Ines Pagola: «Aranak hainbat hitz asmatu zuen, baina beste mila haren estilora daude eginak»

Ainhoa Lendinez
2006ko urtarrilaren 22a
Ines Pagolak Sabino Aranaren neologismoen inguruan egin zuen doktore tesia, eta geroztik, euskararen historian murgildurik bizi da. EHUko Euskal Filologia saileko irakaslea da egun. Aranaren neologismo batzuk funtzionatu egin dutela uste du Pagolak eta horrek baliagarri egin dituela. Baina zer da neologismo bat? Jarraipenik izan al du Aranak hasi zuen bideak? Pagolaren ustez garbizalekeria ez zen ezeren kontrako izateko sortu, abertzaletasunaren ondotiko izan zen. Hiztegian, morfologian eta joskeran purismoa ezarri nahi izan omen zuen Aranak, eta orobat Azkuek. Arana Goirik hizkuntzalaritzan zuen bagajea ez zen aberatsa, baina argia zen eta indar politiko handia zuen atzetik. Aranaren neologismoei zorrotz begiratu izan die beti kritikak, baina Inesen arabera, sortu zituen hitz asko bereziak eta gogorrak izanagatik, hitz asmatuak dira, eta asko egunero erabiltzen ditugu. Egun sortzen diren hitz asko ere ez daude ongi sortuak euskararen berezko legeen arabera. Aranak sorturiko hitzak gaizki daude sortuta gramatikaren ikuspegitik, baina nahiko modernoak dira. Ilunak eta motzak dira gehienetan, baina askotan gramatikaren arauei jarraiki sorturikoek baino arrakasta handiagoa izan dute. Horregatik egin du Pagolak Aranaren neologismoen alde.

Bizkaian eta Gipuzkoan arrakasta handia izan zuen Aranaren neologismogintzak. Iparraldean ez horrenbeste. Idazleengan eragin handia izan zuen, eta horrek bereizi egin zituen nabarmen herriak hitz egiten zuen euskara eta euskara jasoa, jende xeheak ez baitzuen euskara modu hori ulertzen. Idazle onenek Aranaren moldean idazten zuten eta askok muturrera eraman zuten euskara garbia lortzeko ahalegina, eta garbizalekerian erori ziren, gerra piztu zenerako.

Ibon Sarasolak Pagolaren lanaren hitzaurrean dioenez, Sabinok sorturiko edo berari egotziriko neologismo guztien berri ematen digu Ines Pagolak. Alde guztietatik aztertzen ditu hitzak: noiz eta nola sortu ziren, zer hiztegi eta testutan agertzen diren, aldeko eta kontrako zer iritzi jaso zituzten eta abar. Askotariko bibliografia eta lehen eskuko informazioa erabili ditu horretarako egileak.

Irakurle bat baino gehiago txundituta geratuko da hitzak sortzeko sabindarrek nolako bideak erabili zituzten ikustean. Baina sabindarren garbizaletasunaren pareko fenomenoa Europako hainbat herritan piztu zen. Eta ondoren, gerra aurreko garbizaletasuna gerra ondorengo abertzaletasunak ezabatu zuen. Euskara Batua ezartzeko hizkuntzan iraultza sortu behar zen, gerra aurreko "garbizalekeria" suntsitzeko.

Non abiatu zenuen neologismoak biltzeko lana?
Nik Aranaren lan guztiak hartu nituen, euskarazkoak eta gaztelaniazkoak. Ez nuen definitu neologismoa zer zen. Aranaren lanetan lehendabizikoz agertzen ziren hitzak atera nituen, hau da, ordura arte dokumentatu gabe zeudenak. Makina bat hitz banekien neologismoak zirela, nahiz eta lehenagotik dokumentatuta egon. Biztanle esaterako, Aranak jaso arren, Larramendiren hiztegian agertzen da lehenbiziko aldiz, berak asmatu zuen. Beraz, Aranak berak espresuki sorturikoez gain, neologismoak ez direnak ere hartu nituen.

Zein zen Arana Goiriren asmoa?
Bere asmoa ez zen hitz berriak egitea bakarrik. Arana Goirik gaztelaniazko eta oro har erdaretako hitz guztiak kendu nahi zituen eta horien lekuan euskaraz berriak egin. Hitz berriak neologismoak dira, hizkuntza askotan baina aldameneko hizkuntzetatik ekarritako hitzak ere neologismoak dira. Baina Aranaren lanean ez dago horrelako neologismorik. Gaztelaniazko hitzak kentzearen ondorioz sorturiko hitzak eta berriak, horiek baino ez daude. Euskadi, aberri, alderdi eta beste hainbat kontzeptu berri sortu zituen, eta ondorioz, kontzeptu horiek izendatzeko hitzak ere bai. Politikaren eremuan bereziki hitz asko inbentatu zituen.

