bidaltzen zuten begiratu, noiz bukatu zain egon, eta batzutan aldizkari inprimatuak ekartzera ere joan behar izaten nuen. Dena den, Nafarroako «Delegación de Información» delakoarekin suerte ikaragarria izan genuen. Nik entzun nuen inoiz, hango delegatuaren ordez euskara kontuak eramaten zituenaren aita abertzalea izan zela... Harekin konpontzen nintzen ni, beti apal-apal, han harrotasunak ez baitzuen ezertarako balio, baina laguntza handia lortu nuen harengandik.

Asko lagundu al zizuten kaputxinoek «Zeruko Argia» martxan jartzen?
Hasieran nik ez nuen erraztasunik izan ezta barrutik ere. Esango nuke kaputxinoek eman zidaten erraztasun bakarra kontrarik ez egitea izan zela, ez baimena eskatzeko, ez aldizkaria egiteko. Izan ere, kaputxinoek euskaltzaleen fama izan dute, baina Nafarroan alderantziz gertatu zen, bai garai hartan eta bai gerra garaian... «Zeruko Argia»ri dagokionez, trabarik ez zuten jarri: lokala utzi ziguten, argia, telefonoa eta abar beraiek ordaindu zituzten, eta guri ez zizkiguten sekula kobratu. Ez zuten gutxi egin!

Asko saltzen al zen «Zeruko Argia»?
Sortu zenean, 1919an, aldizkari erlijiosoa zen, eta baserritarrei zuzendua zegoen. Astekari bilakatu zenean, hiritartu egin zen, eta lehengo harpidedun gehienak esan ziguten garestiegia zela, euskaraz irakurtzeko ohiturarik ez zutela... Gauza bat eta beste, baja eta baja. Nondik atera harpidedunak? Bada, pertsona batzuk jarri genituen hartaz arduratzeko, harpide gehien lortzen zuenari sari batzuk emanez. Hego Euskal Herria osoan banatzen zen. Iparraldera ere bidaltzen genuen, baina askoz gutxiago. Harpidedunak genituen gehientsuenak. Kioskoetan ere jarrita edukitzen genuen, baina haietan gutxiago saltzen zen. Banaketa lana oso gogorra zen. Eskuz egin behar izaten zen dena: aldizkaria tolestu, zenbaki bakoitzari helbidea jarri... Talde laguntzaile bat etorri ohi zen horretarako. Gero, administrazio kontua. Gaizki joan zitzaizkigun gauzak arlo horretan, Jose Salegi etorri zen arte. Eskerrak hari!

Arazorik izan al zenuten aldizkarian idatziko zuen jendea bilatzeko orduan?
Jakina! «Zeruko Argia» ateratzen hasi baino lehen bildu nahi izan nituen gerra aurreko eta beste idazle guztiak. Baina, noski, banaka batzuk baino ez ziren gelditzen. Eta horietatik, batek ez zuela ezer jakin nahi, besteak ez dakit zer... Idazle berriak ere sortu beharra zegoen. Lehenengoetarikoa Rikardo Arregi izan zen, gero Toledo, Mikel Lasa... Halako batean idazle gazteagoak hasi ziren inguratzen: Saizarbitoria eta horiek, eta geroago oraindik Joxemi Zumalabe eta besteak... Nolakoa zen astekaria? Bada, batzuetan esaten zuen jendeak: «Oi zer eskasa atera den!». Nik banekien hori, baina... ahal genuena baino gehiago ezin egin. Borondatezko kolaborazio dezente zegoen, eta eskerrak horri. Gogoratzen naiz nola, gerora, Karlos Santamariak esaten zidan iraungo zuenaren inongo esperantzarik ez zuela izan berak! Izan ere, ez zegoen ezer, ezta kazetari bat aurkitzeko modurik ere!

Nolanahi ere, aurrera egin zenuten. Zer lortu zenuten horrekin?
Laburbilduz, ezer ez zegoen garaian, idazle eta kazetari berriak sortzea. Bakoitza bere neurri eta akatsekin nahi bada, baina dezente sortu ziren. Eta irakurle hiritartua ere, asko sortu zen. Beste kezka bat ere mahaigaineratu zen «Zeruko Argia»ri esker: euskararen batasuna beharrezkoa zela. Egizu kontu, oñatiar batek, nafar batek, edo Iparraldeko batek idazten zutela. Denak diferente. Eta ortografia aldetik, zer esanik ez. Jakina, euskara batuaren beharrak istilu ikaragarriak sortu zituen. Hasieran, batasun handia zegoen: euskara izanez gero, denak konforme! Baina, berehalaxe, han genituen eskuindarrak alde batetik, marxistak bestetik... Denen artean nola asmatu ez zenekiela ibili behar zenuen, ez baitzegoen inori atea ixterik...

Zertan esango zenuke lagundu zuela aldizkariak?
Euskal kultura, ikastolak, gau eskolak, jaiak, antzerkia, abeslariak... nahi duzuna bultzatzen. Haren bidez egin ziren ezagunak Antton Valverde, Ez Dok Amairu... horiek denak! Izan ere garai hartan informazio bide bakarra «Zeruko Argia» zen, eta bere eskasian, euskaldunok genituen beharrak azaldu zituen.

Publizitatea ere beharko zenuten, bada...
Horrekin ere nahiko atsekabe izan nituen! Haseran, neronek bilatu behar izaten nuen. Batzuek aldizkaria euskalduna zelako egiten zuten, baina bazen beraien interesen arabera egiten zuenik ere. Baina publizitate askorik ezin zen egin, eta udako festetaz baliatzen ginen: gure «uda» apirilean hasi eta udazkena arte ez zen bukatzen. Festetan zeuden herriak aukeratu, haiei buruzko informazioa eman eta, bide batez, publizitate pixka bat lortzen genuen. Korrespontsalekin egiten nuen lan hori. Primitibo-primitibo. Dena den, protestak ere izan ziren: publizitate gehiegi ateratzen genuela, eta artikulu gutxi. Baina irautea nahi bagenuen, ez zegoen beste biderik.

60ko hamarkadan euskal jendeak egundoko adorea zeukala ematen du...
Hasieran bai, eta indar handia hartu zuen: denok batasun batean egindako indarra. Gero, betiko kontuak izan ziren: zatiketak, bakoitzak bere pentsamoldea, euskarak ere bereizi zuen jendea... Gauza guztiak dute bere momentua. Momentua ondo harrapatuz gero, indar handia hartzen duzu. Eta «Zeruko Argia»k ere, nahiz hain medio eskasa ikusi, momentu hori harrapatzen jakin zuen. Aldizkari erlijioso sakon bat egiteko asmoa nuen nik orduan, baina ohartu nintzen horretarako ez zegoela kontzientziarik. Herri kultura, politika eta giza baloreen ordua zen.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal honetan artxibatua: Joxemi Zumalabe Fundazioa

Azkenak
Azkenak
EGILEAK
Eguneraketa berriak daude