ARGIA Podcastak - Menda Bikoitza

‘Psyllium’ baino plantaina nahiago

Thu, 11 Jun 2026 00:00:00 +0200

Entzule baten proposamenari heldu eta psyllium zuntzari buruz hitz egin dugu gaur, izan ere, boladan ipini da psyllium hautsa eta badirudi denok hartu beharrekoa dela. Zuntz hau plantaina familiako hazia da eta idorreriari aurre egiteko erabili izan da. Baina gaur egun asko apetitua erregulatzeko erabiltzen ari dira, gosea kentzeko, eta hemen datoz arazoak. Horren aurrean, erabili zuhur eta zentzuzkoaren alde aritu gara, glutenik gabeko ogia egiteko, adibidez, aproposa da.

Antzeko funtzioa betetzen duen sendabelarra badugu gure artean, eta gaur honi egin nahi izan diogu tartea: plantaina (Plantago lanceolata). Psylliumen familiako beste ale bat, askoz ere baliagarriagoa eta interesgarriagoa iruditu zaiguna.

Ikasturte honetako azken saioari amaiera emateko santio-belarrarekin (Hypericum perforatum) oleato bat egitea gomendatu dizuegu. Udan egin dezakegun lana da, eta altxor handia da kolore gorrixkako oleato hau etxean edukitzea.

Zikutak ez du argirik

Thu, 28 May 2026 00:00:00 +0200

Argia ematen duten landareak, hau ikusteko ere jaio garela dirudi. Gure artean ditugun landare ohikoak dira asko, orkideak edo krasak adibidez, baina zuhaitzekin ere ari dira halako probak egiten. Bioluminiszentzia deitzen zaio eta tratamendu genetikoak eginda lortzen da, hau da, landare transgenikoak dira. Ipurtargien eta berezko argia duten onddoen geneak hartu eta landareei txertatuta ari dira halakoak lortzen. Baliteke honek gure paisaia urbanoak urte gutxiren buruan aldatzea.

Gaurko sendabelarra, berriz, ez da propioki sendabelarra, landare toxikoa bizik. Zikutari buruz aritu gara, baina uda partean askok azenario basatiarekin nahasten dute. Albistea Argentinatik ekarri dugu, han mihiluarekin nahasten dutelako. Gaur egun telefonoan ditugun aplikazioen akatsak direla medio, pozoinketak eta heriotzak gertatzen dira. Horregatik, arduratik eta halakoak gerta ez daitezen, nola jokatu azaldu dugu.

Gomendioarena atalean une hauetan egiteko moduko ukendu bat: Milagritos deitutako ukendua hain zuzen. Berbena (Verbena officinalis), pasmo-belarra (Anagallis arvensis) eta plantaina arra (Plantago lanceolata) erabilita egiten den ukenduaz ari gara.

Intsusa, azala gaztetzeko (ere bai)

Thu, 14 May 2026 00:00:00 +0200

Badirudi natura denok maitatzen dugun zerbait dela, baina ez da hala. Berriki egindako ikerketek diote biofobia areagotzen ari dela hirietan. Zer den eta zerk eragiten duen jakin nahi izan dugu, baina batez ere zein ondorio ekartzen dituen. Gure artean biofobiarik ba ote dagoen pentsatzen ere aritu gara.

Urte sasoi honetan intsusari buruz aritu beharra dago eta gaur ikerketa bat ekarri dugu, azalaren foto-zahartzea eta inflamazioa nola hobetzen dituen ikertu baita. Hari horri segituta, intsusa loreekin seruma nola egin azaldu dugu gomendioen atalean.

‘Ogiek’ herrialdea eta transmisioa

Thu, 30 Apr 2026 00:00:00 +0200

Hainbat herrialde indigenentzat sendabelarren inguruko jakintza altxor handia da, baina lanak dituzte ondorengoei transmititzen. Keniako adibide bati buruz aritu gara gaurkoan: Ogiek herrialdeari buruz, sendabelarren inguruko jakintza nola bildu eta helarazi behar den ikusteko adibide ona baitira.

Gaurko sendabelarra, berriro ere, txikori-belarra da. Baina oraingoan Japonian sendabelar honek dituen esanahi espiritualak izan ditugu kontuan. Gomendioak ere eman digu zeresana, hirugarren denboraldiko 13. saioan dagoeneko hainbat erabilera aipatu genituen, baina sendabelar oparo honek gehiagorako ere ematen du.

Zuhaitzak ere sendagai

Thu, 16 Apr 2026 08:12:00 +0200

Animaliak eta landareak soinuen bidez komunikatzen dira, lehen ere aritu izan gara gai honetaz. Gustatzen zaigun gaia da eta beste ikerketa bat ekarri dugu gaurkoan, lerro beretik, biologian gauzak aldatu egin baititzake. Animaliak eta landareak, azken hauentzat estres egoerak daudenean, komunikatu egiten direla ikusi da berriro ere. Gizakiak entzun ezinezko hertzio maila batean gertatzen da hau eta biokomunikazioaren esparruan jakintza areagotzea ekarri du, oraindik ikertzeko dagoen interakzio akustikoko sare bat badagoela esan nahi baitu.

Zuhaitzak ere badira sendabelar, akaso senda-zuhaitz esan beharko genuke. Pinua eta zedroa sendagaiak dira eta Europa iparraldearekin alderatuta gure artean erabilera tradizio txikiagoa duten arren, merezi duten sendagaiak dituzte. Gomendioen atalean landu dugu zer eta nola erabili.

Txikori belarra, berriz ere

Thu, 26 Mar 2026 00:00:00 +0100

Txilen “belar txarrei” buruz egindako ikerketa lan bat ekarri dugu gaurkoan, eta belar txartzat hartutako hauetako bost landareri buruz aritu gara, sendabelarrak baitira. Baztertuak izanagatik badituzte onurak, eta gainera, Euskal Herrian ere baditugu aipatu bost sendabelarrok. Hemendik hara mugitutakoak dira, sendabelar kosmopolitak.

Gaurko sendabelarra txikori-belarra izan da. Bai, berriz ere sendabelar honi buruz aritu beharra daukagu, baina gaur modeloen lagun omen delako dakarkigu. Ondoren, sendabelar honen erabileratan sakondu dugu, erabilera anitzekoa baita.

Goroldio xumetik azafraira

Thu, 12 Mar 2026 13:06:00 +0100

Artsenikoz kutsatutako ura garbitzen duen goroldio bat ekarri dugu gaurkoan. Izan ere, artseniko kutsadura osasun publikoko arazoa da egun, glifosatoa bezalako agrotoxikoengatik, eta ez da batere samurra kutsadura honi ihes egitea. Baina bada berri on bat: Warnstorfia fluitans goroldio xumeak uretako kutsadura modu eraginkorrean garbitzeko gaitasuna duela frogatu du, eta guri aipatzeko moduko albistea iruditu zaigu.

Gaurko sendabelarra azafraia da, sendabelar eta espezia artean dagoen altxorra. Ikerketek onura berriak aurkitu dizkiote eta horretaz aritu gara. Gomendioaren tartean azafraia nola erabili aipatu dugu, ikerketatik praktikara salto eginaz.

Artemisa, sendabelar onirikoa?

Thu, 26 Feb 2026 08:48:00 +0100

Atapuerca esanda ez zaigu landaredia etortzen burura, baina bertan loratzen diren 600 landareren katalogoa aurkeztu dute, beraz, bada landarerik zonalde honetan. Burgoseko probintziako lau landaretik bat Atapuercan dago, eta hori izugarrizko proportzioa da. Albiste horrekin hasi dugu saioa.

Gaurko sendabelarra artemisa izan da. Erabilera anitzeko sendabelar honek sinesmen asko ditu bere inguruan, eta guk bati heldu diogu: amets egiteko, edo hobe esanda, eginarazteko, omen duen gaitasunari. Sendabelar onirikoa den ala ez erabilerak esango digu, hala gaurko aholkua artemisa nola eta zertarako erabili izan da.

Hamabi konposatu minbiziaren kontra

Thu, 12 Feb 2026 12:18:00 +0100

Oso modu arraroan aldatzen ari dira landareak Danimarkan, eta zientzialariek ez dakite zergatik. Albiste deigarria iruditu zaigu eta saioaren sarreran hainbat hipotesiri buruz aritu gara. Gai nagusia, berriz, minbizia izan da, bere kontra egiteko hamabi osagai edo konposaturi buruzko ikerketa sendo bat, zehazki. Hauetako asko sendabelarrak dira, eta batzuk gure artean oso ohikoak. Gomendioaren atalean ikerketa honetan aipatzen diren konposatu hauek nola baliatu eta egunerokotasunean nola erabili landu dugu.

Erruda, pozoinetik magiara

Thu, 29 Jan 2026 11:31:00 +0100

Erruda edo boskotxa (Ruta graveolens) izan da gaurko saioko protagonista. Entzule batek idatzi zigun errudaren inguruan galdezka, hain zuzen, bere amatxik zizareen kontra erabiltzen zuelako. Ahotsak.eus atarian bilaketa egin eta Martina Bergararen ahotsa ere ekarri dugu, berak erruda nola erabiltzen zuen azaltzen baitu bertan.

Sendabelar hau nolakoa den, zertarako erabiltzen den, eta batez ere, erabilera seguru bat nola egiten den landu dugu gaurko saioan. Horretaz gain erabilera magikoak ere izan ditugu hizpide, sendabelar honen inguruan halako usteak eta erabilerak badirelako.

3x08: Emakume zientzialariak bai, guruak ez!

Thu, 15 Jan 2026 08:48:00 +0100

Rosa Tristanek Mujeres con Ciencia webgunean idatzitako artikulu bat landu dugu gaurkoan. Asima Chatterjee kimikari indiarraz aritu gara. Emakume honek balio handiko lana egin zuen sendabelarren eta botiken arloan eta interesgarria iruditu zaigu bere bizitza gure podcastera ekartzea. Ayurveda medikuntza tradizionalean erabiliak diren sendabelarrak ikertzen hasi zen eta haietatik eratorritako botikak sortu zituen, gaur egun ere minbiziaren, epilepsiaren eta malariaren aurka erabiltzen diren farmakoak. Naturan oinarritutako medikuntza arloa landu zuen, zientzia arlo oso bat. Bere ametsa sendagai ayurvedikoak garatzeko sendabelarren institutu bat sortzea zen, eta haren alboan saiakuntza klinikoak egiteko ospitale bat. Amets hau egi bihurtzea lortu zuen, eta sendabelarrekin lan egiteko molde bat eta bide bat ireki ere bai.

Ondoren yogi tea infusioaz aritu gara, 1969an Bhajan Yogiak erregistratu zuen infusioa. Gure podcastean bosgarren saioan landu genuen chai infusioaren oso antzekoa dela ikusi dugu, baina kasu honetan erregistratutako marka batez ari gara. Guk geuk etxean presta dezakegun infusioa da eta hori da proposatu duguna; jatorrizkoa duen te beltzaren ordez rooibos sendabelarra ipinita.

Askotan ematen den aholkua yogi tea infusioari rooibos ipintzea da, eta honek magnesioari buruz hitz egiteko aukera eman digu. Rooibos sendabelarrak eta te berdeak zenbat magnesio duten azaldu dugu, baina benetan magnesioa kakaoan dagoela azpimarratu dugu. Beraz, magnesioa nahi izatera txokolatea jan, eta rooibosa edan, baina gustoko duzulako, ez magnesioagatik.

3x07: Sendabelarrak eta botikak, ze parea!

Mon, 29 Dec 2025 00:00:00 +0100

Sendabelarren eta botiken arteko elkarreraginak izango ditugu hizpide. "Emaidazu zerbait naturala, botika asko hartzen dut eta" bezalako esaldiak askotan entzuten ditugu, eta pentsamolde horren okerraz aritu gara. Rosario Cáceres Fernández-Bolaños farmazilariak idatzitako artikulua ekarri dugu. Bertan botika “kimikoen” eta alternatiba “naturalen” arteko talkaz ari da; Idorreria, liseriketa txarra, lotarako arazoak, likido atxikipena eta gernuko infekzioak tratatzeko zein sendabelar erabiltzen diren eta zein botikarekin duten elkar eragina azaltzen digu. Baita estimulatzaile eta tonikoek duten elkar eragina zein den ere.

Ondoren gorputzeko ehunak zaintzeko eta inflamazioa kontrolatzeko infusio baten inguruan aritu gara, Helena del Pesco sendabelarretan adituak formulatutako infusio bat. Gaurkoan lau sendabelar landuko ditugu: plantaina (Plantago lanceolata), malba (Malva sylvestris), ilena (Calendula officinalis) eta salbia (Salvia officinalis). Jatorrian malbaren ordez Estatu Batuetan oso ohikoa den malba zuria (Althaea officinalis) darabil, baina guk hemen arrunta den malbarengatik ordezkatu dugu.

Gomendioaren atalean infusio hau nola prestatu eta nola erabili landu dugu, bai barne eta bai kanpo erabileran.

3x06: Udazken laranja: liburu bat eta kurkuma

Mon, 15 Dec 2025 00:00:00 +0100

Diario rural. Apuntes de una naturalista. Otoño-invierno liburua (Susan Fenimore Cooper, Pepitas de calabaza argitaletxea) ekarri dugu gaurkoan, tarteka sendabelarrekin, landareekin zein naturarekin lotutako irakurketak gomendatzea pentsatu baitugu. Udazkenerako irakurketa egokia iruditu zaigu. Batetik gure garaitik eta bizi moldetik urrun dagoen testu bat delako, eta bere erritmo pausatuak badu gure bizi martxari eragiteko ahalmenik, lasaitze aldera noski. Bere garaian Darwinek gomendatu zuen liburua hau eta gu ere iritzi berekoak gara.

Espezieei buruz askotan aritzen gara gure saioan. Sendabelar diren edo sukaldeko aberasgarri diren eztabaida dezakegu, baina balio terapeutikoa duten unetik sendabelarren lana egiteko erabil ditzakegula ukaezina da. Kurkumari buruz ariko gara gaurkoan, mirarizkoa dirudien espeziea, azken urteetako albiste eta argitalpenei begira jartzen bagara. Asko irakurri dugu berari buruz, eta erabili ere erabiltzen dugu, baina badaude aipatu beharreko zehaztasun batzuk.

Kurkumaren erabilera seguru bat ekarri dugu amaitzeko, piper beltza nahastu eta koipearekin batera erabilita bere balio terapeutiko guztia ariko garelako baliatzen.

3x05: Genomarik handiena, garoarena

Mon, 01 Dec 2025 00:00:00 +0100

Munduan genomarik handiena duena landare bat da, garo bat, hain zuzen ere, eta asko dauka esateko. Berriro ere landare batek txunditu gaitu eta txiki utzi du gizakiaren genoma. Pazifikoan hazten da eta bere genoma sekuentziatu ondoren etorri da sorpresa. Espezieen bizi irauteari eta egokitzeko gaitasunari buruzko informazioa ematen digu. Genomaren tamainaz ere aritu gara, hau da, zertarako sortzen diren halako genoma handiak.

Gaurko sendabelarra zuhaitza izango da, senda-zuhaitza baita urkia (Betula alba, Betula pendula). Eta ohi bezala, gomendioak ere urkiarekin egindako prestakinak izango dira, infusioak kasu honetan. Urkia giltzurruna zaintzeko sendabelar ezaguna da, Pio Font i Quer botanikari kataluniarraren arabera Europako zuhaitz nefritikoa. Bere barruko izerdia, hostoak, aleak eta enborraren azala dira balio terapeutikoa dutenak, eta zenbait erremedio hauek guztiak erabilita egiten dira.

Guk hosto lehorren infusioa hartzea gomendatu dugu. Anis izarrarekin (Illicium verum) batera hartuta azido urikoa jaisteko da egokia. Txikori-belar hosto (Taraxacum officinale), azeri buztan hosto eta txorten (Equisetum arvense) eta lapa-belar sustraiekin (Arctium lappa) batera hartuta depurazio handia egingo dugu. Hipertentsioa tratatzeko arto bizarrekin (Zea mays) eta azeri buztanarekin batera hartuko genuke.

3x04: Udazkeneko erorierarentzat bost sendabelar

Mon, 17 Nov 2025 00:00:00 +0100

Sandra Diaz biologo argentinarraren ekarpen interesgarriekin hasi gara gaurkoan. Bide horretatik, etorkizunaz, gure zein landareen etorkizunaz, biodibertsitateari buruz eta kontsumokeriak eta ingurumen arazoek hartu duten larritasun mailaz ariko gara. Izan ere, berak ematen dituen datuak beldurtzekoak dira: munduko begetazioaren %40 arriskuan dago. Bake Nobel sariduna da Diaz, eta zientzian gehien axola duten hamar pertsonen artean dago.

Gaurko sendabelarrak bost izango dira, udazkeneko eroriera prestatzeko hautatu ditugunak. Eta zein eta nola erabili, hori izango da gomendioa. Oloa (Avena sativa), elorri zuria (Crataegus oxyacantha), jengibrea (Zingiber officinale), lapa-belarra (Arctium lappa) eta albaka sakratua edo tulsi (Ocimum sanctum) dira bost sendabelarrak eta udazkeneko aldaketak ongi eramaten lagunduko digute. Lapa-belar sustraiak eta olo malutak edo ale osoak erabiltzea da aukera bat; jengibre fresko birrindua irakin eta honi tulsi gehitzea da bigarren aukera; eta jengibre fresko birrindua eta lapa-belar sustraia batera egostea hirugarrena.

3x03: Landareak berpizten dituen gizona

Mon, 03 Nov 2025 14:15:00 +0100

Ingalaterrako lorategiak maite ditugu. The poison garden lorategiari buruz aritu ginen podcasteko hamargarren saioan eta gaur Kew Gardens lorategiari buruz arituko gara. Londresen dago kokatua eta munduan dagoen landare bilduma handiena dago bertan. Hango lorezainen artean dago Carlos Magdalena asturiarra. Bere lanaren berezitasunak aipatu ditugu, nola aditua den desagertutako landareak, batez ere tropikalak, berpizten. Berpizteaz gain jatorrizko ekosistemetan nola txertatzen dituen ere kontatu dugu. Bere lana ezagutarazteko eta omentzako asmoz ekarri dugu, hemen duzue albistea.

Gaurko sendabelarra birika-belarra (Pulmonaria officinalis) izango da, askorentzat oraindik ere ezezaguna den landarea. Urte sasoi honetan arnas-bideetarako sendabelar ezberdinak erabiltzen ditugu, bakarrik edo nahasian. Birika-belarra udazkenean bil dezakegu eta bera hutsik hartzea ere ideia ona da.

Gomendioa birika-belarrarekin egin dugu. Aplikazio asko ditu, baina akaso infusioa eta xarabea izango dira erabilgarrienak. Udazkenean goizean baraurik infusioa hartuz gero, birikak indartuko ditugu, gaitzen aurre zaintza eginez. Sortzetiko gaitza duenak edo arrazoiren batengatik birikak ahulduak dituenak epe luzeagoan hartu behar luke, sei edo zortzi hilabetean jarraian. Infusiotarako zein xarabea egiteko, une hauetan bildu eta etxeko botikinean eduki behar genuke, ez baitakigu nolako negua etorriko zaigun.

3x02: Landareen oihuak eta azeri buztana

Mon, 20 Oct 2025 09:08:00 +0200

Landareen inteligentzia, gaitasunak eta sentiberatasuna hizpide izan ohi ditugu podcast honetan, eta azken urteetan botanikan egiten ari diren ikerketak ekartzen ditugu horretaz aritzeko, landareekiko daukagun begirada aldatzen ari baita. Gaurkoan landareek oihu egiteko gaitasuna dutela aipatzen duen albistearekin gatoz; hori gutxi ez, eta hainbat egoeraren aurrean angustia sentitzeko gaitasuna dutela ere badio notiziak. Tomatea da ikertu duten landarea eta sitsak erasotzen duenean zer nolako jokabidea duen ikusi da. Intsektuek landarearen itxurari baino soinu hauei egiten diete kasu, eta informazio honi esker ez diete eraso egiten. Interakzio konplexua da honako hau, eta ikerketaren abiapuntua izan da. Orain beste espezieekiko harremanak ikertzeari ekingo diote.

Gaurko sendabelarra azeri-buztana (Equisetum arvense) da. Udazkenerako sendabelar bikaina denez, bere izaera, propietateak eta erabilerak ekarri ditugu. Udazkenean bildu eta urte sasoi honetan giltzurrunak eta hezurdura zaintzeko erabil dezakegu.

Gomendioa azeri-buztanarekin udazkeneko bederatziurrenak egitea izango da. Bederatzi egunean goizean baraurik infusioa edatea da proposamena, baina saldan ere erabil dezakegu, azken batean, salda infusioa da. Erabilera eta aplikazio ugari aipatu ditugu.

3x01: Mina tratatzeko landarerik zaharrena

Mon, 06 Oct 2025 10:13:00 +0200

Deigarria egin zaigun aurkikuntza arkeologiko batekin hasi dugu saioa. Mina tratatzeko landarerik antzinakoena aurkitu dute Tafugalten, Marokon, egindako indusketetan. Ephedra (Ephedra sinica) da sendabelarra eta prehistoriako medikuntzaz, hau da, duela 15.000 urte egiten zen medikuntzaz hitz egiten du. Gaur egun ere erabiltzen dugu eta oso antzeko erabilerak ematen dizkiogu, hori da bitxiena (edo ez). Efedrina gaur egun anestesiatik esnarazteko erabiltzen da, kirurgia ondorenean, tentsioa igotzen baitu. Asma tratatzeko ere erabili izan da eta hortik abiatuta erabilera txarrak ere eman izan zaizkio, kirolean adibidez. Nature aldizkarian argitaratu den albiste honi buruz gehiago jakiteko hona esteka.

Gaurko sendabelarra albaka (Ocimum basilicum) da. Albaka ezberdinei buruz aritu gara. Genovakoa (Ocimum basilicum Genovese) eta albaka sakratua (Ocimum sanctum) izan ditugu hizketagai, tulsi bezala ezaguna dena. Izan ere, 2025eko abuztuan albaka anitzei buruz Pubmed argitalpenean argitaratu den artikulu biziki interesgarria ekarri nahi izan dugu. Neuro endekapenezko gaitzak eta gaitz neuronal kronikoak, alzheimerra batez ere, izan dira sendabelarraren erabilerarekin batera ikergai izan dituztenak. Ikertutako sei albaka espezieei osagai fitokimiko ezberdinak aurkitu zaizkie, nahiz eta gaitasun antioxidatzaile eta neurobabeslea denei aitortzen zaien. Flabonoideak, osagai fenolikoak, olio esentzialak eta beste hainbat osagai dituzte, modu sinergikoan lan egiteko gai direnak, baina denen artean tulsi edo albaka sakratua izan da azpimarragarriena. Hemen duzue Ikerketa.

Gaurko gomendioa albaka bera izango da. Etxean landatzea nahi genuke hasteko, Euskal Herrian ondo hazten delako. Non erosi dezakeen jakin nahi duenak idatzi diezagula eta bidaliko diogu informazioa: mendabikoitza@argia.eus. Sukaldean eta botika gisara nola erabili landu dugu. Hartara, modu batean zein bestean erabilita, gure egunerokotasunera ekarriko dugu sendabelar hau.

2x15: Samaritarraren ukendua eta zaingorri ukendua

Mon, 26 May 2025 20:35:00 +0200

Gaurkoan oso ohikoa ez den zerbait ekarri dugu saiora. Entzule batek gugana jo eta samariar baltsamoaren formula ekarri digu. Duela 50 bat urte Donostiako Santa Teresa klausurako lekaimeek Bálsamo Samaritano deitua egiten omen zuten, eta galdu ez dadin, errezeta helarazi digu. Benetan gai interesgarria da, gaur egun egiten ditugun ukenduen antzik ez duen formula baita, eta atzean duen istorioa ere ez da edonolakoa. Hemen baltsamoaren alde asko izan ditugu hizpide, eta gehiago jakin nahi duenarentzat artikulua ere idatzi genuen.

Gaurko sendabelarra, berriz, zaingorria da, urte sasoi honetan ugaria eta eskuratzen erraza. Zirkulazioa zaintzeko sendabelar bikaina da eta horixe egin dugu, zirkulazioa indartzeko ukendua.

2x14: Landareen burmuinaz eta elorri zuriaz

Mon, 12 May 2025 00:00:00 +0200

Landareen inteligentziari buruzko eztabaidak hor jarraitzen du, eta podcast honetan gustatzen zaigun gaia denez, berriro ere ekarri egin dugu. Memoria, kontzientzia eta komunikazioa gauzatzeko gaitasuna gizaki eta animaliez gain landareek ere ba ote duten da oraingo ikerketa honen gaia. Burmuinik gabe pentsa ote daitekeen, hori da gaurko eztabaidaren beste ardatzetako bat.

Gaurko sendabelarra, berriz, elorri zuria da. Aurrekoan izeiarekin esan genuen moduan, zuhaitzak eta zuhaixkak ere sendabelar izan daitezkeelako. Oraintxe daukagu loratze betean, maiatzean, eta biltzeko urteko garai bakarra hauxe dugu. Bihotzerako landarea deitu izan zaio eta erremedio zein botika asko egiteko erabiltzen da. Elorri zuri tintura indartsua nola egin azalduko dugu.

2x13: Espeziak sendabide eta izeia sendabelar

Mon, 28 Apr 2025 14:28:00 +0200

Espezieei buruz aritu gara gaurkoan. Aurreko saioetan ere aipatu izan ditugu, baina gaurkoan ikerketa bat ekarri dugu, datu interesgarri asko dituelako. Kurkuma, kanela eta jengibrea oso ohikoak ditugu gure artean, baina badira espezietzat jotzen diren sendabelarrak ere (ezkaia, oreganoa edo salbia), eta baita hauts egindakoan espezietzat hartzen ditugun barazkiak ere, piperrak kasu.

Ikerketak heriotza arriskua jaisteaz, polifenolez, erradikal askeez eta superoxido dismutasa izeneko enzimaz hitz egiten du, eta zeharka, gatza gutxitzeak dituen onurez ere bai. Azpian dituzue aipatzen ditugun ikerketak.

Gaurko sendabelarra izei zuria da, bai, zuhaitz bat ere sendabelar izan daitekeelako. Garai honetan bere ernamuin edo pujak indar betean daude eta biltzeko garai ona da. Zertarako eta nola erabili ere azaltzen dugu, berarekin emango ditugu gaurko gomendio edo proposamenak.

Ikerketa: Opara, E. I., & Chohan, M. Culinary herbs and spices: their bioactive properties, the contribution of polyphenols and the challenges in deducing their true health benefits. International journal of molecular sciences. (2014).
Ikerketa: Petersen, K. S., Davis, K. M., Rogers, C. J., Proctor, D. N., West, S. G., & Kris-Etherton, P. M. Herbs and spices at a relatively high culinary dosage improves 24-hour ambulatory blood pressure in adults at risk of cardiometabolic diseases: a randomized, crossover, controlled-feeding study. The American Journal of Clinical Nutrition. (2021).

2x12: Aste Santua klabe begetalean eta hirusta gorria

Mon, 07 Apr 2025 11:42:00 +0200

Erramua, nardoa, benjui, mirra, sandaloa, garia, isipu-belarra eta halakoak hartu ditugu ahotan gaurko saioaren hasieran. Aste Santuari eta erlijio katolikoari loturikoak denak ere, sinbolismo handikoak, eta gure egunerokoan arruntak direnak, nahiz askotan ez dakigun izenik jartzen ere.

Gaurko sendabelarra, berriz, hirusta gorria da. Urte sasoi honetan loratze betean daukaguna. Loretxo gorri honi buruz aritu gara eta bere infusioa nola eta noiz erabil dezakegun azaldu dugu.

2x11: Zuhaitz biblikoak berpizteaz eta txikori-belarraz

Mon, 24 Mar 2025 08:27:00 +0100

Zientzialariek egindako beste ikerketa harrigarri bat dakargu gaurkoan. Ez da sinetsi erraza, baina Biblian agertzen den zuhaitz bat berpizteko gai izan direla esan digute berriki. Honek zer esan nahi duen, zertarainoko eragina izan dezakeen eta bestelako ondorioei buruz aritu gara podcastaren lehen zatian.

Gaurko sendabelarra txikori-belarra da, bai, beste behin. Gure podcastaren lehen denboraldiko hamabigarren saioan ere aritu ginen sendabelar honi buruz, baina hain da emankorra eta hainbeste daukagu esateko, berriz ere gurera ekarri dugula.

Txikori-belarrarekin egin ditzakegun garbiketa anitzak eduki ditugu kontuan. Udaberrian oso arrunta den sendabelarra baita.

2x10: Garoa atzeraka eta intsusarekin zereginak

Mon, 10 Mar 2025 11:28:00 +0100

Garoa atzeraka eboluzionatzen ari dela irakurri dugu, eta beste behin, filosofatzeko atea ireki digu horrek. Harvard Unibertsitateko ikerketa batek ekarri du albistea, 360 milioi urte dituen espezieak eboluzioaren inguruko ideiak auzitan jarri dituelako. Eboluzioa konplexutasunerako bidea dela pentsatu izan da orain arte, baina garoak kontrako norabidea hartu du, sinpletzera joaz.

Intsusari buruz hitz egin beharra ere badago urte sasoi honetan, negu amaiera eta udaberri hasieran hasten baita zuhaixka hau esnatzen eta hostoa botatzen. Intsusari buruz asko esan daiteke, artikuluak eskaini izan dizkiogu baina podcast honetan ere merezi du lekua. Intsusaren adaxkarekin egiten den erremedio ezaguna landu dugu, erre botika deitzen zaion ukendua eta ukendu honen aldaera bitxi bat ere bai: erre trapuak. Azaleko erredura, azkura, erresumin, zauri, gaiztotu eta hantura oro tratatzeko ukendu bikaina dugu honako hau eta intsusaren bigarren azala erabiliz egiten da. Honako hau da ukendua egiteko urteko sasoi egoki bakarra eta horregatik azaldu dugu luze-zabal nola prestatu behar den.

2x09: Itxaropena eta pasmo belarra

Mon, 24 Feb 2025 07:35:00 +0100

Beste podcast bat dugu abiapuntu gaur: "La senda de las plantas perdidas" saio etnobotanikoa. Gurea entzuten duzuen askorentzat interesgarria izango delakoan. Bere newsletterra jasotzen dugu (gomendatzen dizuet), eta itxaropenaz eta landareez egindako hausnarketa asko gustatu zaigu. Aina. S Erice biologo eta idazlea da egilea eta "plantaesperanza" terminoaren alde idatzi du eta guk ere horri heldu diogu.