Nola sortu zituen Aranak neologismoak?
Arana Goirik gaizki egin zituen hitzak, ez zituen inoiz euskararen legeak erabiltzen. Erroak asmatu egiten zituen, toponimiatik edo bere gogoeta etimologikoetatik ateratzen zituen. Ikurrin bezalako hitzak neologismoak dira. Baina dantzale eta beste hainbat gaizki eraturiko hitzak dira Aintza sortzeko esaterako, ain oinak toponimian "garaiera" esan nahi zuela azaldu zuen. Ondoren -tza atzizkia erantsi eta kito. Atzizkiak ere gogoaren arabera erabiltzen zituen. Orlegi eratzeko orri eta -legi atzizkia batu zituen, baina -legi atzizkirik ez da ia inon ageri. Hitzak laburtzeko joera ere bazuen. Gotzon izenak esaterako "aingeru ona" esan nahi du. Berak, ordea, honako paradigmarekin azaldu zuen hitza: gogo-huts-on. Ondoren huts hori arrazoi etimologiko harrigarriengatik -tz bihurtu zuen. Nahastu egiten zituen konposizio eta eratorpen lege fonetikoak, eta ez zuen testuingurua kontuan hartzen. Emaitza iluna da oso, baina arrakasta izan zuen bere garaian.

Garbizalekeria eta asmakeria sarri askotan aipatzen dira Aranaren neologismogintzaz ari garelarik. Zer irizten diozu horri?
Lehenik eta behin ez dugu ahaztu behar garai hartan Arana Goirik ikaragarrizko indarra izan zuela euskararen munduan. EAJ indarra hartzen hasi zen eta urte askoan eutsi zion. Aranaren neologismoek horregatik egin zuten aurrera, 20ko hamarkadatik 30ekora arte, gutxi gorabehera. Alderdiko diziplina nabari zen oinarrian, eta garbizalekeria joera handia zabaldu zen. Euzkadi hitza esaterako s-rekin idazten zuena kanporatu egiten zuten ia alderditik. Gainera, Aranaren hitzek aurrera egin zuten baina areago, beste milaka hitz haren moldera egin dira gero ere. Jende askok uste du urrutizkina Aranak sortu zuela baina ez da horrela. Aranak hainbat hitz asmatu zituen baina beste mila haren estilora daude eginak.

Aranaren hitzek biderik egin al dute gaur egunera arte? Nolakoa izan da bilakabidea?
Aranak sorturiko hitz gehienak galdu egin dira. Egun, oro har, beste modu batean sortzen dira hitzak, hizkuntza zibilizatu gehienetan bezala. Nazioarteko hitzak onartu eta berriak euskarak berak dituen konposizio eta eratorpen legeen arabera egiten dira. Batzuetan gorabeherak izaten dira, baina bateratze lan horretan dihardu hain zuzen euskararen erakunde gorenak, Euskaltzaindiak. Adierazkor proposatu eta gero adierazgarri hobetsi da, baina egun ez da txadon, agurtza eta ikurrin bezalako hitzik. Zer esan nahi dute Aranak sorturiko hitz horiek? Nondik sortu dira? Ez dakigu, oinarririk gabe asmatuak dira.

Aranaren neologismogintzak izan dezake berriro arrakastarik?
Inondik ere ez, nire ustez. Egun hitzak ez dira horrela egiten. Orduko erroek zer esan nahi zuten ez zekien inork, eta besterik gabe ikasi egiten zituzten. Estonieran antzeko zerbait gertatu zen lexikoa berritu zutenean. Aavik izeneko hizkuntzalari batek Aranaren antzera egin zituen hitz asko eta egun ere erabiltzen dituzte hitz horiek. Baina denak ere salbuespenak dira.

Zer ondorioztatu zenuen egindako azterketatik?
Lehenik eta behin, Arana oso kritikatua izan dela eta hark egindako lanaren alde onak oso gutxitan aipatu direla. Larramendik hitz asko sortu zituen bere Hiztegi Hirukoitzerako baina Lore Jokoen inguruan izan ezik ez zuten arrakasta handirik izan. Hori kontuan hartuta, Larramendiz geroztik hutsetik hitzak sortu zituen lehenengoa Arana Goiri izan zen. Bestetik, hitzak ondo edo gaizki sortuak izan, ezin ukatuzkoa da Aranaren estiloak ikaragarrizko arrakasta izan zuela garai batean. Gainera, hitzak sortzeko nahikoa modu modernoa zuen, hitz laburrak eta euskal doinukoak zirelako, belarritik erraz sartzen direnak, euskarazkoak balira bezala.

Arana Goiriren neologismo batzuk
Aranaren hitz batzuk oso ezagunak egin ziren eta orain ere erabiltzen dira. Beste batzuk oso gutxi hedatutakoak dira eta berak ere gutxitan erabilitakoak.

Auti: hitza.
Aberri: sorterri, jaioterri.
Bultzi: tren.
Euzko- aurrizkiarekin hasten diren hitz guztiak: euzkadi.
Errittaldu: inmigratu.
Guzparr: ebangelioa.
Guturi: hiria.
Idatzi hitza eta eratorriak: idazkola (bulego).
Ikastola.
Ikurpen: esanahi.
Ikurrin: guda-zapi, herri-oihal, zapi, gudoihal.
Izparringi: egunkaria, aldizkaria.
Izpel, lobel: likidoa.
Kulatz: puntua.
Txadona: eliza.
Txaide: kalea.
Zenbaki.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak
2019-03-18 | Iigo Igartua
Garai-Etxaniz eta Etxegarai-Oses bikoteak Emakume Master Cupeko txapeldun

Leire Garai eta Leire Etxanizek nagusitasun osoz irabazi dute lehen mailako txapela (22-5). Promozio mailakoa, Uxue Oses eta Madalen Etxegaraik osaturiko bikoteak eraman du (18-15), partidaren bigarren zatian markagailua irauli eta gero.


Bideobigilantzia ala askatasun politikoen defentsa Eunaten

Datorren martxoaren 21erako baterajotze nazionala deitu du Iruñerriko Autodefentsa Sareak. Euskal Herrian zabaltzen hasia da manifestaziora bertaratzeko deia, eta horrekin batera, Eunate ikastetxetik zein hezigune guztietatik bideobigilantzia kamerak kentzeko beharra. Ikasturte hasieran jarri zituzten kamerak Eunaten, bertako ikasleen, gurasoen eta langileen oniritzi gabe. Gainera, Ikasle Mugimenduak salatu duenez, ikasleen askatasun politikoen –jardun politikoa normaltasunez... [+]


2019-03-17 | ARGIA
Bi pertsona identifikatu ditu Ertzaintzak Zarautzen, etxegabeen neguetxea irekitzearen aldeko kontzentrazioan

Manifestari bat eta kazetari bat identifikatu dituzte larunbatean, etxegabeen aterpea ireki ez izana salatzeko udaletxearen aurrean eginiko kontzentrazioan. Udalaren "utzikeria" salatu eta honela adierazi dute igandeko prentsaurrekoan: “Geratzen zaigun aukera bakarra arazoari geuk heltzea eta kolektiboki erantzutea da”.


2019-03-17 | Mikel Asurmendi
Pierre Prouvze
"Oraindik ere sentitzen dugu kriminalizazioa, bai etorkinekiko bai herri gutxituekiko"

Camarade curé filma euskal preso politikoei eskainia da, Kanboko Lorentxa Beyrie presoari bereziki. Urtarrilean estreinatu zen Donibane Lohizuneko Le Sélect zinematokian. Martxoan, Donapaleu, Donibane Garazi, Donibane Lohizune, Kanbo eta Maulen emanen dute berriz ere. Pierre Prouvèze egilea elkarrizketatu dugu kari horretara.


2019-03-17
Pierre Prouvze (Lyon, 1948)

Marseillarra da. Irakasle aritu da 37 urtez. Irakastea izan da bere leitmotiva. Musikak eman dizkio irakaskuntzaren zentzua eta bizitasuna. Ez du bizitza ulertzen musikarik gabe. Kantuak berriz, Camarade Curé dokumentalaren egilea izatera ekarri du.


2019-03-17
Gazte ikaragarriak

Bertsolarri lelopean, izuaren gaua antolatu zuten 7Katu gaztetxekoek Bertso Erronda txapelketako finalari ongietorri beldurgarria egiteko. Heriotzarekin lotutako mozorroak, armiarma-sareak hormetan behera, soinu misteriotsuak... bederatzi finalista gazteek panorama hori aurkitu zuten agertokira igo eta berehala. Gaitzerdi, beraiek ere mozorrotuta etorri ziren.


Lute como Marielle

Martxoaren 14an urtea bete da Marielle Franco Rio de Janeiron tiroz hil zutela.


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude