Haur eta gazte literatura

Bazterrekoak, kanonizatuak eta azterketa tematiko berriak

  • Bat baino gehiago dira azkenaldian generoa aztertzera hurbildu direnak, linea ofizialetik kanpoko begirada eskaini nahian, azterketa sistematikoagoa egiten edo gai zehatz batean sakontzen. Haur eta gazte literatura zeresana ematen ari da gurean.

Miel Anjel Elustondo
2012ko maiatzak 20

Haur eta gazte literaturari buruzko lana argitaratu du berrikitan Iñaki Zubeldia idazleak. Haur literatura aztergai 2 titulua ageri du liburuaren azalak, eta, honenbestez, orain dela sei urte egindako azterketaren jarraipen dugu. “Ez da haur literaturari buruzko tratatu bat, ezta gai horri buruzko azterketa sakon eta orokor bat ere. Gehiago dira haur eta gazte literaturaren eremura egindako inkurtsioak”, egileak azaldu duenez. “Haur literatura, idazlearen ofizioa, liburutegien garrantzia, literatura bultzatzeko bide berriak… aztertzen dira eta zenbait gogoeta, elkarrizketa eta iritzi kritiko eskaintzen”. Iñaki Zubeldiak berak esan digunez, “ni ez naiz haur literaturan aditu edo jakintsu bat, saiatzen den bat baizik eta gauzak gaizki ikusi ditudanean azaldu egin izan ditut, beti nire arrazoiak eta nire ikuspegiaren zergatia garbi uzten ahaleginduz eta adibide argiak eskainiz. Linea ofizialetik kanpoko begirada bat eskaintzen diot haur literaturari eta autore konsakratuetatik kanpoko autoreak –‘beste autoreak’ deitzen diet nik–, aztertzen ditut, nolabait linea ofizialak baztertuta eta kasu batzuetan ‘ignoratuta’ dauzkan idazleak”.

Helburu horiek gogoan, hainbat gai landu ditu Zubeldiak lan honetan. Joxantonio Ormazabalen oroimenez idatzitako testuak irekiko du liburua, eta, ondoren, hamaika azterlan eta gogoeta: euskarazko haur eta gazte literaturaren bilakaera, haur literaturaren defentsa, haur liburutegien garrantzia, zenbait egileren lanaren azterketa eta haiekin egindako elkarrizketak… Gaur egungo haur eta gazte literaturari egindako begirada pertsonala da egilearena.

Azterketa sistematikoa, Etxaniz eta Lopez Gaseni

Bestelakoa da Xabier Etxaniz Erlek eta Jose Manuel Lopez Gasenik egin ohi duten azterketa. Bi lan ditugu eskueran, elkarren osagarri. Egungo euskal haur eta gazte literaturaren historia dugu lehena, eta XXI. mende hasierako haur eta gazte literatura, berriz, bigarrena. Bi lanotan ikuspegi zientifiko-akademikoa nagusituko da begirada pertsonalaren gainetik. Zubeldiak generoan barna egindako sartu-irtenak ditu gogoko, zertzeladak biltzea, han eta hemen ohar egitea. Etxanizek eta Lopez Gasenik sistematizazioa bidetzat hartu eta jotzen dute aurrera. Zubeldiaren kasuan bezala, Etxanizen eta Lopez Gaseniren lanak ere aurreko bat dute abiapuntu, hots, 90eko hamarkadako Haur eta Gazte Literatura. Hala orduko lanean, nola iazkoan, euskarazko haur eta gazte literaturaren sistema bera dute aztergai bi egileok.

Bidea egina dute beren azterketan Etxanizek eta Lopez Gasenik, euskarazko haur eta gazte literaturaren hastapenetatik gaur egungora bitartekoa landu baitute. 1990era artekoa lehenengo, 90eko hamarkadakoa ondoren, mende berriko lehenengo hamarkadakoa hurren. Eskuartean dugun azken lanean, XXI. mende hasierako haur eta gazte literatura izeneko honetan, alegia, “sarrera historiko baten ondoren generoka azken hamarkadan izaniko garapena eskaintzen da, kanonari buruzko azterketa bat eta egungo sistemaren egoera eta erronkekin amaitzeko”. Horretan, irakurleak, idazleak, instituzioa, bitartekariak, merkatua eta errepertorioa dira sistemaren osagaiak.

Lanaren helburuei dagokienez, honela diote Etxanizek eta Lopez Gasenik: “Alde batetik, egungo egoeraren berri eman –zer argitara den, nork, gaiak, generoen egoera…–, eta egoera horretatik abiatuta zeintzuk diren gure literaturaren erronkak aurrera egiteko, gero eta literatura osatuagoa eta erakargarriagoa eskaini ahal izateko; eta bestetik, ikerketa honek bide eman nahi die beste batzuei, hemendik abiatuta beste lan batzuk sortuko direlakoan”. Horietan da Iñaki Zubeldiarena, horietan beste azterlan bi, guztiz bestelakoak izanagatik ere: Garbiñe Salaberriaren eta Txabi Arnal Gilen azterketa tematikoak. Batak, balio etiko eta moralek haur literaturan duten presentzia aztertu du. Bestea, heriotzak haurrentzako albumetan duen trataerari begira jarri da.

Kanona, garai jakin bateko joera

Eman dezagun Iñaki Zubeldiaren esana, “linea ofizialetik kanpo” dauden autore eta obrak aztertzera jo ohi duela, “ignoratuta” geratu diren horiek. Eman dezagun, aldiz, kanonari begira ari direla Etxaniz eta Lopez Gaseni, mende hasierako literatura aztertu dutenean. Eta zer dute kanona? “Garai jakin batean sistemaren erdigunean dauden obrei eta obra horien ezaugarriei buruz ari gara. Ez gara berariazko balioa luketen lanez ari, baizik eta garai jakin horretako instituzioak –akademiak, kultura erakundeek, unibertsitateek, argitaletxeek, eta abar–, hobetsi eta, horrenbestez, erdiguneko posizioa hartu duten lan eta egileez”.

Kanonak ez du, berez, literatura ona eta txarra esan nahi. Horretan, bi egileek bere egin dituzte Even Zohar-en hitzak: “Zenbait garaitan, zenbait ezaugarrik estatus jakin baten inguruan biltzeko joerak ez du esan nahi ezaugarri horiek ‘ezinbestean’ dagozkionik estatus jakin bati”. Garaian garaiko joera halako bat nagusi dela besterik.

Kanona gorabehera, idazle guztiek dute sarrera mende hasiera honetako haur eta gazte literaturaren baratza deituan.

Etika, heriotza literaturan

Haur eta gazte literaturari buruzko azterketa horiek ez ezik, badira literaturaren alderdi espezifiko bati begira egindako ikerketa lanak, eta doktore tesiak. Horietarik ditugu Txabi Arnal Gilek, batetik, eta Garbiñe Salaberriak, bestetik, egindako lanak. Salaberriak etika izan du abiapuntu, eta balio etiko eta moralak hartuko ditu aztergai. Horretarako, Lehen eta Bigarren Hezkuntzan ari diren ikasleek irakurri ohi dituzten literatura liburuetara jo, 80ko lagina baliatu eta egin zuen tesia, Contextos sociales y valores en la literatura infantil y juvenil izenburupean. Soziologiatik jo zuen azterketan, 564 liburu kontuan hartu eta haietarik 80 aukeraturik, ikasleen artean harrera handienekoak; Harry Potter bildumakoak, kasu. Jakina da guztiz bestelakoak direla Lehen Hezkuntzako ikasleek, alde batetik, eta Bigarrenekoek, bestetik, irakurtzen dituztenak. Gai konkretuagoak –baina ez esklusiboki konkretuak–, ageri dira lehenek irakurtzen dituzten liburuetan, eta abstraktuagoak bigarrenetan. Salaberriak inoiz esan izan duenez, ordea, batzuetan eta besteetan irudimen narratiboa agerikoa bada ere, irudimen etikoa ez da maila berean garatu, mundu honetako hainbat gai, bizipen eta esperientzia nekez baitira irakurtzen ahal ikasleen irakurgaietan.

Gisa berean, gai berezi bat lantzera jo zuen Arnal Gilek doktore tesian, eta haur eta gazte literaturako albumetan heriotzaren agerpena aztertu, gaztelaniazko 57 albumeko lagina aztergai.

Honela idatzia du Arnal Gilek tesiaren atarikoan:

“Ondo gogoan dut aitona Emilio hil zen eguna. Hamar urte nituen. Aitona gazterik alargundua zen. Gure ama haurra zelarik hil zen amona. Zahartzean, herria utzi zuen aitonak. Gurekin bizitzera etorri zen. Sasoi batean, gela ere banatu genuen. Langileen etxeak behin ere ez dira oso handi izan.

Aitona etxean hil zen. Bat-batean izan zen, aurrez abisatu gabe. Bazkalondoko kuluxka egiteko sartu zen ohera, eta ez zen esnatu. Eskolatik itzuli nintzenean, ustegabekoa jaso nuen. Etxea jendez betea, eta ama eta izebak negarrez etengabe, negar marmarrean, baina negarrez. Zer zen galdetu nuen, zergatik hainbeste jende, eta denak betilun. Amak kontatu zidan. Negarrari eman nion. Ez nuen bestelako azalpenik behar izan. Ondo baino hobeto nekien zer gertatua zitzaion aitonari, betiko gertatu ere.

‘Ikusi nahi duzu’, amaren galdera niri. ‘Ohean datza’. Baietz esan nion, ikusi nahi nuela. Izeba haietako batek ezetz esan zion amari, logelara sartzen ez uzteko. Amak ez zion kasurik egin. Aitona nuela erantzun zion, eta nik, nahiz eta haurra izan, aitona agurtzeko eskubidea nuela.

Gaur egun oraindik, eskerrak ematen dizkiot amari, aitona ikusteko eta agurtzeko aukera eman zidalako. Haren hilotzak ez ninduen larritu. Aitona nuen eta, hilik ala bizirik, maite nuen. Hura izan zen nire ‘lehen hildakoa’, heriotzarekin izan nuen lehenengo esperientzia, eta, dudarik gabe, gisako esperientziak gertatu zaizkidanean ikaragarri lagundu nau”.

Lagundu, heriotzak literaturan ageri dituen hamaika aurpegiak sakon aztertu eta tesia egiteraino: El tratamiento de la muerte en el álbum ilustrado infantil.

Kanal honetan artxibatua: Haur eta gazte literatura

Azkenak
Erreakzioak Otegiren gaitasungabetzearen ondoren

Hauteskunde Batzordeak Otegiri irailaren 25eko hauteskundeetan parte hartzea ukatu ondoren alderdi politikoetako ordezkariek euren iritzia eman dute. EAJk eta Ahal Duguk gobernariak herritarrek aukeratu behar dituztela adierazi dute. Kontrara, Alderdi Popularra pozik azaldu da Batzordearen erabakiarekin eta harago doa: Otegiren hautagaitzaren aurkako inpugnazioa aurkeztuko duela azaldu du.


2016-08-25 | ARGIA
Gaza: 50 bonbardaketa gau bakarrean

Abuztuaren 21ean israeldar droneek Gaza bonbardatu zuten, palestinarrek kohete bat bota ziela aitzakia hartuta. Duela bi urteko erasoetako babesleku berean igaro zuten gaua askok.


Turkiak Jarabulusen jarri du Siriako kurduengandik bereizteko lehen mugarria

Turkiak FSA Siriako Armada Askea taldearen laguntza izan du Estatu Islamikoa bertatik botatzeko. Ankarak milizia kurduen hedapena gerarazteko baliatu nahi du erasoa.


2016-08-25 | Arabako Alea
Zirauntza ibaian izandako isuri bat dela-eta ardurak argitzeko eskatu du Zadorra Bizirik-ek

Zadorra Bizirik Plataformak azaldu duenez, abuztuaren 15ean, Artzai Egunaren harira, Araian ospatu zen ekimen ludiko batean sortutako aparra Zirauntzara suri zen. Hurrengo egunetan 200 amuarrain hilik agertu ziren ibaian.


