ARGIA.eus

2020ko ekainaren 01a
Jakoba Errekondo @bizibaratzea
2015eko martxoaren 01a
Luhartza, Gryllotalpa gryllotalpa.

Erriberetako izurrite handienetakoa da luhartza (Gryllotalpa gryllotalpa). Ondo latina jarri zioten izena: “gryllo” kilkerra eta “talpa” satorra. Bikoitza da luhartza: era berean kilker handi bat eta sator ttiki bat. Euskaraz izen mordoa duela egingo nuke; nik han eta hemen beste bi ikasi ditut: Ziortza-Bolibarren “lur-txakurra” eta Aramaioko Oletan “txir-txir satorra”. Jean Baptiste Althabek 1910eko Euskaltzaleen Biltzarrari helarazi zizkion Zuberoako 357 hitzen artean “falphak” azaltzen da. Honela jaso zuen “biltzarreko eskribari Aphez Martin Landerreche” sinatzen duenak: “Falphak: Lurpeko, luharga, luhartz, landaregurijaleak”. Beste bi hitz, beraz, luhartza esateko: falpha eta luharga. Umandi oparoak bere hiztegi mardulean izen mordoa jasoa du, tartean dotore askoak: arrodi, arrogi, arroi, arrubi, arrubio, arrule-arrubio, arruge, lugartz, lur-txakur, erlui, har-txakur, hogeita lauoreneko, hogeita lau orduko, karramarruaga, pio-pio, laur zangotako, otxabarri, otxarrabi, segarora, sikilikitu, arlui, zalmiroi, xabiroi, xaubiroi. Izen batzuk zein baino zein politagoak iruditu zaizkit. Horien nondik norakoa arrazoitzeko ezagut dezagun luhartza.

Kilkerraren antza du, baina handixeagoa da (4-5 zentimetro). Gorri aireko gorputza du, eta karramarroek dituztenen antzeko haginak. Hagin horiek bere bizimoduaren eboluzioaren adierazle ederrak dira: bazkaren bila (zizare, har, txindurri...) lurpean galeriak egiten ditu, satorren antzera, eta landareen sustraiak moztu. Landareak oso-osorik ere epaitu ditzake, ipurditik. Azaltzen den tokietan ez da gauza onik; sustraiak edo landareak ebakiz kalte latzak egiten ditu. Lur fresko, arin eta batez ere harroetan bizi da. Udaberriko gau epeletan arraren kantua entzun daiteke, zatarenaren tankerakoa omen. Lurpeko galerietan, aparteko txokoak eraikitzen ditu, kantuari doinu berezia eransteko, emeen erakargarri.

Trikua, satorra, satagina, arratoia, azeria, araba-zozoa, ipar-belea eta harrapariak ditu arerio. Asia aldean, jendeak ere jaten omen du. Eta zenbait arrainen arrantzan beita preziatua da.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!

Kanal honetan artxibatua: Luhartza

Luhartza kanaletik interesatuko zaizu...

ASTEKARIA
2015eko martxoaren 01a
Azkenak
EGILEA
Argia buletina
Egunaren laburpena
zure e-postan
Eguneraketa berriak daude