Jakoba Errekondo @bizibaratzea
2019ko urriaren 20a

Palmondoz edo palma-zuhaitzez inguratuta gaudela nioen aurrekoan. Palmondo nanoa, Chamaerops humilis eta Txinako palmondoa edo kalamu palmondoa (Trachycarpus fortunei) aipatu nituen; ez, ordea, gure inguruan ugariena den palmondo generoa, alde handiz ezagunena: Phoenix generoa. Genero honek Afrikako eta Asiako lurralde bero eta tropikaletan hedatuak ditu bere hamazazpi espezieak. Bi dira gehien ikusten direnak: datil palmondoa (Phoenix dactylifera) eta kanariar palmondoa (Phoenix canariensis).

Datil palmondoa dioikoa da, hau da, palmondo batzuk arrak eta beste batzuk emeak dira. Joan deneko 6.000 urtean lantzen da eta etekin ugari kentzen zaio. Begi bakarrekoa denez, enbor bakarra luzatzen du, eta hosto eta lore guztiak bertatik sortzen ditu. Bada, begi hori moztu, eta gutiziarik onena bezala jaten da. Kimu samur hori kentzean, noski, palmondoa hil egiten da. Hostoak ere ez dira alferrik galtzen: saskiak, zerriak, tapizak, erratzak, kapelak, teilatuak, lokarriak... sutarako ere erabiltzen dira hostoak. Enborra eraikuntzan erabiltzen da, batik bat: habe, zubi, gabarra... Bere fruitua datila da. Batez ere datilarengatik lantzen da. Arrak eta emeak izanik, haizeak eta intsektuek polinizatzen dute. Palmondo eme bakoitzak 700 kilo datil eman ditzake. Arabiako eta Ipar Afrikako nomaden elikaduran oinarrizko energia iturria da; izan ere, %60-70 azukre du.

1755ean, Peter Forsskal naturalista suediarrak izurriteen kontrol biologikoaren lehen aipamena egin zuen europar literaturan. Datil palmondoari hostoak ebakitakoan enborrean geratzen diren zurtoin zatien altzoan bizi diren 32 espezie deskribatzen ditu, eta nola bertan txindurriak erabiltzen dituzten izurriteei tamaina hartzeko.

Palmondoaren hostoa edo palma nagusitasunaren ikur gisa ere erabiltzen da. Guduak irabazitakoan, hiriak konkistatzean, kirol norgehiagoketan, ospakizun jendetsuetan eta abar palma agertuko dute. Mediterraneo ekialdetik hedatutako erlijio hiltzaileetan ere konkista eta mendekotasuna eta jendearen esanekotasuna agertzeko palma erabiltzen da. Gogoan dut nola gure ume garaietan erramu igandea esaten zitzaion igande batean jendeak erramu (Laurus nobilis) adarrak elizara bedeinkatzera eramateari. Jende ahaldunak eta haien imitatzaileek palmak ekartzen zituzten. Ondoren etxeetako balkoietan egoten ziren palma lehor horiek, hura erosteko adina bazutenaren eta otzantasunaren adierazle.

Palmondo guztiak hiltzen ari den intsektu bat izurrite ikaragarria bihurtu da: gurgurio edo mokodun gorria, Rhynchophorus ferrugineus.

Bukatu ziren kontu horiek, eskerrak. Eta erlijioak ere laster bukatuko al dira! Palmarenak behintzat egin du. Palmondo guztiak hiltzen ari den intsektu bat izurrite ikaragarria bihurtu da: gurgurio edo mokodun gorria, Rhynchophorus ferrugineus. Polinesia aldetik ekarri eta Mediterraneo inguruan zabaldua da. Azken urteetan Galiziara eta Asturiasera iritsia da. Laster dugu hemen, palmondoen kimu samurra jaten. Agur palma, agur!

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal honetan artxibatua: Besteak

Besteak kanaletik interesatuko zaizu...
ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude