Kanpaiak: Iraganeko berri-emaileak

Unai Brea @unaibrea
2005eko maiatzaren 08a
Maiatzaren 13a arte egongo da ikusgai Bilbon Brontzearen soinua, Bizkaiko Foru Aldundiak antolatutako erakusketa. "Larrialdiak eragindako erakusketa", Alberto Santana Aldundiko etnografoaren berbetan. "Denbora daramagu ahaztuta dauden gaiei buruzko erakusketak edo zerrendak egiten, eta oraingoan kanpaiei egokitu zaie. Bizkaiko ondarearen zati garrantzitsua izanagatik ere, gero eta leku txikiago daukate kanpaiek kultur-jardunean eta eguneroko usadioetan, eta horregatik heldu nahi izan diogu gaiari".

Erakusketa baino lehenago, Aldundiak Bizkaiko kanpaien zerrenda egin zuen. 1.186 zenbatu dituzte, baina gehiago daude Santanaren esanetan. Ez da kopuru makala, inondik inora. Baina, asko ala gutxi, "isilik" ditugu kanpaiok. Garai bateko dei mota ugari galduta daude, eta oraindik herri askotan jotzen direnak ûhil-kanpaiak, mezarako deiakàû gero eta herritar gutxiagok ulertzen dituzte. Gazteen artetik, ia inork ez. Bestetik, ulertuak direnean ere, kanpai-hotsei ez zaie lehen bezala obeditzen. Gure bizimodua beste komunikabide batzuek arautzen dute gaur egun.

Kanpaiak historian zehar

Europan kanpaiak erlijio kristauari lotuta egon dira beti. Lehenbiziko agerpena monasterioetan egin zuten, kristautasuna legezko bihurtu eta mende gutxira. V. mendetik aurrera gutxi gorabehera, kanpaiek arautu zuten fraideen bizimodua, eta huraxe izan zen euren zeregin bakarra, edo ia, 1.000. urtera arte edo. Orduan irten ziren monasterioetatik elizetara ûeta beraz herritarrenganaû. Prozesu hori Mediterraneo inguruan hasi bazen ere, ia aldi berean gertatu zen Europa osoan. Handik laburrera, XII. mendean, elizetatik ere egin zuten jauzi zenbait erloju zibiletara.

Hasieran, kanpaijoleak fraideak edo apaizak ziren beti, baina apurka-apurka abadeak elizatik hurbil zeuden laikoei irakasten hasi ziren: serorak, sakristauakà Ogibidea elizaren zereginak betetzea zutenei, alegia. XIX. eta XX. mendetik aurrera hasi ziren kanpaijolea herri xehean bilatzen.

Denbora guzti horretan, eguneroko bizimodu arrunta kanpai-hotsaren arabera arautzen zen, hein handi batean. "Kanpaiek agintzen zuten noiz jaiki edo noiz askatu neskalagunaren eskua etxe parean", dio Alberto Santanak, "eta ezta pentsatu ere aginduari uko egitea!". Dei desberdinez baliatuz, kanpaijoleak mezu mota asko emateko gauza ziren, batzuk erlijioarekin lotutakoak eta beste batzuk ez. Hala, edonork jakin zezakeen, norbait hiltzen zenean, hildakoa emakumea, gizona ala umea zen, eta herri batzuetan baita zein kaletan bizi izan zen ere. Zenbait lekutan, hildakoaren izena jakitea bezainbeste zen hori. Beste batzuetan, sutea zegoela esaten zuten kanpaiek, edo ekaitza zekarrela, edo norbait mendian galduta zegoelaà Ulertu ez ezik, jendeak aintzakotzat hartzen zituen deiok, eta beharrezkoa zenean lagundu ere bai.

Gainbehera, 60ko hamarkadan

Kanpaien kodea orain hamarkada batzuk arte egon da indarrean. Alberto Santanak 1966an kokatzen du, hain zuzen, gainbeheraren hasiera. Urte hartan egin zen Vatikanoko II. Kontzilioa, gerora ondorio asko ekarri zituena. Konparazio baterako, abade eta abadegai kopuruak orduantxe hasi ziren murrizten, gaurko krisialdira heldu arte. Oro har, jendartea elizatik urruntzen hasi zen, hark ezarritako erritmoaren arabera dantzatzeari utziz. "Abadeak eurak ere elizaren ikurrei arreta gutxiago eskaintzen hasi ziren, eta horrek eragin zuen, besteak beste, kanpaien hizkuntza desagertuz joatea".

Ulertzekoa denez, dei zibilak galdu ziren lehenik, jendarteak bazituelako horretarako beste tresna batzuk. Erlijio-deiak gorde dira, eta ez denak. Egia esan, gaur egun alferrikakoak izango lirateke garai bateko zenbait dei mota, iragartzen zituzten egitekoak ere galdu egin baitira leku gehienetan. Dei zibilei dagokienez, oraindik ere entzun daiteke baten bat, salbuespen modura; Iurretan, esate baterako, su-kanpaiak jo zituzten iaz, baina informazio huts gisa noski. Gutxi batzuentzako informazioa, zer esanik ez.

