ARGIA.eus

2020ko uztailaren 08a

Espioiek hilobira daramatzate sekretuak

  • Gaizkileen Faktoria eta Hemingway eta euskaldunak zerbitzu sekretuetan liburuen arrastoan ibili gara. II. Mundu Gerraren urteetan erbesteko Jaurlaritzaren eta FBIren arteko harremanari buruzko datuak daude haietan. Alberto Barandiaran eta Edorta Jimenez egileekin mintzatu gara.
Mikel Asurmendi @masurmendi
2004ko uztailaren 25a

Ernest Hemingway (1899-1961) FBIz trufatu zen espioia bezala deskribatzen du Guillermo Calleja idazleak. Hemingway idazle bizizaletzat jotzen du eta ûbalizko espioitza fantastiko baten aitzakianû AEBko zerbitzu sekretuak limurtu zituela dio. Ordainetan, bere arrain-ontziaren gasolina musutruk eskuratzen zuen. Alberto Barandiaran idazleak bestela idatzi du Gaizkileen faktoria liburuan. Ernest Hemingwayk Kuban euskaldunekin izan zuen harremana eta elkarrekin burutu bide zuten espioitza du hizpide: "Nire liburua kronika nobelatua da. Liburuaren oinarria benetakoa da, hala ere. Datu errealak eta nire ekarpenak argi bereizten saiatu nintzen. Alegia, Hemingwayk ûhainbat euskaldunen laguntzazû bere barkua erabili zuela AEBrentzat espioitza lanak egiteko", azaldu digu kazetari nafarrak.

Euskal Herrian ez da orain gutxi arte jakin Hemingway AEBko agente sekretua izan zela eta urpekari naziak Kuban zelatatu zituela. Iparramerikarrentzat gauza ezagunagoa zen, ordea. Garai hartan CIA ez zen existitzen, aldiz, FBI oso indartsua zen. Hemingway idazlea, Pako Garai, Juan Duñabeitia, Patxi Ibarluzea eta Andres Untzain euskaldunak, besteak beste, AEBko zerbitzu sekretuentzat aritu bide ziren.

Alberto Barandiaranek Espainiako gerra zibilaren ostean Hemingway idazleak euskaldunekin izan zituen harremanak kontatzeko asmoz idatzi zuen liburua. Kazetari iruindarrak ez zekien espioitza egin zuenik ere. Hemingway-en espioitza lanak kasualitatez ezagutu zituen: "Euskaldunen artean denetarikoak zeuden Kuban. Gudari nazionalistak eta errepublikarrak. Pilotariak, bestalde. Nik ez dut jakin beren kabuz edo euskal instituzioren batek eskatuta kolaboratu ote zuten AEBko zerbitzu sekretuekin. Nire susmoa da ez zirela haien kabuz bakarrik ari, baina ezin dut baieztatu, ezta ukatu ere. Baliteke Eusko Jaurlaritzaren eta FBIren artean kontaktuak izatea, baina nik ez dut dokumenturik aurkitu".

Jose Antonio Agirre eta FBIren arteko harremana benetakoa izan zela esan dugu arestian. Barandiaranen ustez, ordea, errealitatea ez da inoiz kontatuko: "EAJk ez zuen kontatu eta ez du kontatuko. Ez zaio interesatzen. Gainera, espioitzan parte hartu zuten gero eta agente gutxiago gelditzen da, hiltzen ari dira. Gai hauen inguruan isiltasun paktu moduko bat dago". Bere aburuz, errealitatea ezagutzeko modu bakarra FBIren artxibo sekretuetan arakatzea litzateke.

Kuban zerbitzu sekretu iparramerikarrentzat zein lan mota egin zen zehazki jakitea zaila bada ere, Gaizkileen faktoria liburuak jakingura piztu zion Edorta Jimenez idazle mundakarrari. Bi urte eskaini zizkion ikertzeari eta Hemingway eta euskaldunak zerbitzu sekretuetan liburua ondu du: "Zerbitzu sekretuen inguruan geratutakoa mentura moduko bat da. Euskaldunok ez daukagu gure imajinarioan espioitza edota antzekorik. Guk espioitza agente amerikarren edota britainiarren historian kokatu ohi ditugu. Txikitan komikiak edo tebeoak irakurriz elikatu genuen gure burua...".

Espioitza irudimen handiko gaia izan da beti Edorta Jimenezentzat, ia-ia fantastikoa. Baita batzuetan fikziozkoa ere. Horrek erakarri zuen bereziki. Edortak ez du deus fikzionatu, ordea. Kuban zeuden erbesteko euskaldunen gogoak eta asmoak aztertu ditu. Bere ustez, liburua II. Mundu Gerran zentratuta dago eta ez du inongo misteriorik. Liburuaren berrikuntza nagusia egileak aztertutako pertsonen aurrekariak dira. Liburua euskal erbesteratuen kronikatzat jotzen du idazleak. Jesus Galindezen bizitza ere aipatzen du: "Nire liburuak beste Galindez bat erakusten du, gaztarokoa. Beste inork ez du garai hori aztertu. Nik berealdikotzat jotzen dut, ordea".

Liburuaren azken partean, AEBk Francoren alde egin zutela kontatzen du Edorta Jimenezek. AEBak bi aldeekin jolastu zuela uste du berak: "Iparramerikarrek beti egin dute hori. Inperioak kanpoko edozein gerra zelatatzeko premia dauka, beste estatuen nondik norakoak kontrolatzeko. Batek daki ez ote diren oraintxe Al Quaedarekin negoziatzen ari", aditzera eman digu Edortak.

Espioi baten antzera sentitu ez ote den itaundu diogu idazleari: "Horrelako zerbait badago beti. Datuak bilatzea detektibe lana egitea da eta askorentzat susmagarri bihurtzen zara. Kubara eta AEBra joan nintzen eta susmagarri gisa ikusi dut nire burua. Azkenean sentipen hori izan dut. Baina ni ez naiz espioia, eh!".

Liburuaren ikerketa inportanteetako bat Hemingway Madrilen espioitzan aritu ote zen aztertzea izan da. «Liburu honetan dena da egiazkoa, esaldi bat izan ezik. Galindezek eta Hemingwayek Madrilen elkar ikusi ote zuten zalantzan jartzen da. Ni, ordea, baiezkoan nago», dio Jimenezek. Gertakari asko geratu da historian argitu gabe eta are gehiago sekretupekoak badira. Eskuarki gertakari hauek 40 urtetara kontatzen direla esan dugu. 40 urte luze joan dira historiako pasarte hauek gertatu zirenetik, baina gauza asko dago oraindik argitzeko.

Esan bezala, ziur espioiak gure artean ari direla. Artean, hainbat idazlek, errealitatea iritsi ezinik, fikzioa egiteko tentazioari heltzen dio. Gertatu denaren susmoak izaten dituzte, puzzle osoa ezin osaturik ordea, espioitza literatura bihurtzen dute. Hala ere, izan dira espioitzan jardundako idazleak: Koldo Mitxelena eta Andima Ibiñagabeitia, adibidez.

Espioitza eta zerbitzu sekretuak euskal literaturan
Espioitza eta zerbitzu sekretuen saio edo kronika liburuekin ez bazara guztiz gustura gelditu ûhori baita normalenaû euskal idazleek espioitzaren inguruan eginiko fikzioez osatu dezakezu zure imajinarioa. Xabier Gereño izan da genero beltza gehien landu duen euskal idazleetako bat. Bere nobeletan espioitzaren pasarte zirraragarriak daude. Sabotaia, Setiatuak edota Konspiratzaileak nobeletan aurkitu ditzakezu pasarte horietako batzuk. Alta bada, Jose Antonio Loidi Bizkarrondoren Amabost egun Urgainen nobela mugarria da euskal literatura garaikidean. Mariano Izeta idazle nafarrak eta zendu berri den Augustin Zubikarai idazle bizkaitarrak ere generoa landu zuten.
Gaur egunera etorrita, Josemari Velez de Mendizabal idazlearen Yehuda nobelan ûKosme Zubia protagonista duelarikû murgildu zaitezke espioitzaren suspensean. Moskuko gereziak eta Samurai berria tituluekin trilogia osatua du Aramaioko idazleak.
Euskal literaturako espioitza eta zerbitzu sekretuen pasarteak iragan mendeko II. Mundu Gerran eta Espainiako Gerra Zibilaren inguruan edo haien ondorengo garaietan giroturikoak dira, komunzki. Hona zenbait nobela interesgarriren izenak: Xabier Montoiaren Blackout. Naziek okupatutako Parisen girotua, Jean Etxegoien kazetaria protagonista izaki. Berriki, Fernando Morillo idazleak Gloria Mundi nobelan zientzia eta espioitza uztartu ditu, thriller indartsua girotuz.
Mila Beldarrain idazleak Enigma nobelan ûgaztelaniazû Irun eta Hendaia ditu kontakizunaren abiapuntu. Pat Robertson espioia ingelesa eta Izar kontrabandista euskalduna dira protagonistak. Jon Alonso idazleak Hodei berdeak nobelan errealitatea eta fikzioa nahastu ditu, gure historiaz gogoeta eginez. Espioitzaren zantzuak ere aurkituko dituzu bertan. Azkenik, Alberto Ladron Aranaren Eguzki beltzaren sekretua irakurri dezakezu. Espioitzako thiller klasikoa da, nazien garaiko Alemaniara eramango zaituena.

ARGIAn egiten dugun kazetaritza independenteak bultzada merezi duela uste duzu?

Informazio askea lantzen dugu ARGIAn, langileok gara proiektuaren jabeak eta gure informazioen atzean ez duzu sekula multinazionalik, bankurik edo alderdi politikorik topatuko. Gure ustez, burujabetza guztien oinarrian dago informazio burujabetza, ezagutzen dugunaren gainean pentsatzen eta erabakitzen dugu. Horregatik diogu kazetaritza independentea dela demokraziaren oinarrietako bat.

Aldizkaria paperean etxean edo e-postan PDFan jaso nahi duzu? Pozik hartuko zaitugu ARGIAko komunitatean. ARGIAkoa izateko, nahi eta ahal duzun ekarpena egin dezakezu, eta bueltan egoki ikusten duzuna eskatu. Indartu dezagun indartzen gaituena!


Azkenak

ASTEKARIA
2004ko uztailaren 25a
Azkenak
EGILEA
Argia buletina
Egunaren laburpena
zure e-postan
Eguneraketa berriak daude