ARGOTAK EUSKARAZ

ARGOTA: HITZ-JARIO EZEZAGUN HORI

 |  Mikel Asurmendi @masurmendi
1999ko otsailaren 21a
Iparraldeko historia berrian

buhameak
—ijituak— edota

kaskarotak
mintzo izan dira nolabaiteko argota. Beren hizkuntza euskararekin nahasten zuten, eta hartara, hizkuntza berezi eta mordoiloa egin ere. Iragan mendeko Jean Barbier apez garaztarrari esker ezagutzen ditugu Euskal Herrian bizi eta bertan integratu ziren buhameak. Idazle baxenafarrak Garazi eskualdeko Antxitxarburuko Buhamiak izeneko liburuxkan, haien nondik norakoak agertu zizkigun, baita agertu ere, beren hizkuntzak euskararekin egin nahasketak.
Adibide baterako, hona aita batek bere haurrari errana: «

Xaua, goli keau-zak, mol buterrago ajinen duk
». Hots, «

haurra kanta zak, arno gehiago ukanen duk
». Hona hemen euskaraz aritzean zerabilten hitz sorta:

Xori
: ohoin;

Xoritu
: ebatsi edo lapurtu;

Marrun
: senar;

Miruni
: emazte;

Mitxai
: alaba;

Xaho
: seme;

Puxka
: arma;

Buterrago
: gehiago. Hauek guztiak argotatzat jo ditzakegun ez dakigu, baina Barbierren aburuz, arrotzek, euskaldunak kasu, ez konprenitzeko horrela mintzo ziren buhameak.


BUHAMEAK ETA KASKAROTAK.

Alicia Stürtze historialariak, «Agotak, juduak eta ijitoak Euskal Herrian» izenburuko liburuan,

Lapurdiko kaskarotak: ijito ala agotak?
diren itauntzen digu. Agotak Nafarroa Garaiko iparraldean bizi zen jatorri ezezaguneko giza taldea izan zen. Agot hitza ere, XVI. eta XVII. mendeetan irain gisa erabilitako hitza da. Stürtzeren aburuz, kaskarotak buhameen kastakoak ziren, Lohizune eta Ziburun kokatuak batez ere. Euskaraz ederki mintzatzen zuten, nahiz azkeneko silaban kargatzen zuten beren hitz jarioa. Erromintxela mintzatzen zuten, eta haien pasadizoak eta kontakizunak albokoek uler ez zitzaten erabiltzen zuten.
Mintzaira haren berezitasuna hiztegian omen zetzan, ez ordea egituran. Alegia, joskeran eta aditz jokoan. Elementu hauek euskaratik jasoak zituzten hein handi batean. Hiztegi hura urri samarra zen, 350 bat hitzek osatua. Hona zenbaitzuk:

Aria
: harria;

Pishia
: pixa;

Orga
: kotxea. Goardia zibilak izendatzeko

bruia
hitza zerabilten. Larrua jotzeari edo txortan egiteari

txibatu
zeritzoten. Eta nahikoa dut berriz,

buterrau ez dut behar
konparazione.


XAKILIXUTEN ARGOTA.

Gure egunotara etorriaz, euskaraz ez da ia-ia argotik egiten. Buhame edota kaskaroten kasuan ez bezala, egungo haurrek, esaterako, espainol eta frantses joskera darabilte gehienbat. Hendaia eta Ziburuko ikastolaraino iristen da espainolaren eragina ere. Euskarazko hitz berriak urriak dira, eta argot molde bakarra frantsesez egina da. Ladix Arrosagarairen ustez —Ziburuko Piarres Lartzabal kolegioan irakasle egun—, ezin da ziur erran argotik ez dela, edo ez dela izan. Iparraldeko laboral herri euskaldunetan sakonki aztertu beharko litzateke hori ziurtatzeko. Amikuze, Garazi eta Baigorrin bereziki, oraino antzerki herrikoia egiten den eskualdetan.
Bere zalantzaren froga gisa Ladixek irakaskuntzan eginiko ibilbidean bilduriko hitzak ditugu (alboan jarriak). Irakasle honen iritzian, ontsalaz, egungo argota euskarazko hedabideek sortu beharko lukete. Horren adibidetzat, Antton Olariaga komikigileak sorturiko

Xakilixut
pertsonaia eredu bezala jarri ere. Xakilixut litzateke argota mintzo den bakarrenetarik bat. Beldur da Ladix, egon dagoen argot apurra galduz joanen ote den, eta berririk sortzeko gauza ez garela izanen.
Argotaz mintzo garelarik, aipatzekoa da Ipar eta Hegoalde artean azken hogei urteotan hizkuntzan nabari den distantzia. Distantzia hau erdaren eraginez zabaldu da hain justu. Eguneroko mintzaira, frantsesaren nahiz espainolaren argotaz edo ironiaz kutsaturik dago. Euskaraz hazi eta hezi diren gazteengana hurbildurik, hezkuntza osoki euskaraz eginik ere, haien zirkuluetan ez dager argotik. Hizkuntza berezia egiteko orduan frantsesean aurkitzen dituzte argotean aritzeko erreferente bakarrak

Argotezko zenbait esamolde Iparraldean

Iritziak: «Segurtamena emateko»:

leher'in baietz/ezetz, leher'in ta zapart, leher'in ta zin, ehun mila sorgin/debru
. «Iritzia ezezkorra»:

ez du tirrit ulertu, ez du tirrit/alferrik/kaka balio/merezi, hau edo uli putza...
«Gezurra»:

zipotza
.