Bestetik, podcast hau egiten hasi ginenean pentsatu genuen noizbait hitz egin beharko genulea pasmo-belarrari buruz eta gaur da eguna. Dudarik gabe orain arte landu dugun landarerik indartsuenaz ari gara, baita toxikoenaz ere, baina hori dosiak eta posologiak egiten du. Horregatik, praxi seguru bat ezartzen saiatu gara. Pasmo-belarraren barne zein kanpo erabilerak ezagutzea gauza handia baita.

2x08: Sendabelarren inguruko albiste sentsazionalista eta mendaroa

Mon, 10 Feb 2025 00:00:00 +0100

El Correok argitaratutako albiste sentsazionalista samar bat aletu dugu gaurko saioan. Izan ere, sendabelarren inguruan dibulgazio okerra egitea oso ohikoa da, zoritxarrez. Aloe vera, tearen zuhaitza eta bestelako landare on askori buruzkoa da aipatu artikulua; eta egia da, askotan ez direla hain onak sendabelar hauek, edo ez behintzat edonorentzat.

Albisteak oinarrian Rosa Porcel idazle eta zientzialariaren liburu bat dauka: “Plantas que nos ayudan “ (Destino editoriala). Belladona, azenarioa, izar erako anisa, hiperikoa eta makilgoxoa ere aipatzen dizkigu kazetariak, baina zertarako eta euren toxizitatea, arriskua eta hilgarritasuna azpimarratzeko. Eta honek dibulgazio okerraz hitz egiteko aitzakia eman digu.

Gaurko sendabelarra mendaroa izango da, oregano ezezagun bat . Gomendio batzuk landuko ditugu, mendaroarekin hainbat aplikazio dauzkagulako; oleatoa, olio medizinala eta ukendua.

2x07: Salbiaz asko daukagu esateko

Mon, 27 Jan 2025 08:48:00 +0100

Gaurkoan sendabelar bakarra hartu dugu hizpide, badauka eta zer sakondua. Salbia (Salvia officinalis) da sendabelar hori, eta honen inguruan argitaratu den albiste bat hartu dugu abiapuntu, gai asko lantzeko aukera ematen digulako.

Sendabelar honen olio esentzialarekin egindako ikerketaz aritu gara hizketan. Bertan, olio esentzial hau usaindu dute menopausia ostean dauden emakumeek eta horrek euren funtzio sexualean eta asetasunean duen inpaktua neurtu dute. Izan ere, askotan ikusi da menopausiaren ondoren funtzio sexuala aldatu egiten dela. Eta jakina da, bizi kalitatearen alderdi garrantzitsuenetakoa dela funtzio sexuala, beraz, beharrezkoa iruditu zaigu gai hau eta bizitzako garai hau aztertzea, halako ikerketak oraindik ere bakanak baitira.

Ikerketa honen helburua ez da aromaterapiaren eraginkortasuna frogatzea, baina hori ere egiten du, emakume multzo honen funtzio sexualean eta gogobetetzean izan duen eragina positiboa izan baita.

Ikerketa Iranen egin dute, eta sei asteko behaketa izan da. Kontrol taldearekin alderatuta nabarmen handiagoak izan dira batez besteko puntuazioak salbiaren olio esentziala usaindu zuten emakumeen artean, hau da, sexu gogobetetasun maila altuagoa zuten.

Hala ere, sendabelar honen erabilerak baditu albo ondorioak eta kontrakotasunak. Horregatik ekarri dugu gaurko gomendiora. Landareari bere osotasunean begiratu behar diogulako eta praxi on bat ezarri. Gauza bat olio esentziala usaintzea baita, eta beste bat infusioa edatea. Infusioa ahoan zauriak daudenerako edo eztarriko mina dugunerako gomendatu dugu, ezkaiarekin batera. Erabilera kosmetiko ederra ere badu, adibidez, desodorante lehorra egiteko.

2x06: Zuhaitzen eguna, bostorria eta jengibre erremedioa

Mon, 13 Jan 2025 15:43:00 +0100

Gaurko lehen gaia Tu Bishvat edo Zuhaitzen Eguna dugu. Pasa den urtea geroztik ari gara ikusten egunero Palestinatik datozen irudi lazgarriak, eta podcast honetan sendabelarrei buruz hitz egiten dugun arren, gaurkoan egoera honi leku egin nahi diogu. Ez palestinarrei ezer esateko (zer esan?) baizik juduei zerbait gogorarazteko.

Egutegi erlijioso juduan otsaileko ilargi betearekin (otsailak 12) Tu Bishvat deituriko jaia ospatzen da, haientzat urteak dituen lau urteberri egunetatik aurrenekoa. Zuhaitzak eta haziak esnatzen hasten direneko garai hau ospatzen dute, fruta ematen duten arbolak landatuz eta zazpi fruta edo fruitu lehortu janez. Jatorri paganoa duen jai honek zuhaitzekiko, naturarekiko eta biziarekiko errespetuaz hitz egiten digu berez, nahiz gerra garaian ahaztua daukaten erabat, hala dirudi, behintzat. Iaz sasoi honetan idatzi nuen artikuluan duzue informazio gehiago.

Gaurko sendabelarra bostorria edo almorrana-belarra dugu (Potentilla reptans). Zenbait sendabelar erabilera anitz eta zabalekoak diren bezala, hau ez dugu horietakoa, honek erabilera oso zehatza eta mugatua du, baina bere zeregina bikain betetzen du odol uzkiak daudenean. Edan daiteke baina idorgarria izan daitekeenez infusio oso arinetan eta gutxi edanda gomendatu izan da. Aldiz, infusio kargatua epeldutakoan gazak busti eta kanpo erabileran oso segurua da. Hala ere, ukendua egitea da onena. Horretarako, bostorri freskoa (hosto eta txorten, eta lorea ere bai, baleuka) maria bainuan beratzen da, oliba oliotan, eta ondo iragazi ondoren erle argizaria ipintzen zaio. Sendabelarrek dakitena liburuan azaldu genuen zehaztasunez nola egin, interesa duenak jo dezala bertara.

Gaurko gomendioa hartzidura bat da, hartzidura goxo bat. Jengibre freskoa eta limoia erabiliz egingo dugu, hauek biak eztitan beratu eta hartzituz. Jengibre freskoa azal eta guzti birrinduko dugu eta limoiak azal eta guzti xehe-xehe egingo ditugu (edo xafla mehetan moztu). Esan gabe doa ekologikoak izan behar dutela, bestela azalak agente agrokimikoz josiak izango dituzte eta hartzidura ez gertatzeaz gain prestakina kutsatu egingo genuke. Biak kopuru berean ipiniko ditugu: kilo bat eztirentzat lau limoi, eta jengibrea limoien kopuru berean. Kristalezko ontzi hermetikoan ipintzen da guztia, goraino ondo betea eta sukaldeko armairu barruan edukitzen da hiru astez, tarteka mugituz. Astebeterako dasta daiteke, bi astetarako ere erabiltzeko modukoa egongo da ziurrenik. Iragazi gabe jaten da, bertatik, egunean koilarakada txiki bat, nahi denean, baina bera hutsik, beste elikagairen batekin nahastu gabe. Arnas bideetako gaitzak eta digestiokoak daudenerako erabiltzen da, mukiak kanporatzeko, urdailari bere lanetan laguntzeko, marranta arintzeko, eta zer esanik ez biak batera erasanda ditugunean, hau da, arnas bideetako sintomez gain, liseriketakoak ere baditugunean. Halakoetan egunean hiru aldiz ere har genezake. Hori bai, oso goxoa da, eta ez pasa, tamainan hartu!

2x05: Iltze aromatikoa ere sendabelarra da

Mon, 16 Dec 2024 10:04:00 +0100

Gaurko sendabelarra iltze aromatikoa (Syzygium aromaticum) izango da, berari eskaini diogu gaurko podcasta osorik. Hainbatentzat sukaldean dugun espezia aromatikoa dena sendabelarra ere bai baita, gero eta argiago diote hori ikerketek.

Podcast honen bosgarren saioan ere aipatu genuen iltze aromatikoa. Orduan chai egoskinaz aritu ginen, Indiatik datozen edari hauek ohikoak bihurtu zaizkigulako gurean ere, bereziki udazken eta negu garaia iristen zaizkigunean. Beste hainbat espeziarekin batera (jengibrea, kurkuma, kardamomoa…) iltze aromatikoa erabiltzea tradiziozkoa izan da Ekialdean baina kafearekin ere hasi gara nahasten.

Hala, gaurko saioan ikerketa zientifikoek dioten hori ahoratzea pentsatu dugu eta kafea egin dugu iltze aromatikoa ipinita. Ukitu berezia ematen dio, aromatikoa, goxoa, eta kafe hori edanez Koreako Gachon Unibertsitatean egindako ikerketa komentatzeari ekin diogu.

Iltze aromatikoaren extraktua egin dute ikertzaileek eta honen hainbat fitokonposatuk efektu neuro-babesleak dituela ikusi dute, non eta neuro-endekapenezko gaixotasunetan, Alzheimerra kasu. Neuro-endekapenezko gaitzek funtzio motor eta kognitibo normala pixkanaka galtzea eragiten dute. Prozesu konplexua izaten da eta berarekin ditu estres oxidatiboa, neuroinflamazioa, amiloide-beta agregazioa, neurotransmisio nahasia eta apoptosia.

Extraktuaren erabilera egindakoan ikusi da mekanismo neurobabeslea duela, batez ere hidrogeno peroxidoak eragindako estres oxidatiboari aurre egiten. Extraktuaren gaitasun antioxidatzaileak mintz mitokondrialaren potentziala berreskuratzen duela ere ikusi dute. Beste hainbat funtzio nabarmen ere ikusi zaizkio, aurretik burmuinaren fisiologiaren inguruan formakuntzarik izan gabe ulertzen nekezak direnak. Laburbilduz esan daitekeena da duen eragin neurobabeslea handia eta anitza dela eta horrek sendagaiak garatzeko hautagai potentzial bihurtzen dutela iltze aromatikoa.

Chai bezalako infusioetan, gozogintzan edo kafeari ipinita hortxe daukagu espeziatik adina botikatik duena eskura. Gure proposamena katilukada kaferi bi iltze ipintzea da eta hortik gora ere ipin dakioke ongi toleratzen bada. Harrizko mortero txiki batean zanpatu eta txikitu ditugu iltzeak lehendabizi, bere propietateak hobeto baliatze aldera eta kafetera italiarrean prestatu dugu ondoren.

2x04: Izpiliku fina, moretasunean sakontzen

Mon, 02 Dec 2024 00:00:00 +0100

Gaurko sendabelarra izpiliku fina (Lavandula angustifolia) izango da. Zenbat du sendabelarretik lurringintzarako erabiltzen dugun lore moreak? Askorentzat sendabelarra baino, lurrina da lore hau, eta horrek zaildu egiten du dituen balio terapeutikoak ezagutzea. Izan ere, lurrina edo xaboia edatearen pareko zerbait da askorentzat izpiliku infusioa, eta aukeran nahiago izaten dugu bestelako sendabelarrak hartzea.

Izpilikuari lotuta, Arabar Errioxan aurkitu dugu sasoi honetan egiten den jai bat, eta horri leku egin diogu gaurko saioan. Izpilikua erretzen da mañak edo martxoak ospatzerakoan. Abenduaren 8an, Sortzez Garbiaren egunean egiten den jai honek, neguko ekinozioan egiten den antzinako purifikazio erritoekin zerikusia duela dirudi. Sua, auzolana, patata gaztain erreak eta izpiritu txarrak uxatzeko kea aurkituko ditu Labastida, Leza, Lantziego edo Lapueblara joaten denak.

Gaurko gomendio edo aholkua egiteko izpilikua finarekin jarraitu dugu, bere balio terapeutikoa eta kosmetikoa ezagutzeko proposamenekin. Begietarako kolirioa egiteko sendabelar bikaina da, bera hutsik edo intsusaren (Sambucus nigra) lorearekin batera erabilita. Bakoitzetik postreko koilarakada bat ipintzen da 200 ml ur irakinetan eta bost minutuan tapatuta eduki ondoren paperezko iragazkiarekin iragazten da. Hozkailuan jasotzen da eta bi gaza bustita begi gainetan ipintzen da. Infusio egokia da hau begien osasuna zaintzeko.

Erabilera kosmetikoei tiraka, kolonia ur goxoa egiteko vodka bezalako alkohol zuri batean ipintzen da izpiliku lehortu berria. Astebete edo hamar egunean eduki ondoren, iragazi eta kopuru berean ipintzen zaio izpiliku finaren hidrolatoa. Bien nahasketatik 100 ml prestatu baditugu, izpiliku finaren olio esentzialaren 50 tanta gehituko dizkiogu. Kristalezko botilatxoan ipintzen da, spray erako aplikagailua duen fraskoan.

Azkenik, izpiliku fin lehorraren burukoa egitea proposatzen dugu. Ez usain gozoko zakutxoa, gure buruaren neurria izango duen oherako burukoa, baizik. Lotarako arazoak dituenari lo sakona egiten laguntzeko erabiltzen zen erremedio hau, hainbat lekutan izan da tradizioa, eta probatu duen honi, gustatu zitzaion!

2x03: Eztula eta eguzkiaren beroa

Mon, 18 Nov 2024 10:27:00 +0100

Gaurko sendabelarra eztul-belarra (Tussilago farfara) izango da, eztul-belar hostoa. Izan ere, eztula entzuten hasi garen sasoian gaude. Eztula egiteko gogoa etortzea da saio hau egiterakoan izaten dugun beldurrik handienetakoa eta karamelua aldamenean izaten dugu; ez baita ahuntzaren gauerdiko eztula jendaurrean ari garenean eztul eraso gelditu ezina. Baina eztulak ere ezberdinak daude, eta bakoitzarentzat erremedio ezberdinak aipatu ditugu.

Eztul belarraren hostoak aberatsak dira muzilagotan, inulinatan, flabonoideetan, azido malikotan, taninotan, fitoesteroletan, potasio nitratotan eta zink gatzetan. Printzipio aktibo hauek arnas-bideetako erretasuna eta hantura kentzeko gaitasuna dute, eztula sorrarazten duen espasmoa gelditzeko gai dira eta immuno estimulatzaileak ere badira.

Birika eta bronkioetako mintzak baretu, indartu, garbitu eta sendatzen ditu: hala, katarroa, marranta, asma, laringitisa, bronkitisa eta biriketako gaitzetarako egokia da, eta eztula izan edo ez, erabili dezakegu.

Iluntasunari aurre egiteko sendabelar bati buruz ere aritu gara: Santio-belarra edo hiperikoa, hain zuzen (Hypericum perforatum). Urteko egunik ilunenetakoak ditugu hauek eta askori ongi etorriko zaigun informazioa da honakoa. Hala ere ez dugu liluran erori behar, kontrakotasunak badituelako eta ez delako denontzat egokia. Eguzkiaren indar arketipikoa du lore honek eta Matthew Becker belargileak esan ohi duen bezala: eguzkiaren energia eta beroa gure gorputzera ekartzen ditu, batez ere gure psikera.

Lore lehortu berriekin tintura egin eta tintura hori txokolate berotan hartzea proposatu dugu saioan, terapia ez baitago beti modu desatseginean egin beharrik. Udan, eguzki berotan, lorea oliotan beratu eta oleatoa egitea ere ideia bikaina da. Sesamo oliotan egin eta urte sasoi honetan, gauez, gorputz osoan masajea emanez igurztea ere proposatu dugu. Hau ez da orain prestatu dezakeguna, oleato hau egiteko lore freskoa behar dugulako batetik eta kasu honetan garrantzitsua delako eguzki bidezko beratzea duen oleatoa egitea. Datorren udan presta dezakegu eta negurako prest eduki.

2x02: Landare inbaditzaileen artean sendabelarrik ez

Mon, 04 Nov 2024 00:00:00 +0100

Gaurko sendabelarra erromeroa (Rosmarinus officinalis) da, gure artean mendeak daramatzan sendabelarra. Jatorriz isurialde mediterranearrean jaiotzen da baina Erdi Arotik geureganatua daukagu Lamiaceae familiako sendabelar hau.

Balio anitzeko sendabelarra da, odol zirkulazioa edo ilea indartu bezala laguntzen du nekeari aurre egiten. Ohikoa da gure artean eta badirudi lorategi eta errotondatan maiz ikusita gutxiago estimatzen dugula, ohikoegia da dirudienez. Aldiz, oso urrutiko sendabelar exotiko bat ekartzen digutenean prest gaude hari buruz edozer gauza sinesteko; aurreneko gauza super antioxidatzailea dela. Erromeroak dituen dohainak ikustea kosta egiten zaigu oraindik ere, berrizaleak garelako akaso.

Erromeroak dituen fitokimikoak ekarri ditugu gaurko podcastera, Ikerketa bat hartu dugu hizpide horretarako, izan ere erromeroak duen azido karnosikoa da ikerketa batek ugari aurkitu duena. Hain justu inflamazioa gutxitzen zeregin oso garrantzitsua duen antioxidatzailea.

Proposamena erromero infusioak edatea izango da, bera hutsik edo te berdearekin. Biek batera duten gaitasun antioxidatzailea oso handia delako egin dugu nahasketa hau. Hori bai, kitzikagarria da eta tentsioa igoko duen infusioa ere badenez badaezpada ere edaten hasi aurretik albo ondorioei buruz informatu.

Landare inbaditzaileei buruz ere aritu gara saio honetan. Iruñetik dator albistea, Arga, Sadar eta Elorz ibaien inguruan hedatzen ari den landaredia inbaditzaile eta exotikoaz ari gara. Hauen artean sendabelarrik ba ote dagoen ikusi dugu eta zer nolako arazoa eragiten ari diren ere bai.

2x01: Schrödingerren landareak

Mon, 21 Oct 2024 11:30:00 +0200

Gaurko sendabelarra azeri-buztana (Equisetum arvense) da. Eztainu-belarra, azeri-isatsa eta luki-buztana ere deitzen zaio Euskal Herrian.

Antzinatasun handiko landarea dugu hau, izan ere prehistoria garaian ba omen ziren bere familia botanikoko landareak, fosilek ematen duten lekukotzak hala dio. Udazkenean biltzeko moduan daukagu, neguko hotzak eta aurreneko izotzak agertu bitartean ongi egongo baita. Gainera, nahikoa hazia egongo da, askorentzat belaunetik gorakoa izan behar baitu biltzerakoan. Zurtoina eta hosto fin luzexkak erabiltzen dira, landarea heldua dagoenean biltzea komeni da, orain alegia.

Leku ilun, lehor eta egurastuan lehortzen da beste sendabelarrak bezalaxe baina kasu honetan datu hau azpimarratu egiten dugu, freskotan toxikotasun maila altua duelako. Lehortu ondoren guraizeekin txikitu eta infusioa prestatzeko moduan izango gara.

Mineraletan oso aberatsa dugu, silizioa esaterako. Kaltzioa, potasioa, sufrea, magnesioa, aluminioa, selenioa, manganesoa, zinka, kromoa eta C bitamina ditu, baita flabonoideak, karotenoak, taninoak, saponinak, alkaloideak eta gatz mineralak ere. Osagai hauek sendabelar depuratzaile eta mineralizatzaile egiten dute, neke fisikoari aurre egiteko ona. Hezurrak zaintzeko erabili izan da baina bere mineralek gure hezurrez gain, lotailuak, azazkalak eta ilea indartzeko ere balio dute. Udazkenean izan ohi dugun ile galera ohiko horri aurre egiteko erabili izan da aspalditik baina epe luzean hartzea ez dugu gomendatzen.

Atxikitako likidoak kanporatzeko ere balio du, diuretiko eraginkorra baita. Diuretikoa izateak tentsioa jaistea ekartzen du eta diuretiko guztiekin gomendatzen dugun bezala, berau hartzen ari garen epean ur gehiago edatea beharrezkoa da. Gure herrian bederatzi eguneko epean hartu izan da, udazkeneko hiru hilabeteetan zehar, tratamendu hau gorputzarentzat lana denez ez da egun gehiagotan egiten eta ezta dosi handiagotan hartuz ere. Hauxe da gaur dakarkigun gomendio edo proposamena, udazkeneko garbiketa azeri-buztanarekin egitea.

Hipertentsioa, bihotzeko gaitza edo giltzurrunetakoa badago eta botika hartzen bada medikuari galdetu infusioa hartu aurretik. Epe luzean ez da erabili behar. Haurdunaldian ez erabili. Edoskitzaroan segurua den jakiteko ikerketa nahikorik ez da egin. Odolean potasio gutxi badugu (hipopotasemia) ez da erabili behar. Tentsio baxua dagoenean ere tamainan hartu. Urdaileko arazoak baldin baditugu jakin bihotzerrea sor dezakeela.

Bestetik, Schrödingerren landareak deitzen zaion gaiaz aritu gara. Herbarioetatik hilda dauden landareak berpizteko aukera dagoela ikusi baitute hainbat ikerlarik. Munduko 60 herbariotatik hartutako 161 landare espezie berpizteko aukera zertara datorren azaldu dugu, hau da, dagoeneko galdu diren espezieen berpizkundeak zentzurik ba ote duen. Ez dakigu zein den hitz egokia ere, “desgaldu”, “desagortu” edo “desdesagertu”, ez baita gai batere samurra. Kontua da landare hauek potentzialki bizirik eta potentzialki hilda daudela, horregatik, fisikariaren katu famatuaren estatusa daukate.

12. 30 sendabelarrez egindako ukendua

Mon, 06 May 2024 09:18:00 +0200

Gaurko sendabelarra txikori-belarra (Taraxacum officinale) da. Zer esan eta zer azaldu handia ematen digun sendabelar xumea ekarri dugu gaurkoan eta hurrena II eta III atalak egiteko asmoa daukagu. Sustrai, hosto eta lore dena du baliagarria eta printzipio aktiboz betea da. Hosto lehorrekin egindako infusioa garbikari bikaina da udaberrian hartzeko, orain ematen ari naizen gibel garbiketako ikastaroetan sendabelar hau famatu besterik ez dut egiten.

Osagai ugari eta konplexuak ditu: taraxazina, flabonoideak, inulina, osagai triterpenikoak, karotenoideak, erretxin azidoa, taninoak, enzimak eta azido koipetsuak ditu. A, B2 eta C bitaminak eta azido folikoa izateak elikagai on egiten du. Potasioa, kaltzioa, burdina, fosforoa, magnesioa, selenioa eta manganesoa bezalako mineralak, enzimak, azido koipetsuak eta taninoak ere baditu.

Digestio aparatuko lau organo garbitzeko eta indartzeko gai dira hosto eta loreak. Eskuinetik hasita gibela eta behazunari lan eginarazten die lehenbizi, eta ezkerreko aldean barea eta pankrea tratatzen ditu ondoren. Beti ere, beherago eta atzerago ditugun giltzurrunak garbituz; diuretiko ezaguna baita. Organo hauei lan eginarazi eta digestioa hobetzen du, odola eta larruazala garbitzearekin batera.

Gibel eta behazuneko gaitz eta ezintasunetarako erabiltzen da, behazunean harriak daudenerako adibidez. Digestio geldo eta astunak eta idorreria tratatzeko ere balio du. Gorputzeko likido pilaketa, hezueria edo gota eta erreuma tratatzeko ere erabili izan da txikori-belarra, hosto eta loreen infusioa eginda.

Sendabelar honen hosto lehorren infusioak tentsioa jaisteko lagungarri dira. Odolaren zirkulazioa hobetzeko gai ere bada. Gordinik entsaladan jan daiteke. Hostoa eta lorea erabiltzen dira baina bakoitzetik bi edo hiru bakarrik; asko janez gero beherakoa eta ondoeza eragin baitezakete. Inulina zuntza dute hostoek, gure hesteetarako gai onuragarria.

Haurdunaldian ez hartu, eragin garbitzailea eta diuretikoa duten sendabelarrek aztoramena eragin eta haurra intoxikatu dezaketelako. Edoskitzaroan ere ez da gomendatzen, aurreko arrazoiez gain esnea mikazten duelako. Urdaileko ultzera, gastritisa, behazun-buxadura, behazunean harriak, kolitis ultzeratsua eta kolon narritagarria bezalako gaitzak daudenean txikori-belarra dosi arinetan hartu behar da eta ondoeza edo kaltea eragingo balitu, hartzeari utzi. Izan ere, behazun hiperreakzioa eragin dezake eta horrek gaitz hauen sintomak larriagotzea ekarri. Beherakoa eta bihotzerrea eragiten baditu dosia eta maiztasuna gutxitu edo hartzeari utzi. Tentsioa jaisteko botikak eta diuretikoak hartzen baldin badira, medikuari galdetu txikori-belarra erabili aurretik.

Bestetik, Errezilgo Eguzkitza baserria jo dugu, izan ere, 30 sendabelar dituen ukendua egiten duen norbait bizi da bertan: Ines Alustiza. Elkarrizketa egin diogu, hainbeste sendabelar dituen ukendurik inon gutxi ikusi dugulako eta jaso beharreko ondarea dela iruditu zaigulako. Berak azaldu digu nola eta norekin ikasi zuen ukendu berezi hau egiten, nola erabiltzen duten eta baita nola egiten duen ere. Oso eskuzabala izan da gurekin, osagaien zerrenda ere eman digulako. Hemen ipintzen dizuegu, sendabelarrak ondo identifikatzeko moduan, ondoan izen botanikoak dituela. Eskerrik asko, Ines!

POMADA SANJUANERA | Laura Gurbindo eta Ines Alustiza. Errezil 2024.

Bostorria Potentilla reptans
Kalendula Calendula officinalis
Berbena Verbena officinalis
Pasmo-belarra Lysimachia arvensis
Larrosa petaloak Rosa damascena, Rosa gallica etab
Plantaina Plantago lanceolata
Sasia Rubus fruticosus
Zaingorria Geranium robertianum
Intxaurrondoa Juglans regia
Milorria Achillea millefolium
Ezkaia Thymus vulgaris
Santio-belarra Hipericum perforatum
Errromeroa Rosmarinus officinalis
Orein-mihia Asplenium scolopendrium
Azeri buztana Equisetum arvense
Lapa-belar sustraia Arctium lappa
Izpilikua Lavandula angustifolia
Ebaki-belarra Hylotelephium telephium
Zarta-belarra Anthyllis vulneraria
Eztul-belarra Tussilago farfara
Amuntza Glechoma hederacea
Teilatu-belarra Sedum acre
Txantxapota Umbilicus rupestris
Malba Malva sylvestris
Iodo-belarra Chelidonium majus
Apo-belarra Verbascum thapsus
Salbia Salvia officinalis
Zolda-belarra Symphytum officinale
Arnika Arnica montana
Intsusa lorea Sambucus nigra

Gaurko gomendioaren atala udaberrian gibela garbitzeko ditugun aukeren inguruan egin dugu, hasieran aipatu dugun txikori-belarra erabilita.

11. Kartzelako belar hitsak

Mon, 22 Apr 2024 16:08:00 +0200

Gaurko sendabelarra horma-belarra, pareta-belarra, txarrangilla edo odol-belarra (Parietaria judaica) izenez ezagutzen da eta une hauetan erruz daukagu gure herri zein hirietako horma eta hormigoi arteko zirriztuetan, gugandik oso gertu. Gibela garbitzeko erabili izan da baina diuretiko bezala ere bai, bi lanak oso ondo egiten dituelarik, gaur egungo gizartearen gaitzei erreparatuta oso beharrezkoa dugula esan dezakegu. Gibela garbitu eta indartzeko egokia da, hala hepatitisa sendatzeko erabili izan da. Gibela osasuntsu edukitzeko, aurrezaintza egiteko, balio digu baina beti ere epe motzean hartuta; epe ertain eta luzean hartzea ez da gomendatzen. Giltzurrunetan harriak edo area daudenean ere erabili izan da, gorputzean likidoak atxikita edema sortzen denean ere bai, ia beti bera hutsik hartu izan delarik. Gaurko gomendioan tradizioz ezagutu dugun bederatziurrena egitea proposatuko dugu, eraginkorra eta segurua delako.

Kartzelan ba al da sendabelarrik? Galdera horri erantzun dio Nicole Rosek bere liburuarekin, “La herbolaria de lxs presxs” (Virus Editorial 2022) eta aho bete hortz utzi gaitu bertan kontatzen dituenekin. Presoek abandono sanitarioa eta espazio naturalekiko banatze basatia jasaten dutela salatzen du bertan eta eurei baliabideak eman asmoz egin du liburu txundigarri eta eder hau. Guri Joseba Sarrionandiaren Galtzetan gordetzeko koplak poema ekarri digu burura, Ruper Ordorikaren ahotsean ezagutu genuena. “Hau izuen gordeleku eta belar hitsena” esaten duenean belar hits horiek zein ote ziren pentsatzen jarri gara.

Honetaz aritzeko kartzela ezagutu duena gonbidatu dugu, inork jakitekotan barruan egondakoak jakingo baitu. Toulouseko, Soto del Realeko, Navalcarneroko zein Martuteneko kartzeletan zein sendabelar ikusi zituen kontatu digu Jon Garmendia Txuriya kazetari, poeta eta letra egileak. Nicole Roserekin bat egiten du eta txikori-belarra, asuna eta kamamila ikusi izan dituela kontatu digu, baita horma-belarrak egiten dion kaltea ere. Zuen artean kartzelako kolore, argi, denbora eta gogoeta hitsak bizitako entzuleak izango dira ziurrenik, hormigoi arteko zirriztuetan jaiotako belarrei begira denbora emandakoak. Gustora hartuko ditugu zuen hausnarketak ere.

Gaurko gomendioa udaberrian horma-belar bederatziurrena egitea izango da. Horma-belarra ez da epe luzean jarraian hartzeko sendabelarra baina tartean behin bederatziurrena egitea tratamendu oso segurua da, udaberrian eta udazkenean hiru hilabetean hilabetero bederatziurren bat egitea gomendatuko dugu hemen. Gure gibelaren eta giltzurrunen beharrei erreparatu behar diegu, zenbateraino dauzkagun ondo edo laguntza beharrean. Bederatzi egun hauetan goizean infusio bakarra hartuko dugu goizero baraurik eta hala ez dugu garbitze sintoma larririk izango eta ondoezik ere ez. 250 ml ur irakin, sua itzali eta horma-belar hosto eta txorten lehorrak ipini bi koilarakada txiki. Eduki bost minutu tapatuta, iragazi eta hutsik hartu ahal dela. Halakoetan egunean zehar ur gehiago edatea ohikoa da, egarria senti dezakegulako. Horma-belarra hartzen denean ez da alkoholik edan behar eta gibelari lan handia ematen dien jateko koipetsu eta astunak ere ez ditugu jango ahal dela.