Azken kanpaijoleak
Ezekiel zugazartaza eta Emiliano Zuazo iurretarrak Bizkaiko azken kanpaijoleetakoak dira. Esan nahi baita, garai bateko dei desberdinak egiten dakizkiten apurretakoak direla bi bizkaitarrak. Baina aspaldi utzi zioten jotzeari. Orain dela hogeita hamabost urte, Zugazartazak gogoratzen duenez: "Autopistan hasi nintzen beharrean, eta abadeari esan nion elizan laguntzen segituko nuela, baina ez kanpai jotzen". Orain ez dute lanik egin behar, baina kanpandorrera igotzeko sasoirik ere ez daukate. Gainera, urte dezente da Iurretako kanpaiak botoi bat sakatze hutsez jotzen direla, Bizkaiko herri gehienetan bezala. Joan den mendeko 70eko eta 80ko hamarkadetan, mekanizazioak hezur-haragizko kanpaijoleen lekua hartu zuen ia erabat, ia inor ez zegoelako prest lan hori egiten jarraitzeko. Kanpaijoleak desagertuz joan dira, eta gaur egun hamarren bat izango dira Bizkaia osoan. Bakanen batek jo egiten du oraindik; beste batzuk, Iurretakoak bezala, kanpaijole ohiak dira honezkero.

Emiliano Zuazok, Ezekiel Zugazartazak eta beraren anai Pedrok -orain gutxi zendua- kanpai kontzertua eskaini zuten Iurretako San Migel elizan, 1991n. Orduko hartan egindako hogeita bat toke desberdinak CD batean jaso ziren, hizkuntza hori guztiz ahaztuta daukagunerako lekuko gisa. Bestela ere, Ezekiel Zugazartazak adorea edukitzen du urtero-urtero, hutsik egin gabe, San Migeletan, kanpandorrera igo eta jotzeko. Gainerako egunetan oroitzapenekin konformatu behar. Orain, gurekin partekatu dituzte oroitzapen horiek: "Orduko denboran denek zekiten zer esan gura zuten kanpai-hots desberdinek, eta jaramon egiten zen gainera". Dei batzuk, gehienak, finkoak ziren -mezatarakoa, orduak...-, baina besteen kasuan jendeak abade edo kanpaijolearengana jotzen zuen lehenbizi, haiek informazioa lehenbailehen zabaldu zezaten. Hala jakiten zuten noiz zegoen sua, noiz hildako bat, noiz zetorren ekaitzaà "Telefonoa, sasoi horretan, kanpaia zen", dioskue.

Oroitzapen guztiak ez dira atseginak, ordea: "Frankistek herri bat hartzen zutenean -dio Emiliano Zuazok-, kanpaiak jotzera behartzen zuten. Neuri egokitu zitzaidan behar hura, Iurretan sartu zirenean". Argi dago mezu desberdin asko emateko gauza zirela lehengo kanpaijoleak, baina ez beti lar gustura.

Kanpaien "alfabetoa": Soinua eragiteko hiru modu
Hiru modu daude kanpai batetik hotsa ateratzeko: jotzea, dilin-dalan aritzea eta eragitea. Bakoitzak soinu mota desberdina sortzen du, eta horiek uztartuz eta geldiuneak luzeago edo laburrago eginez lortzen da kanpaiek gauza bat ala bestea esatea. Kanpai bat baino gehiago erabiliz aldi berean, "hizkuntza" hori aberastu egiten da.

Jotzea da kanpaiari soinua eragiteko modurik errazena. Kanpaia geldi dagoela egiten da, metalezko mailu batez joz -eskuz, mailua lotuta daukan sokatik tiratuz edo, azken urteotan sarriago, mailu mekanikoaz-. Dilin-dalan aritzeko, berriz, kanpai-mihia mugitu behar da -kasu honetan ere eskuz edo sokaz-, hark kanpaia jo dezan. Azkenik, eragitea da modurik ikusgarriena eta arriskutsuena. Kanpaijoleak, hezur-haragizkoak zein mekanikoak, kanpaiari eusten dion uztarria mugitu behar du, hura biraraziz. Sistema honekin lortzen dira soinurik alaienak, eta horregatik jaietarako gordetzen da normalean. Jotzeak, aldiz, soinu ilunagoa ematen du, tristeagoa, eta heriotzarekin zerikusia daukaten deietan erabiltzen da batik bat.

Kanpai asko, baina ez oso nabarmenak
Kanpaien hizkuntza galtzeak ez du esan gura kanpaiak galdu direnik. Horiek ere ondarea dira, eta hor jarraituko dute euren kodea inork ulertzen ez duenean ere. Alberto Santana etnografoak dioenez, "Bizkaia aberatsa da kanpai kopuruari dagokionez, baina ez haien ezaugarriei erreparatzen badiegu. Ez daukagu nabarmentzeko moduko kanpairik".

Bizkaiko kanpaiak ez dira zaharrenetakoak -"500 urte inguruko batzuk daude, ez da asko"- ez eta handienetakoak ere: "Astunenek 3.500 kilo dauzkate; Iruñeko kanpai nagusiak, adibidez, 11.000 dauzka, eta Toledokoak 16.000. Europako ekialdeko eliza ortodoxoetan askoz handiagoak daude". Musika sortzeko ahalmenagatik ere ezin esan daiteke Bizkaiak sekulako ondarea daukanik, kanpaiak mezuak zabaltzeko erabili izan baitira betidanik gurean, ez musika sortzeko. Nolako doinua ematen zuten ez zen garrantzitsuegia. Azkenik, erdia baino gehiago industria-bitartekoekin eginda daude: "Artisau-produkzioko ale gehiago beharko genuke".

Asko bai, baina apalak. Edo alderantziz, baikorrentzat.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak
Akabatzearen negozioa argitara

Hiltegietako irudiak publiko egiteak kaltea eragiten dietela jakitun, animaliak hiltzea negozio bilakatu duten arduradunek hermetismo handia ezarri dute hiltegien inguruan.


2018-10-21
Otegi eta Zapatero Txillarren elkartu dira, jendeari horrelako bilerak inporta zitzaizkionean bezala

Arnaldo Otegik eta Jose Luis Rodriguez Zapaterok ezkutuko bilera egin zuten irailean Elgoibarko Txillarre baserrian. Bileraren xedea “elkar ezagutzea” zela esan duten arren, ezker abertzaleko iturriek Beranduegiri esplikatu diotenez, bi politikariek beren buruari egindako omenaldia ere izan da.


2018-10-21
Legioko ahuntzak idatzi du Casadoren diskurtsoa

Oso gutxitan erabiltzen dutela-eta, Espainiako Legioak erabaki du bere desfileetan parte hartu ohi duen ahuntza, Cientocincuentaycinco, birziklatzea.


2018-10-21 | Adur Larrea
Ez hanka ez buru
Behingoz edo garaia da

"Mitxoletak nahi ditugu", pestizida guztiak orain debekatzeko aldarria

Urriaren 5ean milaka pertsona bildu dira Frantziako Estatuko hirurehun hiri eta herri baino gehiagotako udaletxeen aurrean, "Nous voulons des coquelicots" (Mitxoletak nahi ditugu) deialdiarekin bat egiteko. Bi urte iraungo duen kanpainaren antolatzaileek ez dute huskeria eskatzen: pestizida kimiko guztiak debekatzea eta oraintxe bertan. Bioaniztasunaren hondamendiari eta gizakien pozoiketari behingoz erremedioa jartzea aldarrikatuko dute hileroko lehen ostiraletan.


2018-10-21 | Amaia Lekunberri
Ruben Collio aktibista maputxea
"Macarena lurraren defentsan borroka egiteagatik hil duten lehenengo emakume maputxea da"

Ruben Collio maputxeak (Santiago, Txile, 1976) itsasoa zeharkatu du Macarena Valdés ekintzailearen hilketaz jakinarazi eta nazioartean babesa lortzeko, salatzen duenez Txileko Estatuaren baitan maputxeentzat justiziarik ez baitago. 32 urte zituela hil zuten Valdés Tranguileko bere etxean, beraien bizilekuan zentral elektrikoa eraiki duen RP Global enpresa transnazional austriarraren auto batetik mehatxatuak izan eta egun batera. Macarenaren bikotekidea zen Ruben Collio, eta... [+]


Nerea Arriola. Txantxarik ez umorearekin
"Umorearen izenean ez dira gauzak banalizatu behar"

Sarritan gertatu zaio Nerea Arriolari; azkena, uda honetan bertan: ezezagunak hurbildu zaizkio, zaleak, bera zelakoan Idoia Txoperena, Supertxope, euskal youtuber sonatua. Hura, baina, kanpaina politiko baterako propio pentsaturiko pertsonaia zen [Hiru Damatxo ideia faktoriak egin zuen kanpaina, Sortu alderdiarentzat]. Arriola, berriz, Supertxope gorpuztu zuen aktorea dugu. Eta erizaina. Eta bakarrizketa-egilea. Eta…


2018-10-21
Nerea Arriola Urberuaga (1988, Donostia)

Erizaina da lanbidez, baina antzerkian ibili da betidanik, Zurriolako Ikastolako antzerki-taldean. Berak eman die gorputza eta ahotsa Supertxope euskal youtuberrari eta Info7 irratiko Dolores Mujika Dolox pertsonaiari. Duela bi urte egin zuen lehen bakarrizketa, eta besteak beste, zeregin horretan dabil orain han eta hemen. Aurten bukatu du antzerki-prestakuntza, Donostiako Arte Eszenikoen Tailerrean (TAE).


ASTEKARIA
Azkenak
EGILEA
Eguneraketa berriak daude