Kalifikapenak:
«Zozoa»:

zapart joana burutik, net zozoa, buruan teila bat(zu) eskas, buruan bi sosenik ez ukaitea, buruko hariak kurutzatuak, buru nahasia. Ergel, ments, perreka, tristea, triste paketa, tetele, tetele borda.
«Motela»:

malestruka, tipula, kakola, bare-kurkuila, kuia lilia, eskalapoina, lukinka, ttarttaleta, torta, ttuta, ttuttulina, minttulina, errementa.
«Ezdeusa»:

herresta, behar gabe sortua, tzarpila, zirtzila, pistoleta, perttoila, brilila, kixkila, pipila.
«Espantua»:

aho haundia.
«Burugogorra»:

koska, gauzak buruan ukaitea ez aztalean.
«Arbuiagarria»:

urdea, urde-urdea, urde ustela, urde mekanika, hastiala, urde ustel zikina.
«Ederra»:

Katzo
. «Kuriosa»:

kutzu, kurios pint'erdia.
«Irringarria»:

zapart'ingarria
. «Usain txarra»:

usain pestia.
«Beti zerbait gehitzeko»:

mokotila, ttarttala.
«Isti barrasta dabilena»:

barraka
.

Egoerak
adierazteko esaerak, hauek: «Akitua»:

kakina izan.
«Beldurtua»:

kaka saltatua.
«Sosik gabe»:

tturrindua izan.
«Zainetan»: pil-pil. «Arrabots, gorabehera frango»:

gaitzeko/debrien komeria/korrida/pataska
.

Ekintzak
aipatzeko esamoldeak berriz, honako hauek: «Norbait jo»:

oloztatu, kalitu, egurtu, jipoitu, galtzak berotu, zafratu, txintxinfrikatu, birrindu.
«Jokabidea aldarazi»:

haxean/plomian ezar.
«Norbait aizatu, kasatu»:

pikutara/antzaren ferratzeara igorri, pakemazu hortik.
«Indar egitea»:

gostian sakatzea.
«Bost axola zait»:

ontsa futitzen naiz, ontsa kakite'ut.
«Irri egin»:

irriz urratzea, hertzeak botaka irriz aritzea.
«Nahitaez lortzea»:

zakutik edo zorrotik.
«Kexatzea»:

norbaitekin paperak makurtzea.
Eta azkenik, «norbait nardatzea»:

norbaiti ezkilak joitea, norbaiti gaita hanpatzea
Euskaraz berez sorturiko egoera bitxiak

Ipar eta Hegoaldeko euskaldunen harremanek egoera eta hitz nahaste-borraste anitz ekarri dute zenbaitetan. Nik nehaurek irri eta barre egin izan dut zenbaiten hitz mordoiloa entzunik.

Agur:
Topo egitean, agur batez egiten da diosala Iparraldean. Hegoaldiar zenbaitek, iritsi orduko kanporatzen ari ote ziren uste izan dute orain gutxi arte.

Sarri:
Iparraldean sarri arte batez erranen dizute gero arte. Sarri hitzak berehala erran nahi du ere.

Usaia:
Usaia hitza, ez da usainaren esanahi berekoa. Iparraldean usaian diote ohikoan esateko. Beraz, kasu nahaste-borraste usaingarria senti baitezakezu Iparraldekoekin solastatzean.

Ardura:
Ardura hitzaren esanahia guztiok ezagutzen dugu. Iparraldean, ardura hitza usaia hitzaren sinonimoa bezala erabiltzen da. Kasu! berriz.

Mentsa:
Zuberotarrek ergela esateko mentsa diote. Iparraldean ametsa ez baizik amentsa diote, baita mentsa elearen bitartez gutxi adierazi ere. Adibidez: eguerdiko 12ak hamar ments dira. Ments hitzak zerbaitek edo norbaitek zerbait eskas duela esan nahi du hortaz. Horregatik ergelarena, kontuz!

Aizturra:
Aitzur hitzaren sinonimoa dira guraize eta artazia. Ez dezagun aitzurrarekin nahastu gero. Behinola Iparraldetik idatzi artikulu batean honela idatzi nuen: «

Ikastolako haurrek hiru urterekin badakite aizturrak ondo erabiltzen...
» Aldizkari honetakoek, haurrek aizturrak ez baina aitzurrak ederki zerabiltzatela jarri zuten. Perurena eta Saralegi harrijasotzaileek badute segida, ez kexa! Pasadizo bat azkenik. Herri Urratsen karietara, Senpereko aintziran bi euskaldun ari dira solasean. Iparradekoak zera erraiten dio hegoaldiarrari: «

Beraz, egungo kultur pestan engaiatua zira zu ere?
». Hegoaldiarrak, gaizki ulertu nonbait eta hona erantzuna: «