FARC Kolonbiako Kongresuan izango da 2018ra bitartean

Abuztuaren 24an lotu dituzte Kolonbiako Gobernuko eta gerrillako negoziaziorako buruek argitzeke zeuden gaiak, alegia, gerrillarien amnistia, politikako parte-hartzea eta gizarteratzearen ingurukoak. Ekainaren 23an sinatu zuten gobernuko presidente Santos eta Rodrigo Londoña Echevarri Timochenko gerrillako buruak bake hitzarmena, Habanan, lau urteko negoziazioen ondoren. Urriaren 2an plebiszitua izango da eta herritarrek akordioa baitetsi ala gaitzetsiko dute. Data hori baino lehen bi aldeek behin-betiko akordioa sinatuko dute Kolonbian.


Nafarroako ingurumen gatazken mapa: zenbat daude eta non kokatzen dira?

Ingurumenaren aurka doazen 42 proiektu identifikatu ditu Sutrai Erakuntza Fundazioak. Besteak beste, AHTren obrak, meatzeak eta proiektu urbanistikoak bildu dituzte.


Estatubatuarren %57k ez du Clinton eta Trumpen artean hautatu nahi

Inkesta baten arabera, %35k hautagai alternatiboen alde egin dezake. Azken galdeketek diote Clinton izango dela AEBtako hurrengo presidentea.


Valcalderako 52 fusilatuak omendu dituzte Iru˝ean

Amadeo Urla fusilatuaren biloba Ana Aranguren Amerikako Estatu Batuetatik Nafarroara etorri da, omenaldian parte hartzeko.


2016-08-24 | Mikel Asurmendi
Frantziako presidentzialak
Nicolas Sarkozy presidente ohiaren itzulera burrunbatsua

Abuztuaren 22an berretsi du Frantziako presidente izateko bere asmoa. Nicolas Sarkozyk Frantziako egunkari gehienen azalak hartu zituen atzo. Udazken beroa igurikatzen da Hexagonoko mintzaleku politikoetan.


Pentsio sistema publikoa: Txileko herritarren aldarria 30 urteren buruan

1980ko hamarkadan pribatizatu zuten Txileko pentsioen sistema, Pinocheten diktaduran. Estatu mailako arazo bilakatu da azken urteetan, erretirodunek jasotzen dituzten pentsio baxuengatik. Zenbateko hauek kudeatzen dituzten enpresa pribatuen aberasteak ere hautsak harrotu ditu. Hainbat mobilizazio izan dira azken bi hilabetetan herrialdean. Abuztuaren 21ean izan da azkena eta ehunka mila pertsona bildu dira Santiagon pentsio sistema publiko bat aldarrikatzeko.


2016-08-24 | Uriola.eus
'Edalontzien berrerabilpena 2.0' esperientzia pilotua jarri dute martxan Bilboko Konpartsek

Bilboko Konpartsak urrats berri bat eman du edalontzi berrerabilgarriaren ereduan, eta esperientzia pilotu bat abiatu du erabilitako edalontziak jaso eta higienizazio industrialaren bidez, berriz ere hauek saltzeko. Hala, Aste Nagusiaren ingurumen-inpaktua gutxitu nahi da.


Arropa eranztera behartua eta umiliatua, burkiniaren aurkako gurutzadan

Pistoladun lau polizia gizonezko gerturatu eta tunika urdina eranztera behartu dute emakume bat Nizako hondartzan, burkiniaren aurkako debekua aitzakia hartuta. Alaba negarrez eta inguruko jendea txaloka eta “joan zaitez etxera” oihukatuz, horixe egun bizi dugun islamofobiak utzitako eszena tamalgarria.


"Gerra turismoa" Euskal Herrian barrena

Frankistek 1938an turismo gidatua sortu zuten gerrari buruzko euren ikuspegia emateko, tartean Gipuzkoa eta Bizkaia gurutzatzen zituen Iparraldeko ibilbidea zegoen. Calellako (Bartzelona) Turismoaren Museoan erakusketa paratu dute “gerra turismo” bitxi hartaz.


Arantza Tapia: "Jaurlaritzak eta Arcelorrek ez dute diru laguntzen inguruko akordiorik itxi"

Eusko Jaurlaritzako Ekonomia, Garapen eta Lehiakortasun sailburua "gustura" agertu da Arcelorren altzairutegia berriz zabalduko delako. Bide horretan "alde guztiek egindako ahalegina" eskertu du.

ASTEKARIA Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude