Haur eta gazte literatura

Bazterrekoak, kanonizatuak eta azterketa tematiko berriak

  • Bat baino gehiago dira azkenaldian generoa aztertzera hurbildu direnak, linea ofizialetik kanpoko begirada eskaini nahian, azterketa sistematikoagoa egiten edo gai zehatz batean sakontzen. Haur eta gazte literatura zeresana ematen ari da gurean.

Miel Anjel Elustondo
2012ko maiatzaren 20a

Haur eta gazte literaturari buruzko lana argitaratu du berrikitan Iñaki Zubeldia idazleak. Haur literatura aztergai 2 titulua ageri du liburuaren azalak, eta, honenbestez, orain dela sei urte egindako azterketaren jarraipen dugu. “Ez da haur literaturari buruzko tratatu bat, ezta gai horri buruzko azterketa sakon eta orokor bat ere. Gehiago dira haur eta gazte literaturaren eremura egindako inkurtsioak”, egileak azaldu duenez. “Haur literatura, idazlearen ofizioa, liburutegien garrantzia, literatura bultzatzeko bide berriak… aztertzen dira eta zenbait gogoeta, elkarrizketa eta iritzi kritiko eskaintzen”. Iñaki Zubeldiak berak esan digunez, “ni ez naiz haur literaturan aditu edo jakintsu bat, saiatzen den bat baizik eta gauzak gaizki ikusi ditudanean azaldu egin izan ditut, beti nire arrazoiak eta nire ikuspegiaren zergatia garbi uzten ahaleginduz eta adibide argiak eskainiz. Linea ofizialetik kanpoko begirada bat eskaintzen diot haur literaturari eta autore konsakratuetatik kanpoko autoreak –‘beste autoreak’ deitzen diet nik–, aztertzen ditut, nolabait linea ofizialak baztertuta eta kasu batzuetan ‘ignoratuta’ dauzkan idazleak”.

Helburu horiek gogoan, hainbat gai landu ditu Zubeldiak lan honetan. Joxantonio Ormazabalen oroimenez idatzitako testuak irekiko du liburua, eta, ondoren, hamaika azterlan eta gogoeta: euskarazko haur eta gazte literaturaren bilakaera, haur literaturaren defentsa, haur liburutegien garrantzia, zenbait egileren lanaren azterketa eta haiekin egindako elkarrizketak… Gaur egungo haur eta gazte literaturari egindako begirada pertsonala da egilearena.

Azterketa sistematikoa, Etxaniz eta Lopez Gaseni

Bestelakoa da Xabier Etxaniz Erlek eta Jose Manuel Lopez Gasenik egin ohi duten azterketa. Bi lan ditugu eskueran, elkarren osagarri. Egungo euskal haur eta gazte literaturaren historia dugu lehena, eta XXI. mende hasierako haur eta gazte literatura, berriz, bigarrena. Bi lanotan ikuspegi zientifiko-akademikoa nagusituko da begirada pertsonalaren gainetik. Zubeldiak generoan barna egindako sartu-irtenak ditu gogoko, zertzeladak biltzea, han eta hemen ohar egitea. Etxanizek eta Lopez Gasenik sistematizazioa bidetzat hartu eta jotzen dute aurrera. Zubeldiaren kasuan bezala, Etxanizen eta Lopez Gaseniren lanak ere aurreko bat dute abiapuntu, hots, 90eko hamarkadako Haur eta Gazte Literatura. Hala orduko lanean, nola iazkoan, euskarazko haur eta gazte literaturaren sistema bera dute aztergai bi egileok.

Bidea egina dute beren azterketan Etxanizek eta Lopez Gasenik, euskarazko haur eta gazte literaturaren hastapenetatik gaur egungora bitartekoa landu baitute. 1990era artekoa lehenengo, 90eko hamarkadakoa ondoren, mende berriko lehenengo hamarkadakoa hurren. Eskuartean dugun azken lanean, XXI. mende hasierako haur eta gazte literatura izeneko honetan, alegia, “sarrera historiko baten ondoren generoka azken hamarkadan izaniko garapena eskaintzen da, kanonari buruzko azterketa bat eta egungo sistemaren egoera eta erronkekin amaitzeko”. Horretan, irakurleak, idazleak, instituzioa, bitartekariak, merkatua eta errepertorioa dira sistemaren osagaiak.

Lanaren helburuei dagokienez, honela diote Etxanizek eta Lopez Gasenik: “Alde batetik, egungo egoeraren berri eman –zer argitara den, nork, gaiak, generoen egoera…–, eta egoera horretatik abiatuta zeintzuk diren gure literaturaren erronkak aurrera egiteko, gero eta literatura osatuagoa eta erakargarriagoa eskaini ahal izateko; eta bestetik, ikerketa honek bide eman nahi die beste batzuei, hemendik abiatuta beste lan batzuk sortuko direlakoan”. Horietan da Iñaki Zubeldiarena, horietan beste azterlan bi, guztiz bestelakoak izanagatik ere: Garbiñe Salaberriaren eta Txabi Arnal Gilen azterketa tematikoak. Batak, balio etiko eta moralek haur literaturan duten presentzia aztertu du. Bestea, heriotzak haurrentzako albumetan duen trataerari begira jarri da.

Kanona, garai jakin bateko joera

Eman dezagun Iñaki Zubeldiaren esana, “linea ofizialetik kanpo” dauden autore eta obrak aztertzera jo ohi duela, “ignoratuta” geratu diren horiek. Eman dezagun, aldiz, kanonari begira ari direla Etxaniz eta Lopez Gaseni, mende hasierako literatura aztertu dutenean. Eta zer dute kanona? “Garai jakin batean sistemaren erdigunean dauden obrei eta obra horien ezaugarriei buruz ari gara. Ez gara berariazko balioa luketen lanez ari, baizik eta garai jakin horretako instituzioak –akademiak, kultura erakundeek, unibertsitateek, argitaletxeek, eta abar–, hobetsi eta, horrenbestez, erdiguneko posizioa hartu duten lan eta egileez”.

Kanonak ez du, berez, literatura ona eta txarra esan nahi. Horretan, bi egileek bere egin dituzte Even Zohar-en hitzak: “Zenbait garaitan, zenbait ezaugarrik estatus jakin baten inguruan biltzeko joerak ez du esan nahi ezaugarri horiek ‘ezinbestean’ dagozkionik estatus jakin bati”. Garaian garaiko joera halako bat nagusi dela besterik.

Kanona gorabehera, idazle guztiek dute sarrera mende hasiera honetako haur eta gazte literaturaren baratza deituan.

Etika, heriotza literaturan

Haur eta gazte literaturari buruzko azterketa horiek ez ezik, badira literaturaren alderdi espezifiko bati begira egindako ikerketa lanak, eta doktore tesiak. Horietarik ditugu Txabi Arnal Gilek, batetik, eta Garbiñe Salaberriak, bestetik, egindako lanak. Salaberriak etika izan du abiapuntu, eta balio etiko eta moralak hartuko ditu aztergai. Horretarako, Lehen eta Bigarren Hezkuntzan ari diren ikasleek irakurri ohi dituzten literatura liburuetara jo, 80ko lagina baliatu eta egin zuen tesia, Contextos sociales y valores en la literatura infantil y juvenil izenburupean. Soziologiatik jo zuen azterketan, 564 liburu kontuan hartu eta haietarik 80 aukeraturik, ikasleen artean harrera handienekoak; Harry Potter bildumakoak, kasu. Jakina da guztiz bestelakoak direla Lehen Hezkuntzako ikasleek, alde batetik, eta Bigarrenekoek, bestetik, irakurtzen dituztenak. Gai konkretuagoak –baina ez esklusiboki konkretuak–, ageri dira lehenek irakurtzen dituzten liburuetan, eta abstraktuagoak bigarrenetan. Salaberriak inoiz esan izan duenez, ordea, batzuetan eta besteetan irudimen narratiboa agerikoa bada ere, irudimen etikoa ez da maila berean garatu, mundu honetako hainbat gai, bizipen eta esperientzia nekez baitira irakurtzen ahal ikasleen irakurgaietan.

Gisa berean, gai berezi bat lantzera jo zuen Arnal Gilek doktore tesian, eta haur eta gazte literaturako albumetan heriotzaren agerpena aztertu, gaztelaniazko 57 albumeko lagina aztergai.

Honela idatzia du Arnal Gilek tesiaren atarikoan:

“Ondo gogoan dut aitona Emilio hil zen eguna. Hamar urte nituen. Aitona gazterik alargundua zen. Gure ama haurra zelarik hil zen amona. Zahartzean, herria utzi zuen aitonak. Gurekin bizitzera etorri zen. Sasoi batean, gela ere banatu genuen. Langileen etxeak behin ere ez dira oso handi izan.

Aitona etxean hil zen. Bat-batean izan zen, aurrez abisatu gabe. Bazkalondoko kuluxka egiteko sartu zen ohera, eta ez zen esnatu. Eskolatik itzuli nintzenean, ustegabekoa jaso nuen. Etxea jendez betea, eta ama eta izebak negarrez etengabe, negar marmarrean, baina negarrez. Zer zen galdetu nuen, zergatik hainbeste jende, eta denak betilun. Amak kontatu zidan. Negarrari eman nion. Ez nuen bestelako azalpenik behar izan. Ondo baino hobeto nekien zer gertatua zitzaion aitonari, betiko gertatu ere.

‘Ikusi nahi duzu’, amaren galdera niri. ‘Ohean datza’. Baietz esan nion, ikusi nahi nuela. Izeba haietako batek ezetz esan zion amari, logelara sartzen ez uzteko. Amak ez zion kasurik egin. Aitona nuela erantzun zion, eta nik, nahiz eta haurra izan, aitona agurtzeko eskubidea nuela.

Gaur egun oraindik, eskerrak ematen dizkiot amari, aitona ikusteko eta agurtzeko aukera eman zidalako. Haren hilotzak ez ninduen larritu. Aitona nuen eta, hilik ala bizirik, maite nuen. Hura izan zen nire ‘lehen hildakoa’, heriotzarekin izan nuen lehenengo esperientzia, eta, dudarik gabe, gisako esperientziak gertatu zaizkidanean ikaragarri lagundu nau”.

Lagundu, heriotzak literaturan ageri dituen hamaika aurpegiak sakon aztertu eta tesia egiteraino: El tratamiento de la muerte en el álbum ilustrado infantil.

Kanal honetan artxibatua: Haur eta gazte literatura

Azkenak
2016-05-30 | Dani Blanco
ARGAZKI ERREPORTAJEA: Errausketaren aurkako giza-katea iruditan

Aurreikuspen guztiak gainditu ditu igandean Donostiako Gipuzkoa Plaza eta Onkologikoa lotu dituen errausketaren aurkako giza-kateak. Mobilizazioaren irudi sorta eskaintzen dizuegu.


2016-05-30 | ARGIA
Zubietako errauskailuaren obren hondeamakinari palanka hautsi diote

Zubietako erraustegia egiten ari diren eremuan hondeamakina bat matxuratu dute hiru ekintzailek, gidatzeko kontrola hautsiz.


2016-05-30 | ARGIA
Errausketaren kontrako giza-kate erraldoiaren oihartzunak hedabideetan

“Osasuna aldeko eta Errausketaren kontrako” giza-kateak bere helburuak arrakasta osoz gainditu ditu igandean, maiatzak 29, Onkologikotik Gipuzkoako Foru Aldundirainoko tartea eskutik heldutako jendez betetzeko behar zen jendearen bi halako bilduz, 10.000 pertsona baino gehiago.


Emakumeen Hiria, Kolonbiako emakume desplazatuek eraikia

“Autoeraikuntzan trebatu ginen eta guk geuk egin genituen gure etxeak. Esan ziguten ez ginela kapaz izango, zailtasunak jarri zizkiguten”, mehatxuak eta asmo txarrez eragindako suteak tarteko, baina 98 etxebizitzako auzoa sortu zuten: Emakumeen Hiria.


"Instituzioek herri mugimendu sendoa behar dute desobeditzeko"

Desobedientziari buruzko jardunaldiak egin dituzte Gasteizko hainbat eragilek Gaurdanik, gugandik,desobedituz eraiki lelopean, maiatzaren 13an eta 14an.