Hainbat botikarekin ez da bateragarria (estatinak, tentsioa jaisteko botikak, digoxina, antisorgailuak, depresio eta antsietatearen kontrakoak eta antiretrobiralak), halakoetan ez da horma-belarrik hartu behar. Hipertentsioa, bihotzeko zein giltzurruneko gaitzak daudenean ere ez erabili. Haurdunaldian eta edoskitzaroan ere ez. Sendabelar honen polenak jarduera alergeniko indartsua izan ohi du udaberrian, hala alergia dioten pertsonek erabat ekidin behar dute.

10. ‘The Poison Garden’ lorategia

Mon, 08 Apr 2024 00:00:00 +0200

The poison garden hartu dugu hizpide, Ingalaterrako lorategirik arriskutsuena. Bai, bai, landare pozoitsuei buruz hitz egingo dugu gaur ere eta akaso ikasturte amaierako txangoa egingo dugu bertara, Northumberland herrira, Ingalaterrako ipar ekialdera, Eskoziarekin ia muga egiten duen eskualdera. Alnwick Garden ere baderitzo bere kokapena Alnwick-en dagoelako. Jane Percy dukesaren burutazioa izan zen eta 1995ean hasi ziren prestatzen, Jacques eta Peter Wirtz arkitekto paisajistek egindakoa da eta 42 milioi libra esterlina kosta zen. Bisita gidatuak egiten dira baina zintzo obeditu behar dira gidak esandakoak eta ez bururatu etxerako adaxka bat hartzerik, larrutik ordainduko baitugu. Zein landare dituen eta zer nolako bitxikeriak biltzen dituen jakingo dugu gaurko podcastean. Bertara joan nahi duenarentzat hona webgunea.

Gaurko sendabelarra berbena (Verbena officinalis) izango da, askorentzat kanpo erabileran segurua baina barne erabileran kontuz erabili beharreko landarea. Izan ere, ez da edozein sendabelar eta bere mugak errespetatzen baditugu berak ere errespetatuko gaitu gu. Loretan edo hazitan dagoela ez da bildu behar, horregatik aipatzen dugu orain, negu amaieran edo udaberri hasieran indarrean izango dugulako eta biltzeko une ona izango delako. Berbenaren inguruan esaera eta sineskeria ugari ditugu gure artean, izan zuen eta duen garrantziaren lekuko.

Larrosa (Rosa damascena, Rosa gallica) sendagai gisa ikusten al du baten batek? Antzinatasunetik edertasunaren eta maitasun erromantikoaren ikurtzat daukaguna lurringintzarako erabil daitekeela pentsatuko dugu baina nekez modu terapeutikoan balia dezakegunik. Rosa familia botanikoko edozein lore gorrik balio digu erlaxazio psikologikoa eragiteko eta hala eragin antsiolitikoa izango du gugan. Tentsioek insomnioa edo lo eza ekartzen duenerako egokia da baina baita hilekoaren mina edo dismenorrea arintzeko ere. Azken urteotan te beltz, berde zein rooibos infusioetan ikusten dugu beste hainbat osagairekin batera. Banillarekin (Vanilla planifolia) hartzea aukera polita da oso, biek batera lan ona egiten baitute gure emozioak orekatzen. Horretarako 250 ml uretan zentimetro bat edo biko banilla zati bat ipiniko dugu eta hiru edo bost minutuan egosi, sua itzali eta arrosa petalo lehorrak eta gustuko dugun tea (beltza, berdea edo rooibos) ipiniko dizkiogu, bost minutuan tapatuta edukiz. Iragazi eta hutsik har dezakegu, teinadun edaria bada goizean eta rooibosa ipini badiogu edozein ordutan.

Gomendioan berbena barne erabileran nola aplikatu, hori azalduko dugu. Beldurrak eta errespetuak uxatu eta posologia egokia eta praxi seguru bat ezartzea beharrezkoa baita. Ukendutarako edo enplastoa prestatzeko bai, hori azaldu beharrik ez da izango, baina barne erabileran nola? Ba beti lehortuta, hosto zein txortenak, eta afalondoren edanda. 250 ml ur irakin, sua itzali eta bi postreko koilarakada ipiniko ditugu, bost minutuz tapatuta eduki, iragazi eta epel/bero edango dugu afalondoren. Zapore mikatza duenez eztiarekin hartzea gomendatzen dugu. Hiru egunean jarraian, ez gehiago. Zenbatero? Ba pertsonaren eta gaitzaren larritasunaren arabera izango da hori. Emakumeok hilekoa dugunean hartu behar genuke, hilekoaren lehen hiru egunetan. Analgesikoa da eta sendatzailea, beraz lo gozoa ekarriko digu. Kontrakotasunak baditu eta asko gainera, beraz informatu erabili aurretik.

9. Bidegurutzeetan zein sendabelar daude?

Mon, 25 Mar 2024 00:00:00 +0100

Ikerketa dakargu gaurkoan, 1400 sendabelar espezie ditugu Estatu espainiarrean. Madrilgo Unibertsitate Autonomoak egin du ikerketa, Jimena Matero-Martín ikerlaria buru izan delarik, eta ondorio interesgarriak eman ditu argitara. Hasteko guk uste baino gehiago direla sendabelarrak eta erabilera tradizionala ez dela kaltegarria sendabelarrentzat, nahiko zentzuz eta tentuz erabili izan direla ikusi delako. Topiko bat ezerezteko ere balio izan du, hau da, landare guztiak direla medizinalak edo balio terapeutikoa dutenak. Datuak jakin nahi dituenak lotura honetan aurkituko ditu.

Gaurko sendabelarra birika-belarra (Pulmonaria officinalis) dugu. Izenak berak erakusten duen moduan, arnas-bideetarako erabiltzen da, birika zein bronkioetako gaitzetarako. Arnas-bideetarako erabili ohi ditugun beste sendabelarrekin batera nahastu ohi dugu baina bera hutsik hartzea ere egokia da. Udazken eta negu garaian beharko dugu baina orain dauzkagu hosto bikainak indartsu eta loretan balego lorea ere bildu, biak baliatzen direlako. Sendabelar honen infusioa goizean baraurik har daiteke negu guztian, arnas-aparatuko gaitzei aurrea hartzeko. Sortzez edo gaitzen bat tarteko birikak ahulak edo ahulduak dituenak bereziki estimatuko du birika-belarra, sei edo zortzi hilabetean jarraian har dezakeelarik.

Bidegurutzeen inguruko misterioez eta hauetan jaiotzen diren sendabelarrez aritu gara. Bidegurutzeak kultura ezberdinetan zaintza eskatu izan duten guneak dira. Ciceronek berak deskribatzen du ongi zer den lursail baten muga eta zer den bidegurutzea. Gizakiak bidegurutze egin ditu hainbat kobazulo eta mendi baina baita zubi zein harrizko ateak ere. Bidegurutzearen energia dudako horri aurre egiteko bertan haritza landatzen zen hainbat lekutan, Alemanian kasu, hala haritza bide ondoan ikusitakoan bidegurutze seinale izaten zen. Norbere barruan ere egon gintezke bidegurutze batean, ezta? Askorentzat mundu honen eta bestearen artean dago bidegurutzerik handiena, denontzat zain dagoen azken bidegurutzea. Txarrak diren edo guk egin ditugun txar ez dago argi. Eta zer jaiotzen da bidegurutzeetan? Inoiz egin al duzue behaketarik bertan? Guk garoa(k), berbena, lihoa, lastoa, lipu-belarra eta mitxoleta ikusi izan ditugu baina lekuaren arabera mandragora, irabelarra, salbia edo ziklamenak ere ikusiko dituzue akaso.

Gaurko aholkua barruak baretzeko infusioa prestatzea izango da. Barruak arnas bideak izango dira baina infusio honek liseriketa egiten ere lagunduko digu. Horretarako plantaina (Plantago lanceolata), birika-belarra (Pulmonaria officinalis) eta malba (Malva sylvestris) lehortu eta kopuru berean nahastuko ditugu. 250 ml ur irakin, sua itzali eta nahasketa honetatik bi postreko koilarakada ipiniko ditugu, bost minutuz tapatuta eduki, iragazi eta epel/bero edango dugu goizean baraurik. Hotzeria, eztula, mukiak edo arnas bideetako gaitzak ditugunerako prest edukiko dugu, halakoetan egunean hiru aldiz hartuko dugu, otorduen aurretik, erabat sendatu arte.

8. Landareek sentimenduak dituzte baina aplikazioek ez

Sun, 10 Mar 2024 00:00:00 +0100

Landareek ere sentimenduak dituzte, urteak dira argiari eta soinuari erantzuten ziotela jakin genuenetik baina orain haratago doaz ikerketak. Lurzorua dastatzeko gai direla diote ikerketek eta kanpo mehatxuen aurrean elkarri mezuak bidaltzeko gai direla ere bai, gero eta zantzu gehiago daude izaki sentiberak direla esateko. Ez dira mugitzen eta ez dute nerbio sistemarik, horregatik pentsatu izan dugu ez direla sentikorrak baina Gustav Fechner, Jagadish Chandra Bose, Suzanne Simard eta Stefano Mancuso ikerlariek egindako ikerketek gure aurreiritziak puskatu besterik ez dute egiten. Neurobiologia begetalaz eta animalia txobinismoa bezalako terminoez ari zaizkigu, landareak animaliak baino are sentikorragoak direla baieztatuz (albiste txarra beganoentzat!).

Gaurko sendabelarra plantaina (Plantago lanceolata), zain-belarra edo zaintiratu-belarra izango dugu. Kanpo erabileran zauriak orbaintzeko, urratuak eta erredurak sendatzeko, intsektuen ziztadetarako eta azal gorrituak baretzeko egokia da, horretarako ukendua eginda erabil dezakegu. Aipagarria da plantaina zauriak estaltzeko lehen lotura itsaskorra izan zela, hau da, aurreneko tirita izan zen. Orain ugari eta indartsu daukagunez bildu dezakegu eta hala aurrerago beharko bagenu prest eduki etxeko botikinean. Udazken eta neguan arnas bideetarako beharko dugu, ia ziur.

Aplikaziorik ez, zeu aplika zaitez! Sendabelarra identifikatzeko aplikazioak zuetako askok izango dituzue sakelekoan. PlantNet da ezagunena baina hortxe ditugu Arbolapp, Flora Incógnita, PlantSnap, NatureID edo iNaturalist bezalakoak ere. Bilaketa azkarra egiteko, landarea ezagutzeko, honen inguruko informazioa aurkitzeko, munduko biodibertsitatea ezagutzeko eta beste helburu askotarako balio dezakete baina azken batean akats tarte handia duten argazki baseak izaten dituzte oinarrian eta hortik etortzen dira istripuak. Ezagutze soilerako erabiltzea ez legoke gaizki baina aplikazioak esandako horrekin erabilera terapeutikoa egitera goazenean hor gertatzen dira ezustekoak. Urtero gertatzen dira intoxikazioak, azenario basatiaren ordez zikuta infusioa hartu dute askok aplikazioari jarraiki… Ziurrenik GPSari jarraituz galdu egingo zinen inoiz, ezta? Ba aplikazio hauekin ere berdin-berdin.

Gaurko proposamena eztarria zaintzeko sendabelar nahasketa izango da. Izan ere, urte sasoi honetan ohikoa da eztarritik sufritzea eta ondo etorriko zaigu sendabelarren laguntza. Zer esanik ez ahotsa lan tresna dugunontzat, irrati zein podcast esatari, abeslari, bertsolari, irakasle edo hizlari lanetan ari bagara bereziki erreparatu behar genioke ahotsari. Sendabelar nahasketa honek eztarriko mintzak bare, garbi eta hidratatuta mantentzen lagunduko digute eta baita ahots kordak zein faringea zaintzen ere.

Bost sendabelar nahastuko ditugu kopuru berean: makilgoxoa (Glycyrrhiza glabra), ezkaia (Thymus vulgaris), mendaskia (Sisymbrium officinale), pinu edo izei pujak (Pinus sylvestris, Abies alba) eta malba (Malva sylvestris), denak lehortuta. Nahi izatera lehen aipatu dugun plantaina ere gehitu dakioke, sei sendabelar izango dira hartara. 250 ml ur irakin, sua itzali eta nahasketa honetatik bi postreko koilarakada ipiniko ditugu, bost minutuz tapatuta eduki, iragazi eta epel/bero edango dugu otorduz kanpo. Gune zaratatsuetan edo hautsez betetakoetan lan egiten badugu lanaren aurretik eta ondoren hartzea ondo legoke, baita ahotsaren lana eskatzen duen lanari ekin aurretik eta ondoren ere. Hipertentsioa badago ez erabili makilgoxorik eta tratamendu inmuno supresorea hartzen ari bagara ezkairik ere ez.

7. Lipu-belarra, bioleta eta beste lore batzuk

Sun, 25 Feb 2024 07:30:00 +0100

Albiste deigarri batekin hasi dugu saioa. Loreak autopolinizatzen hasi zaizkigu eta horrek gauza asko esan nahi ditu. Batetik intsektuen lanari uko egiten diotela, honek intsektuengan duen eragina handia izanik, eta bestetik guk uste baino azkarrago eboluzionatzeko gai direla hainbat landare. Ikerketa Frantzian egin da eta zer esana ekarri du. Hona esteka gehiago jakin nahi izanez gero.

Gaurko sendabelarra bioleta (Viola odorata) da. Neguko lore xume hau sendabelarra dugu, nahiz kosmetikan, lurringintzan eta gozogintzan ere erabiltzen dugun. Askorentzat amonaren karamelu moreak izango dira bioletak eta ez du jakingo loretxo usaintsu hau leungarri bikaina dela gure mintzentzat eta gure azalarentzat. Hildegarda Von Bingen abadesa beneditarrak Alemanian 1098an bioletak ardotan beratu eta egunero kopatxo bat edatea gomendatzen zuen, arimako tristurak uxatzeko eta bizi izandako penak biriketako kaltea sortzen zuenerako. Iaz artikulu hau eskaini nion.

Sendabelar pozointsuei buruz jarraituko dugu hizketan, bai, dirudienez entzuleoi gai hau gustatu egin zaizuelako. Ez genuke sendabelar esan behar, landare baizik baina askorentzat eztabaida dago hemen. Gaur lipu-belarra edo otso-baba (Helleborus foetidus) dakarkigu, urte sasoi honetan gure artean loretan daukagun landarea. Gerratan arma kimiko gisa erabili izan zuten, bere pozoinez geziak busti eta hala askoz hilkorragoak egiten zituztelako geziak. Gure artean otsoak pozointzeko erabili izan zen, hortik datorkio izena. Ez diogu erabilerarik ikusten, dosifikazio konplexu eta delikatua duela esatea eufemismoa iruditzen zaigu egia esan…

Gaurko gomendioa bioletak eta San Jose loreak (Primula vulgaris) gurinetan beratuta jatea da. Izan ere, udaberriko aurreneko loreak gurinarekin batera jatea aspaldiko ohitura da. Naturaren indar berria geureganatzeko modua dela dirudi, gurin hori ere belar berria jan duten animalietatik eratorria den esnekia delako. Udaberriko astenia edo nekeari aurre egiteko elikagai egokitzat jotzen da. Bioleta gordinik janda bere muzilagoak hobeto baliatuko ditu gure gorputzak. 250 gurin ekologiko su txikian urtu bitartean labeko papera ipiniko diogu katilu zabal bati. Bertan eskukada bat bioleta fresko eta beste eskukada bat San Jose lore fresko ipiniko dugu eta gurina urtutakoan loreei gainera bota. Kanpoan epeltzen utzi eta ondoren hozkailuan sartuko dugu. Erabat gogortutakoan labeko papera kendu eta gurina edukitzeko ontzian ipiniko dugu. Gosaltzeko gutizia bikaina!

6. Obelixen edabe magikoa

Mon, 11 Dec 2023 08:28:00 +0100

Zuek ba al dakizue zer zegoen Obelix erori zen lapikoaren barruan? Egin ote genezake halakorik geure etxean? Durangoko Azoka amaitu berri istorio bitxiekin dator gaur Garbiñe Larrea: sendabelar pozoitsuak, gabonetako zuhaitza eta Panoramix druidaren edabe magikoa. Entzun saioa eta bidaiatu gurekin Galiara.

Podcast honen sintoniarako Ianire Aranzabe eta Oriol Floresen Inork Entzuten Ez Gaituenean abestia erabili dugu eta saioan zehar Rö taldearen melodiek laguntzen diete Garbiñe Larrearen hitzei.

5. Chai infusioak Indiatik

Mon, 27 Nov 2023 12:53:00 +0100

Menda Bikoitzaren bosgarren saioan chai infusioei buruz aritu da Garbiñe Larrea, Indiatik datozen edari hauek ohikoak bihurtu zaizkigulako gurean ere, bereziki udazken eta negu garaian. Baina sasoi hontako zerbait izatekotan, hori ezkaia da, eta tarte bat egin diogu asteko sendabelarraren txokoan. Eta sarean kuxkuxean, ahotsak.eus atariko beste altxor bat ere topatu dugu, enplastoei buruz hitz egiteko aitzakia eman diguna. Eta amaitzeko, hiru lore horiren inguruko gomendioa.

Podcast honen sintoniarako Ianire Aranzabe eta Oriol Floresen Inork Entzuten Ez Gaituenean abestia erabili dugu eta saioan zehar Rö taldearen melodiek laguntzen diete Garbiñe Larrearen hitzei.

4. Martija de Jauregi emagina

Mon, 20 Nov 2023 15:18:00 +0100

Saioari hasiera emateko sorginen ukenduaz hitz egin digu aste honetan Garbiñe Larreak, hegan egiteko ukendua ere deitua. Baina Durangoko Azoka hurbiltzen ari den honetan, literaturari leku egin eta Miren Agur Meabe idazlearekin ere egon da, bere azken liburuko protagonista den Martija de Jauregi emaginaz hizketan. Amaitzeko, sasoi honetan ezinbestekoak diren arnasbideetarako infusioak gomendatu dizkigu eta hiru sendabelarrez osatutako hiru nahasketa egiten irakatsi digu.

Podcast honen sintoniarako Ianire Aranzabe eta Oriol Floresen Inork Entzuten Ez Gaituenean abestia erabili dugu eta saioan zehar Rö taldearen melodiek laguntzen diete Garbiñe Larrearen hitzei.

3. Landareen gelditasuna gaitasun

Mon, 06 Nov 2023 13:15:00 +0100

Menda Bikoitza podcastaren hirugarren saioan sendabelarren gaitasunei eta inteligentziari buruz aritu da Garbiñe Larrea, izen bereko Stefano Mancusoren liburua oinarri hartuta. Asteko sendabelarraren txokora, berriz, plantainak ekarri ditu, eta saioa amaitzeko hilerokoaren gaiari heldu dio eta emakumearen osasun hormonala zaintzeko infusio eta tintura bat gomendatu dizkigu.

Podcast honen sintoniarako Ianire Aranzabe eta Oriol Floresen Inork Entzuten Ez Gaituenean abestia erabili dugu eta saioan zehar Rö taldearen melodiek laguntzen diete Garbiñe Larrearen hitzei.

2. Oilo salda botika da

Fri, 20 Oct 2023 16:52:00 +0200

Podcastaren izenaren nondik norakoak azaltzen hasi dugu aste honetako saioa; zergatik Menda Bikoitza? Bada honek landareei buruz pluralean pentsatzera eraman gaitu, menda ez delako bat eta bakarra, mota asko daude, pasmo belarra bezala. Hori soilik ez, asteko sendabelarraren atalean oilo saldari buruz hitz egin digu Garbiñe Larreak, jaki honi dagokion aitortza egin asmoz. Eta katarro garai betean gaudela kontuan izanda, xarabea nola egin azaltzen amaitu du saioa.

Podcast honen sintoniarako Ianire Aranzabe eta Oriol Floresen Inork Entzuten Ez Gaituenean abestia erabili dugu eta saioan zehar Rö taldearen melodiek laguntzen diete Garbiñe Larrearen hitzei.

1. Errosta hartuta hastera goaz

Mon, 09 Oct 2023 09:11:00 +0200

Garbiñe Larrearen podcasta da Menda Bikoitza eta lehen saio honetan errosta da hautatu duen sendabelarra, garai batean alargunak ohetik jaikiarazteko erabiltzen zena. Horren ostean, Nekane Martiarena "Sendabelarrak: landareen mundua" liburuaren egileari elkarrizketa egin dio, eta amaitzeko, udazkenean sartu berri garen honetan, urtaro honetarako hiru tratamendu gomendatu dizkigu.

Podcast honen sintoniarako Ianire Aranzabe eta Oriol Floresen Inork Entzuten Ez Gaituenean abestia erabili dugu eta saioan zehar Rö taldearen melodiek laguntzen diete Garbiñe Larrearen hitzei.