Ez motel, ni ez naiz hona engainatua etorri, inondik ere
». Hura enkontru lazgarria. Bati gogoa samurtu zitzaion, bestea erabat samurtu zen berriz. Engaiatua ez da engainatua izatea, konpromezua hartzea esan nahi du. Samurtua egotea Iparraldean hasarre egotea da berriz

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak
Osasunbideari ere errieta, euskara egoki ez baloratzeagatiik

Osasunbideko deialdietan, lehiaketaldian 40 puntutik euskarak 4’29 puntu eman beharko lituzke eremu euskaldunean, eta 2’73 puntu eremu mistoan. Baina euskararik jakin gabe ere 39 puntu lortu daitezke, beste merezimendu batzuekin. Beraz, praktikan, ez da betetzen euskarari buruzko foru dekretu berriak dioena.


2018-10-17 | ESK sindikatua
Pobrezia eta gizarte-bazterketaren kontrako 51.000 sinadura

Euskal Herriko Eskubde Sozialen Kartak pobrezia eta gizarte-bazterketaren kontrako herri-ekimen legegilea butzatzeko beharrezkoak diren sinadurak entregatu ditu.


Bardean benetako bonbekin maniobra militarrak eginen dituzte asteazken honetatik aurrera

Urriaren 17tik 19ra eginen ditu Espainiako Armadak maniobrak, beste behin. Tiro Poligonoaren Aurkako Taldeak salatu du "Parke Naturalean gailentzen dela maniobra horiek egiteagatik Armadak ordaintzen duen kanona segurtasuna eta ingurumenaren gainetik".


2018-10-17 | ARGIA
Pinuen gaitzari aurre egiteko oxido kuprosoa erabiltzea oso toxikoa dela salatu dute

Pinuen gaitzari aurre egiteko Jaurlaritzak eta EAEko hiru foru aldundiek aurkeztu duten plana gogor kritikatu du Naturkon kolektiboak, besteak beste gaitzari aurre egiteko erakundeek proposatu duten oxido kuprosoa toxikoa baita: “Azalduko al digute gure ordezkariek nola pentsatu duten ziurtatzea gure ibaiak edo edaten dugun ura ez direla pozoituko gure mendietako 124.000 hektarea fumigatzen badira?”.


2018-10-17 | Iigo Igartua
Manifestazio nazionala deitu dute urriaren 27an Nafarroako gaztetxeen alde indarrak biltzeko

Maravillas, Errotxapea eta Lizarrako gaztetxeen aurkako prozesu judizialak irekita daude eta epe motzean kaleratuak izateko arriskuan daudela ohartarazi dute manifestazioa deitu dutenek.


2018-10-17 | ARGIA
Karlos Apeztegia kartzelaratzeko agindu du Espainiako Auzitegi Nazionalak

Etxerat euskal presoen senide eta lagunen elkarteak Hernanin duen bulegoan egiten du lan Karlos Apeztegiak. Asteartean bertatik atera zenean atxilotu zuen Guardia Zibilak eta asteazken goizean, espetxeratzeko agindua eman du Espainiako Auzitegi Nazionaleko epaileak, "erakunde terroristako kide" izatea leporatuta.


2018-10-17 | ARGIA
Irueko sutea indarkeria matxista kasu bat izan daiteke

Hipotesi hori darabil gertakaria ikertzen diharduen Espainiako Poliziak. Hala bada, ikerketa bere gain hartu zuen instrukzio epaileak Emakumeen aurkako indarkeriaren arloko epaitegira bideratuko du kasua.


2018-10-17 | ARGIA
Eider Rodriguez, Irene Aldasoro eta Kepa Altonaga Euskadi Sarien irabazle

Asteazken honetan jakinarazi dituzte literaturako Euskadi Sarietan falta ziren kategorietako irabazleak: Eider Rodriguezek aurtengo bigarren saria eskuratu du, oraingoan haur eta gazte literaturari eskainitako kategorian, Santa familia liburuari esker.


2018-10-17 | Iigo Igartua
Kalean bizi den jendearen zenbaketa: errefuxiatuen auziari erantzun ezean, ez espero miraririk

Ostegun honetan zenbatuko dira Araba, Bizkaia eta Gipuzkoan zenbat pertsona bizi diren kalean. Erakunde publikoak konprometitu ziren etxegabeen kopurua %20 jaistera, baina errefuxiatuen krisiari emandako erantzun eskasa ikusita, zaila dirudi aurreikuspena betetzea. Bilboko kasuari erreparatu diogu.


2018-10-17 | ARGIA
Parisko Cervantes Institutuaren eraikina EAJri bueltatzeko eskatu dio Ortuzarrek Espainiari

Andoni Ortuzar EAJko presidenteak asteartean Espainiako Estatuari eskatu dio itzul dezala Cervantes Institutuak gaur egun Parisko Marceu etorbidean daukan eraikin bat, 1936an EAJk erosi zuena eta II. Mundu Gerran Gestapok –Alemania naziaren polizia sekretua– bereganatu zuena.


Azkenak
EGILEAK
Eguneraketa berriak daude