700 errefuxiatu baino gehiago hil dira Mediterraneo itsasoan azken astean

Acnurren arabera, 700 pertsona baino gehiago hil dira Mediterraneo itsasoan, hiru itsasontzik hondoa jo ondoren, ElDiario.es hedabideak jaso duenez.


2016-05-30 | ARGIA
Gipuzkoa Zutik ekimenak lehen 24 orduak egin ditu plazan

Erraustegiaren kontrako giza kate jendetsuaren ostean, Gipuzkoa Plazan bildu dira ehunka herritar igande arratsaldean. Plazan lotan geratzea erabaki dute. Gertatzen ari dena jarraitzen ari gara.


2016-05-30 | ARGIA
Prekarietatea salatu eta alternatibak proposatu dituzte milaka lagunek Bilbon

LAB sindikatuak deituta, prekarietatearen aurka manifestazioa egin dute milaka lagunek larunbatean Bilbon, Langileok bideak batuz lelopean.


Festa eta aldarrikapena UEMAren 25. urteurrenean

Udalerri Euskaldunen Eguna Leitzan ospatu zuten larunbatean. Festa giroa nagusitu zen herrian eta jende ugarik egin zuen bat.


2016-05-30 | Arabako Alea
Kulturaren plaza izan da Aiaraldea astebetez

Euskarazko sorkuntza aldarrikatzea helburu, Jalgi ekimenaren lehenengo edizioa ospatu dute Aiaraldean; joan den astelehenean hasi eta larunbata bitarte hirurogei jarduera baino gehiago garatu dituzte eskualdeko bederatzi udalerrietan.


Amaitu da Fresneseko euskal presoen gose greba: Itziar Moreno isolamendutik aterako dute

Fresneseko presoek bertan behera utzi dute hemeretzi egun iraun dituen gose greba, espetxeko zuzendaritzak Itziar Moreno lekualdatuko duela baieztatu ostean. Neurri horrekin, bertan behera geldituko da haren isolamendu egoera.


2016-05-30 | Goiena
EH Bilduk eta Podemosek erraustegiak osasunean dituen kalteez azterketa batzordea eskatu dute

Gipuzkoako Batzar Nagusietan eskatu dute bi alderdiek hondakin-erraustegi batek pertsonen osasunean eta ingurumenean izan ditzakeen arriskuak eta kalteak ebaluatzeko azterketa-batzorde bat eratzeko.


Argazkilari bat koman utzi du Frantziako poliziak jaurtitako granada batek

Maiatzaren 26an, Frantziako argazkilari bat larri zauritu zuen Parisko poliziak granada bat jaurti ondoren. Lan-erreformaren aurkako manifestazio batean gertatu zen, AraInfo hedabideak argitaratu duenez.


Kutxazain bat erre dute Ziburun, ustez lan erreformaren aurka

Société Générale bankuaren kutxazaina erre dute bart gauean Ziburun. Ustez, Frantziako Gobernuak ezarri nahi duen lan erreformaren aurkako ekintza izan da.


2016-05-30 | ARGIA
'Egunkaria'ren sorrerari buruzko 'Gaur irekiko ditu ateak' filma estreinatu dute Docs Barcelona jaialdian

Docs Barcelona nazioarteko film dokumentalen jaialdian estreinatu da Euskaldunon Egunkariaren hasiera kontatzen duen Gaur irekiko ditu ateak, aste honetatik aitzina Euskal Herrian ere ikusi ahal izango dena. Eriz Zapirainen lana Latitud atalean lehiatu da Espainiako eta Latinoamerikako beste bost finalistarekin.


2016-05-29 | Irati Elorrieta
Ekintzaile izan nahiari buruz

Irakurketa ekintza aktiboa omen da eta ez dut kontrakoa argudiatuko. Irakurtzea beste aktibitate mota batzuetarako traba ere izan daiteke ordea. Irakurtzeak xurrupatzen digun denbora, energia eta emozioak ez baititugu beste zerbaitetan ematen. Orain arte, ez dut ezertxo ere idatzi ahal izan errefuxiatuen krisia delakoaz, er

...

ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA