Natura

Lau puntu kardinal, mila dir-dir zeruan

2026-08-14

Gauaren iluntasunean izarrak ikusteko, urteko edozein sasoi da egokia, baina seguruenik udan egoten gara lasaien zerura begira, denbora astiroago igaro eta eguraldi ona etortzen denean. Euskal Herrian argi artifizialak sorturiko kutsadurak ez dizkigu aukera asko ematen, baina hala ere oraindik hamaika begiratoki daude astroen argiaz gozatzeko, batzuk horretarako prestatuak, beste batzuk naturalak.

Lau paraje proposatzen dizkizuegu jarraian, lau puntu kardinaletan kokatuak: Larra-Belagua ekialdean, Erribera hegoaldean, Izkiko Parke Naturala mendebaldean, eta Hendaiako Abadia gazteluaren inguru zoragarriak iparraldean. Denak balekoak –eta debaldekoak– galaxiak, konstelazioak eta, batek daki, akaso izar usoren bat atzemateko, arnasa lasai hartu eta haizeak hostoei ateratzen dien musika entzuten dugun bitartean. Segidan duzue lehenengo proposamena: Larra-Belagua, igogailu bat izarretara.

Urubien atzetik

2026-08-13

Landa guneetako eta eremu urbanoetako urubien arteko ezberdintasunak ikertzeko helburuarekin, harrapari gautar honen jarraipena egin genuen lau urtez Aranzadi Zientzia Elkartean. Hirietan ere bizitzera moldatzeko gai dela erakutsi digu, hiriek ingurune berde eta basotu nahikoa baldin badute behintzat. Hemen harrapari horiek ikertzeko orduan izandako gora-beherak.

Tximista belardian

2026-07-27

Suge gorputz kiribildu bat sumatzen da belar luzeen babesean. Argi-itzaletan ari da goxatzen, eguzkipean. Lasai dago; eroso, bere bizitokian. Baina amaitu da bakea. Gorputzak mugimendu txiki bat sentitu du sabel azpira itsatsia duen lur lehorrean. Pausuak nabaritu ditu. Gertu… gero eta gertuago… oso gertu. Gizakia da! Suge berdehoriak ez du arriskurik hartu nahi, ordea. Ziztu bizian mugitu da belar artean. Zast! Eta instant batean desagertu egin da. Aranzadiko ikertzailea geldi gelditu da. Mugimendu azkar bat sumatu du belar luzeen artean: tximista bat belardian.

Amazoniako kultura eta ezagutza murriztuko du klima-aldaketak

2026-07-24

Amazoniako oihana ondare biologiko eta kulturalaren gune garrantzitsua da. Munduko biodibertsitatearen % 10 baino gehiago biltzen du eta harengan klima-larrialdiak izan duen eragina ikertu dute.

Euskal baleen maskara, zorriek egina

2026-07-20

Hondarra harrotuaz murgil igerian, zorriak zeuzkan eta haiek bota nahian omen zebilen. Orioko bardoak Euskal balea (Eubalaena glacialis) kantua bezainbeste herrikoitu zituen, bertso haien bidez, bale zorriak ere. Baina zorriak intsektuak dira, eta ez dago itsas-azpian bizi den intsekturik. Izan ere, Euskal baleari azkura eragiten diotenak ez dira benetako zorriak, baleen burualdeko maskur edo kailuetan ostatu hartzen duten bizkarroiak baizik, krustazeo anfipodoak.

Babestutako eremua izanik ere, Urederran bainatzen jarraitzen du jendeak

2026-07-16

"Hango uren urdin turkesak Kariben zaudela pentsaraziko dizu; erreka hau, ordea, Nafarroan jaiotzen da eta aurrez lekua gordeta soilik bisita daiteke". Hamaika webgune eta sare sozialek bota dute amua, Urederra paraje zoragarria dela eta merezi duela hara gerturatzea. Jende ugarik egin dio kosk amuari, zenbaitzuk uretan murgiltzeraino, babestutako eremua izanik ere. Jokabide horrek hainbat isun ekarri du uda sasoi honetan ere bai.

Bertako espezieak kobren eta anakonden itzalean

2026-07-15

Euskal Herriko ikasleekin egindako ikerketa batek, gizakien eta sugeen arteko harremanari buruzkoak mahai gainean jarri ditu nazioartean. Erlazio horrek beti eman du zeresana, baina oraingoan, behingoz, datuak dira hitz egin dutenak. Ikasleak sugeari begiratzen dionean, emozioak, jarrerak, jokaerak eta ezagutzak azaleratu egiten dira, eta horiek taxuz aztertuta, emaitzek ondorio interesgarriak eman dituzte. Zenbateraino baldintzatzen du gure ezagutzak sugeekiko dugun iritzia? Zein ondorio izan ditzake horrek biodibertsitatearen kontserbazioan? Sugeari so jarri gara, naturarekin dugun harremana hobeto ulertzeko eta, bide batez, etorkizunari begiratzeko: eta gakoa hezkuntzan balego?

Hilabete barru, eguzki eklipse totala

2026-07-14

Hilabete barru, abuztuaren 12an, eguzki eklipse totala. Dena prest ezta? Jarraian behar dituzun pistak eta informazioak ondo antolatzeko egun hori.

Txunditzen eta beldurtzen gaituen itsas harraparia

2026-07-13

Euskal Herrian topatu ditzakegun itsas ugaztunen artean, aurkeztuko dugun animaliak sentimendu kontrajarriak sortu ohi ditu: miresmena eta kuriositatea batzuetan, beldurra besteetan. Orka edo ezpalartari buruz ari gara, hainbeste titular eta artikuluren protagonista izan ohi den animaliaz.

"Bainatzea debekatuta": Pirinioak ez daitezen bihurtu jolas-parke

2026-07-08

Orain gutxi arte, aragoiar edo kataluniar Pirinioetako lakuen ederrak mendizale jendea erakartzen zuen batez ere. Edertasun hori, baina, maldizio ere bada, maldizio izan daitekeenez argazki bat edo dena delakoa sare sozialetan publikatzea, ahalik eta leku berezienera bidaiatu eta mundu osoari esan nahi izatea gu, eta zehazki ni, han izan garela. Mundu osoa, jende gehiegi baita goi-mendietako laku baten inguruan biltzeko.

Hiru kilometroko giza katea osatu dute milaka lagunek Mallorcan, PPk arriskuan jarri duen parke natural bat babesteko

2026-07-06

Es Trenc-en bildutako manifestariek proiektu estrategikoak azkartzeko legea bertan behera uzteko eskatu dute. Lege horrek Balear Uharteetako ingurumen-balio handiko zenbait guneren arau aldaketak erraztu litzake, turismoagatik arras preziatuak baitira gune horiek.

Santu nahiz pirata, ikur arrantzaleentzat

2026-07-05

Ekainaren amaieran kostaldeko hainbat lekutan ospatzen da San Pedro. Apostolua izan aurretik Galileako Itsasoan arrantzale izanagatik omen da arrantzale eta kofradien patroi. Elizaren historiak dioenez, apostoluak bere tributuak ordaintzeko arrain bati ahotik urrezko moneta atera zion; atzamarrekin arraina eustean eragindako orbanak, betirako geratu omen dira. Hala, Mediterraneo eta Iberiar penintsulako hegoaldean San Pedro modura ezagutzen da arrain hau. Iparraldean, ordea, San Pedro, San Martinek ordezkatu du; eta atzean duen historiak, kontakizun biblikoak baino gauza gehiago erakusten dizkigu.

Basoen zaindaria

2026-06-28

Bele, erroi eta miken familiako lehengusu desberdina da. Gurean ditugun korbidoek orokorrean lumaia beltza izaten dute, beleak eta erroiak kasu, edota zati bat gutxienez beltza, mikak bezala. Baina hegazti hau argia da kolorez. Beltzak dituen lumak buztanekoak eta hegan egiteko lumak dira. Bular eta bizkarraldea arre urdinxka kolorez du estalia, paparra eta buztan azpia, aldiz, zuria, eta mokoaren ertzetik irteten zaion bibote beltz bat ere badu. Baina badu lumaian atentzioa bereziki ematen duen atal bat, sorbalda ingurukoa: lumak marra beltz eta urdin distiratsuz josiak ditu.

Landareak laguntzen dituzten onddoen lehen mapa globalak zer erakusten digu?

2026-06-25

Aspaldidanik mapatuak dira mundu mailako itsas korronteak, oihan motak edo hainbat txori espezieren banaketak. Baina azken asteotan baizik ez da argitaratu mikorrizen mundu mailako lehen mapa. Mikorrizak landareen eta onddoen artean ematen den elkarketa sinbiotikoa dira eta lan horrek garrantzi handia du, elikatzen gaituzten eta kliman eragina duten hainbat ekosistemaren inguruko gure ulermena asko hobetu baitezake. Eskaintzen duen kuantifikazioak lurzoruen erabilera hobetzeko aukera ematen digu –baldin eta erabilera hori aldatzeko prest bagara–.

Otsoaren ehiza Hego Euskal Herrian ahalbidetuko lukeen txostena aitzin doa

2026-06-23

Espainiako Estatuko erkidego gehienen babesa jaso du otsoaren populazioa "kontserbazioa egoera onean" dagoela dioen txostenak, eta horrek otsoaren ehizari bide emanen dio. Nafarroak txostenaren alde bozkatu du, eta Araba, Bizkaia eta Gipuzkoa abstenitu egin dira.

Polemiken artean, sokamuturra egin dute Eibarko jaietan

2026-06-22

Jendetza bildu da plazan eta gehienbat gazteak izan dira parte hartu dutenak. Sokamuturraren aurka protesta egin dute hogei bat pertsonak, Eibarko Sokamuturra Ez taldeak deituta.

Pottokaren kontserbaziorako errentagarritasun bila

2026-06-22

Bertako zaldi arraza kontserbatzeko eta bultzatzeko helburuz, apirilean martxan jarri dute Pausoka proiektua Sakanako (Nafarroa) Garapen Agentziak, Pottoka Lagun elkarteak eta Kalaska hiltegi eta zatitze gela kooperatiboak. “Urte eta erdi iraunen duen testatze proiektua izanen da Pausoka, eta pottokarekin lan eginez ekonomia bat sortzeko bideak aztertzea du helburu”, adierazi du Idoia Urrutia garapen agentziako agroelikadura teknikariak. Lehen sektoreak bizi dituen zailtasun eta erronken aurrean, errentagarritasunari begirako bide berriak planteatzea da egitasmoaren ideia. Nafarroako Gobernuaren eta Europar Batasunaren finantziazioa jaso du egitasmoak.

Ziporik behar ez duen ezpataria

2026-06-22

Badira ikusitakoan gure azalean iraultza bat eragiten duten animaliak. Ez dute eraso egin beharrik gure buruari egin dezaketela bat-batean jakinarazteko. Hotzik gabeko hotzikara, berorik gabeko izerdia eraginez.

Herritarren nahiari "entzungor", Eibarko jaietan sokamuturra egingo dute

2026-06-19

Eibarko Udalak atzera bota du herritarrek aurkeztutako sokamuturraren aurkako mozioa. EAJk aurkeztutako mozioa onartu dute, datorren urteetarako sokamuturraren inguruko eztabaida herritarren eta alderdien artean eztabaidatzeko. Eibarko Sokamuturra Ez taldeak salatu du erabakia "herrian tauromakia sustatzeko estrategiaren parte" dela.

Gizateriaren eklipsea?

2026-06-19

Eguzkia bere bidetik doa. Berehala iritsiko da udaburua den udako solstizioa. Indartsu berotuko du –bero errea urtez urte gehiagora doala konturatuta gaude– eta bere distirak ederki argituko ditu bazterrak. Baina, hala ere, badirudi aurten abuztuko ilunalditxoak protagonismo handiagoa hartu duela udaburuak baino, abuztuaren 12ko eguzkiaren eklipseak, alegia.

2026ko abuztuaren 12an iluntze aldera gertatuko den eklipse horrek mundu guztia aztoratu du. Berez, ilargiak eguzkia... [+]

Hartzaren hedapena eta abeltzaintza estentsiboa “bateraezinak” direla ohartarazi du EHNE Nafarroak

2026-06-18

Sindikatuak hartza babesteko politikak berrikustea eskatu du, Ezkarozen eta Ariben bi hartz agertu ondoren.

Eibarren hamar urtean sokamuturrik gabe egon ostean, alkateak herriko jaietako egitarauan sartu du

2026-06-16

Elkarrekin Podemosek, EH Bilduk eta EAJk eskatuta, ezohiko osoko bilkura eginen dute ortzegunean, sokamuturra berreskuratu ala ez erabakitzeko.

Kantu bat ilargipean

2026-06-15

Soka baten itxurako mihia du: luzea eta zirkularra. Disko itsaskorrak hatz finen puntan, eta begi-nini horizontala duten urre ilun koloreko begi biribilak buruaren bi aldeetara. Txikia da oso, eta berdea gehienetan: berde-berdea. Zuhaitz-igel iberiarrak beste planeta bateko animalia eder bat dirudi, edo baso subtropikaleko anfibio berezi bat. Igel txiki hau, alabaina, Euskal Herriko hainbat putzutan aurkitzen den espeziea da. Bitxia eta ederra.

Ozeanoen Munduko Egunean esloganak soberan daude eta ikuspegi ekosistemikoa falta da

2026-06-10

Txondorrak kroskoan

2026-06-08

Darwinen aurretik Bruguière-k lehen aldiz aztertu gintuenean (1789an), sumendi itxurako krustazeo zirripedo bezala aurkeztu gintuen. Nire itxurari erreparatuz gero, garai batean Euskal Herriko baso eta erreka inguruetan ikazkinek orbel eta lurrez estalitakoan egosi ohi zituzten egur pilaketa haiek ere oroitarazi ditzaket.

Iluntasunean, soinuen bidez txibiak ehizatzen

2026-05-29

"Izurdea” edo “balea” esaten dugunean, seguruenik denoi hiruzpalau animalia etorriko zaizkigu burura, beren izena jakin gabe ere: izurde handia, xibarta edo zere arrunta. Komunikabideetan asko agertu diren espezieak dira horiek. Alabaina, “izurde” eta “balea” izenek talde eta espezie asko barne hartzen dituzte, eta Kantauri itsasoko uretan horietako hainbat bizi dira, ezagutzen ez baditugu ere. Izurde muturmotza esaten badugu, seguruenik betiko izurde bat imajinatuko dugu, baina ez da inola ere animalia bera. Goazen, bada, itsas ugaztun iheskor hau ezagutzera.

Atzera begiratuta

2026-05-25

Transhumantziako egunek badute zerbait berezia. Goizetik hasi eta kilometroak pilatzen dira, erlauntzak atzean ditugula paisaia aldatzen da, lurralde batetik bestera erleekin batera mugitzen gara. Bidean, burua lan kontuetara doa, baina baita beste nonbaitera ere: sasoietara, loreetara, zer aurkituko dugun helmugan... Eta, halako batean, erlategira iristear, kotxea gelditu aurretik, begirada oharkabean joaten zait atzera, atzerako ispiluaren bazterrera. Han ez da ezer ikusten lehen begiratuan. Ez da mugimendurik, ez bizitzarik. Baina badakit zerbait badagoela han, ia ikusezina den sare mehe batean.

Odolaren boza

2026-05-25

Bizitzaren gehiengoa larba-fasean igarotzen du, ibaietako hondoan lurperatuta, ura iragaziz. Ondoren, metamorfosi sakona pairatu eta itsasorako prestatutako gorputza garatuko du, eta garbitzailea bizkarroi bilakatuko da. Itsaso zabalean, arrain handiagoen soinean itsatsita bidaiatuko du, eta haien odola eta gorpuzki likidoak –azken batean, energia eta indarra–, aho borobilarekin xurgatuko ditu. Itsas-lanproia da. Ospe txarrekoa, baina ekosistema kontinentalaren eta ozeanikoaren arteko lotura arrainek baino lehenagotik mantendu duen fosil bizia; barailarik gabeko arraina, ornodunen eboluzioaren lehen katebegietako bat.

Maitasunaren erakusle ezin hobea

2026-05-18

Euskaldun askorentzat txoririk politena eta argiena omen da; kantua ere badu, horixe bera esaten duena. Batzuentzat sakratua ere bada txori hau: Jesukristo gurutzetik salbatzera joan eta honen odol tantek gorritu omen zioten bularra. Bizkaian leku batzuetan txindorra deitzen diote, baina Euskal Herriko leku gehienetako izenek bular gorri bereizgarriari egiten diote erreferentzia: anttonpapargorria, antxogorria, bulargorria, lepogorria, papargorria, papogorria, txotxolongorria … txantxangorria da (Erithacus rubecula).

Gurutzeak mendietan: ondarea eta zama?

2026-05-13

Aneto mendiko gurutzea errotik moztu eta maldan behera amildu du norbaitek. Tartean behin gertatzen dira horrelakoak, Udalatx eta Buruntzako ekintzak lekuko. Batzuek diote tradizioari eutsi behar zaiola eta mendiari errespetua zor diogula, besteek mendiari errespetua zor diogula eta naturaguneak okupatzen dituzten ikur erlijiosoek ez dutela lekurik bertan. Aferak ez du konponbide erraza, are gurea bezalako herri mendizale batean; karga erlijioso-ideologikoa lausotuta, bestelako esanahia hartu duten sinboloez ari gara.

Herrik bere lege, etxek bere aztura, Herri Ekimen Legegilea

2026-05-13

Herri, ekimen, lege. Hiru hitz eder.

Bakoitzeko lehen hizkiekin beste hitz bat osa genezake, tradizio luzekoa den arren hitz kasik ahantzia eta, beraz, askorentzat bitxia.

HEL dugu hitz hori. Iparraldeko klasikoek, eta herriak berak, laguntza eskatzeko dei edo aldarri legez erabilia. Hel!

Esango duzue, sokorru edo sokorri eskea, hel? Ingelesek help! bezala, kasik. Ba bai, kasik, baina kasik baino ez.

Guri, Urdaibai Biosferaren Erreserbari legezko nortasuna aitorrarazteko bidean... [+]

Aparrak ezkutatzen duena

2026-05-11

Maiatzean hasi eta iraila/urria bitartean belar eta landareetan apar zuriska metatxo batzuk ikusi ohi dira. Alferrik bada ere, inguruan begiratu ere egiten dugu zein izan daitekeen apar horren egilea: landarean ez da arrastorik, ezta lurrean ere, gertu behintzat. Bai azkar ihes egin duela xomorro horrek! Xomorroa bazen, noski. Gizakiok gure isuriak –gure gorputzetik sortutakoak eta bestelakoak– bota eta ihes egiten –edo disimulatzen, besterik ez bada–ohituta gaude, eta logikak, gure logikak, horretara bideratzen gaitu. Baina bada beste aukera bat, eta kasu honetan zuzena dena: apar artean egotea bilatzen ari garen izaki hori! Eta halaxe da, irakurle! Latinezko izena irakurritakoan konturatuko zinen aparrarekin zerikusia zuela, eta are gehiago azpian datorren arrastoa irakurritakoan.

Itsas azpiko araztegia

2026-05-04

Iloba txikiak marrazki bizidunak ikusten zituen bitartean bota nion galdera: zer egiten du Emmental zulodun gazta horrek itsas bizidunez inguratuta? “Ze gazta izeba, hau Bob belakia da!”. Hara, dutxan nahiz sukaldean baxera garbitzeko erabiltzen dugun esponja, baina “benetakoa”, biziduna. Ura xurgatzeko gaitasun paregabea duena.

“Hiru ipuinetan pertsonaiek askapen prozesuak bizi dituzte eta zerbait traditu behar dute beren buruarekin leialagoak izateko”

2026-04-30

Jone Bordatok (Hazparne, 1984) urrian eman zuen argitara Erroen Izerdia (Elkar) ipuin liburua eta ostegun honetan aurkeztuko du Azkaineko Bil Tokin, 19:00etan, Azokaroa kari. Ekainaren 6an egingo da Ziburuko Liburu eta Disko Azokaren 7. edizioa, eta horren harira egiten da Azokaroa maiatzean.

Narrasean narrasti artean

2026-04-26

Arre koloreko lurrean aurkitzen da. Arretasunean, harro, narrasean doa. Herrestatuz, narrastia. Soroan sesiorik ez. Segi du sugeak, sigi-saga, sasoia du eta; mahastian eroso sartu da. Seguru. Non-noiz, nora doan jakin nahian; non eta, hemen nago ni. Zelatan, zuri zuzen so, zertan zaren.

Animalia sozial eta kulturalak

2026-04-20

Otsailetik apirilera bitarte hurbiltzen da euskal kostaldera berdela, arrain pelagiko estimatua. Estimatua dugu gizakiok, baina baita itsas ugaztunek ere, eta hari jarraiki gerturatzen dira horiek ere euskal kostaldera. Horietako bat dugu izurde handia.

Zuhaitzak ere sendagai

2026-04-16

Animaliak eta landareak soinuen bidez komunikatzen dira, lehen ere aritu izan gara gai honetaz. Gustatzen zaigun gaia da eta beste ikerketa bat ekarri dugu gaurkoan, lerro beretik, biologian gauzak aldatu egin baititzake. Animaliak eta landareak, azken hauentzat estres egoerak daudenean, komunikatu egiten direla ikusi da berriro ere. Gizakiak entzun ezinezko hertzio maila batean gertatzen da hau eta biokomunikazioaren esparruan jakintza areagotzea ekarri du, oraindik ikertzeko dagoen... [+]

Beltzak dirdira egiten duenean

2026-04-13

Arrain bat marrazteko eskatuz gero, ez ginateke gehiengoaren eredu. Gorputz obal eta zapala dugu; kolore gris iluna, ia beltza izateraino, eta, aldi berean, zilar kolorea. Ez, "papardoak" ez gara ohikoenak (Mutrikun, Gipuzkoa, akaso). Hala deitu izan gaituzue euskal kostaldeko herri gehienetan, bereziki arrantzaleek (Bizkaialdean, “papardo beltz”). Beharbada, gure hegatsek usoen hegoak oroitarazten dituztelako, edo koloreagatik, nork daki, “palometa” gara Donostialdean.

4x09: Saguzarren misterioak | Naiara Corcuera (Naturtzaindia)

2026-04-08

Ba al duzu saguzarrik inguruan? Atera berri dira lozorrotik eta kumeak jaiotzear dira... Izurriteak saihesteko lagun handiak dira, saguzar bakoitzak milaka eltxo jaten baititu gau bakarrean. Saguzarretan espezie ugaritasuna handia da, pentsa, ugaztun espezie basatien %20 dira saguzarrak, eta Euskal Herrian bertan 27 saguzar espezie ditugu. Espezie bakoitzak ditu bere elikatzeko eta bizitzeko ohitura oso bereziak, eta horiek ekarri dizkigu Naturtzaindiako kide den Naiara Corcuerak. Elkarte honek... [+]

Ote artean bizi den txoria

2026-03-30

Larreak eta otea tartekatuta dauden inguruetan badago oso ohikoa den doinu bat: “piiiiit-txar-txar, piiiiit-txar-txar”. Ingurura begiratuz gero, seguruenik han ikusiko dugu, otearen puntan, bular laranja eta burua beltza dituen txori bat, lepoko zuri bat duena –emeak, aldiz, gehienetan bezala, arreagoak dira–: otatxoria. Izen arrunta bere alarma doinuak ematen dio argi eta garbi: pitxartxar burubeltza (Saxicola rubicola).

Migratzea sena denean

2026-03-23

Naturak baditu bere izakien artean migratze sena berez dakarten espezieak. Ez dute inongo behar berezirik, ez dabiltza gerra bati ihes egiten, ezta hobeto bizitzeko leku baten bila ere. Sortzearekin batera datorkie, ez dute piztu beharrik, ez dute inongo mafia zikinen beharrik bidaiari ekiteko, hegoek agintzen dute, aireak garraiatzen ditu.

Schreiber muskerra eta Jaizkibelgo misterioa

2026-03-16

Kanpai soinua Jaizkibelen. Hareharrizko arrokak ikus daitezke Guadalupe elizaren aldameneko belardian: orban horiak paisaia berdean. Itsaso urdin bat sumatzen da gertu. 1979an aurkitu zen bertan aurreneko eta azkeneko aldiz Schreiber muskerra. Ordutik, arrastorik ez. Galderak pilatzen dira ikertzaileen buruetan: desagertuko ote zen espeziea? Izango al da alerik oraindik? Ia ezinezkoa dirudien bilaketan ari dira herpetologoak, infinitua dirudien eremu batean laginketa lanetan. Ama Guadalupekoa, egin ezazu miraria.

Tximeleta biluztu, Pokemon bihurtu

2026-03-09

Pteropodo hitzaren etimologiari erreparatuta, antzinako grezieratik "pterón" (hegal) eta "poús" (oin) hitz bateratuek itsas-tximeleta garden eta lirdingatsua aurkezten digute. Guztion harridurarako, baina, “itsas-tximeleta biluzi” edo “itsas-aingeru” deiturikoa, izatez barraskiloa da, urpean hegan itsasoak zeharkatzen dituen gasteropodoa. Kolore laranja bereizgarria du gorputzeko bi muturretan: isatsean eta buruko garroetan. Duen gardentasun eta tamainagatik –heldutasunera 3 cm-rekin iritsiko baita, eta gehienez 8 cm izatera–, ez da erraza ikusten.
Pteropodoetan

Basoko gordelekutik, Londresko elektrizista lanetara

2026-03-02

Ipurditik kiratsa ateratzeko gai den animaliarik ezagutzen ote dugun galdetuko baligute, agian burutik lehena pasako litzaigukeen animalia mofeta izango litzateke. Alor askotan pasa zaigu azken urteetan, telebistan eta komunikabideetan ikusten ditugunak gehiago ezagutzen ditugula inguruan ditugunak baino. Ez da mofeta ipurdi kirastuna duen animalia bakarra; asko dira baliabide hori ustiatzen dutenak, baina batek bereziki, izena eta guzti hartu du: ipurtatsa.

Erleak badaki zer egiten duen, guk ez beti

2026-02-23

Aurreko hilabeteko iritzian erleei eta naturari entzuten ikastearen garrantziaz idatzi nuen. Ez belarriekin bakarrik, baizik eta barrutik: presarik gabe, erlauntzaren aurrean gelditu eta zerbait esaten ari zaigun hori jasotzeko prest egoteaz. Eta idazten nuen bitartean konturatu nintzen entzute hori ez dela nahikoa. Edo, hobeto esanda, entzuteak beste zerbait eskatzen duela: begiratzen jakitea.

Arrokak mozorro

2026-02-23

Kantauri itsasoan bada inauterien sasoia urte guztira zabaltzeko gai den arrain-talde bat. Ez du, ordea, mozorroa landu beharrik kamuflaiaren maisu izateko; nahikoa du bere bizileku den itsas-hondoko arroka tarteren batean geldi mantentzearekin. Ongi erreparatu gabe, zaila izango zaio bere aurretik igaroko den urpekari, harrapari nahiz harrapakinari bere presentziaz ohartzea. Izan ere, algaz estalitako itsaspeko harri bati begiak eta hegatsak irudikatzea da krabarroka hauen itxura deskribatzeko modurik errazena. Horien artean ere, kasu, guztiak ez dira berdinak. Parrilan akaso, baina itsasoan ez.

Mendizaletasunaren merkantilizazioa: praktika herrikoia kinka larrian

2026-02-18

Askotan pasatu zait burutik hausnarketa bera mendian egonda. Askatasun sentsazioa, (aktibitatea praktikatzeko materialaz gain) merkantilizaziotik kanpoko esparruan egotea, eta aisialdi mota hori neurri handi batean logika kapitalistatik at egotea. Kapitalismoaren motorra kapitalaren etengabeko metaketa izanda, egoera, behar, nahi, aktibitate eta harreman guztietatik etekin ekonomikoa ateratzeko azpilanetan ari dira sistema honen elementu “listilloenak”. Mundua eta jendartearen... [+]

Bero handiagoa eta elur gutxiago, eskiatzaileentzat arrisku berriak

2026-02-18

Elur-jausiek dozenaka eskiatzaile harrapatu dute negu honetan Pirinioetan eta Alpeetan, eta plazaratu dira izotz eta elur geruzen hauskortasunaz hamaika datu. Zientzialariek diote oraindik ez dagoela zehatz kuantifikatzerik zer lotura dagoen eskiatzaileek “istripuz” eragindako elur-jausien eta klima aldaketaren artean. Hala ere, negu hasierako hotz handiek eta osteko prezipitazioek osatutako paisaia zuriaren arriskuez ohartarazi dute, haren ederrak pitzadurak izan ditzakeelako ezkutuan.

Basoko begiak

2026-02-16

Baso ertzean ari dira kaskabeltzak, lurrean, hazi batzuk jaten, lasai. Ez dira ohartu basoaren sakonetik begi batzuk begira dituztela, finko. Begiak hori-laranjak dira, begi niniaren kolore beltzarekin kontrastatuz eta begi ingurua ere horia dute. Adar batean dago harraparia, baina hegan hasi da, hanka luzeekin adarra bultzatu eta izugarrizko azelerazioa lortuta. Lurzorutik oso gertu doa hegan, bere hego biribilei esker basoko zuhaitz eta adar guztiak trebeziaz ekidinez, horien arteko gune txikietan zehar ere hegan pasatuz. Eta "pam", kaskabeltza ezustean harrapatu du.

Kieto protokoloa

2026-02-16

Urtarrila oso azkar pasa da, oso azkar. Tartean elurra eta guzti, oraindik ere negurik badela gogoratzeko. Konturatzerako, ehun arkume baino gehiago ditugu inguruan, ehun bizitza baino gehiago geure arduraren pean. 75 ardi baino gehiago erditu dira, halabeharrez eta eskuzabal. Nola ez da, bada, urtarrila azkar pasako?

Izurdeen babesteko hirugarren arrantza debekuak arrangura sortu du arrantzaleen artean

2026-02-10

Otsailaren 26ra arte zortzi metro baino gehiagoko arrantza ontziek portuan egon beharko dute nahi gabe harrapatutako izurde kopuruaren murrizteko. Hirugarren urtea da neurria martxan eman dutela, eta izurde hilen kopurua apaldu da.

Lehengusu iletsua

2026-02-09

Iletsuak direlako edo hegan doazenean ateratzen duten zurrunbiloarengatik, erlastarrak ez dira gutako askorentzat erleak bezain sinpatikoak. Jakina, gizakiok ez gara sarritan oso zuzenak izaten gure epaietan. Erlastarren itxura sendoa da, beltzak dira eta, espezieen arabera, gorputz beltz hori estaltzen duten ileek kolorazio laranjatua, beltza, zuria edo horia izan dezakete, sarritan abdomena marra koloredunez beteaz.

Bakoitzak bere habia

2026-02-09

Zetazko habiak nabarmenak dira orain, prozesionaria edo pinu-beldarrarenak (Thaumetopoea pityocampa). Sortzen hasi zirenean aurrea hartu ez bazitzaien, behintzat.

Sokamuturrak egin ahal izango dira inauterietan Gipuzkoan

2026-02-03

Bigantxak, sokamuturrak... Inauterietan zezen ikuskizunak antolatu ohi dituzten herrietan –Tolosan eta Azpeitian, kasu–, aurten ere egin ahal izango dituzte horrelakoak, Gipuzkoako Foru Aldundiak jakinarazi duenez. Dermatosi nodular kutsakorrari aurre egitea helburu duen araudia, zeinak debekatzen duen animalien bueltako ekitaldiak antolatzea, otsailaren amaiera arte dago indarrean EAEn, baina hura onartu zenean, pasa den abenduan, Eusko Jaurlaritzak jada esan zuen foru aldundiek salbuespenez baimendu ahal izango zituztela ikuskizun jakin batzuk.

Txikitasunean ezkutatuta

2026-02-02

Bada zerbait zientzialari oro pozten duena: buruan dituen galderen erantzunak aurkitzea.

Nafarroako Gobernuak bertan behera utzi du Goñin eta Etxaurin eraiki nahi zuten parke eolikoa

2026-01-29

Ingurumen inpaktua dela medio bertan behera utzi du proiektua Nafarroako Gobernuak. Elkarte ekologista, udal eta norbanakoen alegazioak bultzatuta, asteartean argitaratutako aldizkari ofizialaren arabera, Enigma Green Power eta Savanna Power Solar enpresek ezin izango dute parke eolikoa eraiki. Hegazti eta saguzarrentzat gune garrantzizkoa delako, eta kalteak eragingo lituzkeelako inguruko landaredian.

Kantauriko herensugearen sugarra, bioaniztasunaren ikur

2026-01-26

Kantauri itsasoko herensugearen sugarra, ez da hain ohikoa, baina bai garrantzi handikoa. Mediterraneoan sortzen dituzten baso ikusgarrien aldean, gurean balio handiko su txikiak bailiran agertuko dira, neguko olatu bortitzek ere itzaliko ez dituztenak; izan ere, animaliok tinko eutsiko diete korronteei, ongi oxigenatutako harkaitz pareta bertikaletako substratuei, baita ur hotzeko gune ospelei ere. Parez pare, korronteei begietara so daude.

4x14: Hiru inbaditzailetxo

2026-01-20

Gaur animalia espezie inbaditzaileei buruz hitz egin dute Nagore Irazustabarrena eta Axier Lopezek. Hiru kasu aztertu dituzte, guztien artean inbaditzaileena zein den ondorioztatzeko.

Honako abestiak erabili dituzte aste honetan:

Nowki Ngandam - 'Koipuh Koipuh'

Wvilliz feat. mike - 'Central Park'

Kuraia - 'Ehiza'

Bloodhound Gang - 'The Bad Touch'

Otsoa babestu, abeltzaintza estentsiboa lagundu

2025-12-24

Obsesionatzen naute eztabaida polarizatuek. Kuba. Prostituzioa. Euskal gatazka politikoa. Nire konbikzioak zalantzan jartzen ditut behin eta berriro”. Horrela hasi nuen "Aingeruak eta neskameak" nire saiakeraren hitzaurrea: haurdunaldi subrogatuen meloia aletu nuen liburuan, ikuspegi feminista, disziplinartekotasuna eta pluralismoa ardatz. Horregatik erakarri nau otsoaren ehizaren inguruko eztabaidak.

XX. mendean desagertzeko arriskuan egon zen espeziea babesteko legeen kontrako erabaki politikoak hartu dira aurten Espainiako zein Frantziako estatuetan. Pasa den martxoan, Espainiako Diputatuen Kongresuan onartu zen Duero ibaiko iparraldeko otsoak babes berezia duten espezien zerrendatik ateratzea. Modu zalantzagarri batean ezarri dute neurria alderdi eskuindarrek: elikagaiak alferrik ez galtzeari lotutako lege berri batean sartuta. Ekainean Europar Batasuneko Kontseiluak behin betiko argi berdea eman zion otsoaren babes maila “zorrozki babestutik” “babestuta” jaisteari, eta aldaketa horretatik tiraka, irailean Frantziako Gobernuak iragarri du abeltzainei baimena emango diela otsoa tirokatzeko abereak defendatzeko helburuarekin.

Hedabideetan ohikoa da bi aldeen ikuspegia kontrajartzea: abeltzainena (ehizaren alde) eta ekologistena (ehizaren kontra). Ba al dago, ordea, animalien eskubideen aldeko abeltzainik? Ba al dago estentsiboan jarduten duten abeltzainen zaurgarritasuna aintzat hartzen duen ekologistarik? Posible da “alde/kontra” dikotomia horretatik harago joatea? Bilaketa horren ondorioa da monografiko hau.

Ahuntzak, astoak eta mastinak otsoa uxatzeko

2025-12-24

Datu ofizialek argi erakusten dute otsoen zabalkundea Espainiako Estatuan, biologoek eskertu eta abeltzainek kezkaz bizi dutena. 370-380 otso taldeetatik gehienak Gaztela-Leon, Galizia, Asturias eta Kantabriako erkidegoetan bizi dira, eta horietan guztietan %17 eta %60 bitarteko aleen igoera dokumentatu da.

Espezierik inbaditzaileena

2025-12-17

Sobietar Batasuna, 1920ko hamarkada. Nikolai Vereshchagin errusiar zoologoa Kaspiar itsasoko Azerbaijaneko kostaleko fauna aztertzen hasi zen, eta gero Armenia eta Georgiako mendietan jarraitu zuen. Kaukaso inguruan desagertutako animalia espezieen erregistro ahalik eta zehatzena egitea zuen helburu. Labar pinturetan irudikatutako uroak, gazelak... ikertu zituen eta, besteak beste, mamuten eta tigreen fosilak eta hezur zatiak aurkitu zituen.

Kaukasoko ugaztunen 11.000 urteko bilakaera bildu... [+]

Itsuan

2025-12-10

Birkokapenak azken baliabideak dira giza jarduerek edo klima aldaketak gainerako animalien biziraupena mehatxatzen dutenean. Baina operazio konplexu eta triste horiek gero eta ohikoagoak dira Kenya bezalako herrialdeetan. Azken asteotan, ehunka jirafa, zebra eta antilope mugiarazi dituzte Kedongetik. Arrazoi nagusia? Gu. Gune hori helmuga turistiko garrantzitsu bilakatu da azken urteotan, eta horrekin batera lurraren pribatizazioa eta espekulazio neurrigabea etorri dira, bizitzarekin aurrez... [+]

Lurzorua

2025-12-04

Lurzorua eta lurra adiera berdinak ote diren begiratu dut hiztegian, desberdin erabiltzen ditugulako. Erdarazko suelo eta tierra, hurrenez hurren. Ematen du lurzoruan gertatzen dena gizakiari dagokiola eta lurrarena erreinu begetalari, baina lurzorua lurra ere bada.

Lorezainaren sentsibilitatea bagenu, jakingo genuke oinekin zapaltzen dugunaren azpitik mundu bizi aberats bat dagoela. Lurra entitate bizia baita. Lurrak barne egitura konplexua du, mikroorganismo askoren bizileku, denboran... [+]

Utzi izaten, utzi pasatzen

2025-11-19

Norberaren inguruko mendietan haize errotak jarri behar diren edo biodibertsitatearen mesedetan bakean utzi behar diren, horra egungo dilema. Lurraldea enpresa multinazionalek, edo aitzitik, naturak okupatuko ote duen lehia horretan, naturzaleak aspalditik ari ziren herritarrok oso ondo ulertzen ez genuen kontzeptu bat seinalatzen, eta irailaren 24an Eusko Jaurlaritzako Ingurumen sailak bere txostenean jaso zuen, Zestoa-Azpeitia-Errezili eragiten zien Piaspe proiektu eolikoari ezetz esateko argudioen artean: igarobide ekologikoa. Paisaia miru gorriaren, orkatzaren edo edozein basa abereren begietarik ikustera garamatzaten bi hitzak dira. Jakinda, gure biziraupena haienari lotua dagoela.

Lehen eta azken zianotipoak

2025-11-12

Kent (Ingalaterra), 1843. Soilik irudi fotografikoz ilustratutako lehen liburua argitaratu zen. Photographs of British Algae: Cyanotype Impressions (Britainiar algen argazkiak: zianotipo inpresioak) izenburua zeukan eta Anna Atkins (1799-1871) botanikari eta argazkilaria zen egilea. Horrenbestez, Atkins lehen emakume argazkilaritzat jotzen da, eta bere lana, lehen argazki-liburutzat.

Aitarengandik hartu zuen Atkinsek bokazioa eta esperimentatzeko eta berritzeko grina. John George Children... [+]

Ozeanoek karbonorik irensten ez badute, karbonoak irentsiko gaitu gu

2025-10-29

Azkenaldiko hiru ikerketek agerian utzi dute ozeanoaren egoera txarra: planetaren berotzeak planktonaren dinamika eragozten du, eta ondorioz, honek ez du lehen bezainbertze karbono harrapatzen eta itsas zolara bideratzen. Gainera, itsasoan karbono dioxido kontzentrazioa emendatzeagatik azidifikazioaren muga planetarioa gainditu berri da. Klima aldaketari aurre egiteko itsas ekosistemen laguntza behar dugu, baina laguntzeko duten gaitasuna andeatzen hasia da...

“Jaten ditugun onddo espezie gehienak gordinik toxikoak dira, adibidez, shiitakea”

2025-10-10

Udazkenean zentzumen guztiak erne dituztela joaten dira onddo biltzaileak mendira. "Hau jangarria ote da, edo toxikoa?", horra onddoen erreinuko ale bakoitzaren aurrean egiten duten galdera. Asmatu ez dutenek, kasurik larrienetan, ospitalean bukatuko dute eta orduan Pedro Arrillagak medikuen deia jasoko du: "Zehazki zein espezie da gaixo honek jan duena?". Intoxikazio kasu gutxiago egon daitezen, Arrillagak eta Itziar Mayozek liburu bat kaleratu berri dute, bertako 90 espezie jangarri inguru eta 120 espezie toxiko inguru nola bereizi azaltzen duena.

Itsas korronteak eta klima aldaketa

2025-09-03

Paul Moal-Darrigade ozeanografoak "Itsas korronteak eta klima aldaketa" bere tesia aurkezten du Donapaleun Otsail Ostegunak hitzaldi zikloaren baitan, eta Kanaldudek jaso du solasaldia bideoz.

Enborrik zulatzen ez duen okila

2025-07-23

Euskal Herrian badugu inurrijale bat, baina ez da Ameriketan aurkitzen den ugaztun hori. Gurean hegazti bat da inurrijale amorratua dena, hainbeste gustatzen zaizkio inurriak ezen Debagoiena eta Debabarrenean inurrijale ere deitzen dioten. Eta hau, okil espezie bat da: lepitzulia (Jynx torquilla).

Plastikoari oratuak

2025-07-09

220 milioi tona plastiko sortzen ditugu munduan eta %10a soilik birziklatu. Zifra hori, gainera, hamar urtez jarraian ez da aldatu. Iaz zabor plastiko horren herenak gaizki kudeatzeagatik gure inguruko bazter, erreka, itsaso eta atmosferan bukatu zuen. Greenpeacek salatu duenez, munduan gutako bakoitzak, batez beste, urtean erabilera bakarreko 144 plastikozko poltsa erabiltzen ditu. Oraindik ere mota guztietako saltoki orotan aurki dezakegun poltsa horrek 12 bat minutuko bizitza erabilgarria... [+]

Bitxoak

2025-07-09

Palentziako amama oso emakume soila zen hitzetan. Bazituen zenbait hitz dena adierazteko balio zutenak, tartean bitxo hitza: berba horren baitan kabitzen ziren zomorroa, behia, txakurra... eta batzuetan baita gizakia ere. Bitxoek auzokide latzak dituzte gizakiongan, ez baikara espezie lagunkoia, batez ere intsektuen kasuan. Horren adierazle, 2019an argitaratu zen Etnofaunaren mundu mailako beherakada ikerketa, non ohartarazten den zomorroen biomasak eta aniztasunak azken 40 urteetan jasandako... [+]

Itsas hondoen ustiapena: zientzialariak alarma jotzen, baina moratoriarik ez zerumugan

2025-06-18

60 bat estatu eta gobernu buru elkartu dira Nizan (Frantziako Estatua) Ozeanoei buruzko Nazio Batuen Konferentziaren kari. Donald Trumpek itsas hondoen esplorazio eta erauzketa komertziala baimendu eta TMC enpresa kanadarrarekin tratua bideratu berri duen honetan –baita nazioarteko uretan ere–, bazen itsas-hondoetako mineral eta metalen erauzketarena arrangurak pizteko gaia. Maleruski, munduko 37 estatu dira moratoriaren alde agertu: sobera guti klima aldaketa aztoratu eta jasanezina bihurtuko lukeen aktibitate hori geldiarazteko. Beste behin, ingurumenaren aldeko hitz ederrak entzun dira, baina ekintzetan gauzatzeko determinazio guti.

Nola justifikatu ekozidio bat trantsizio energetikoaren izenean?

2025-06-13

Landetako THT Ez taldeak antolatutako hitzaldia duzue honakoa, apirilaren 27an Seignossen hirian egina. Iaz Groelandian 149 egunez preso atxikitako Paul Watson baleen aldeko ekintzaileak, Sea Shepherd-eko Lamya Essemlali ekologistak eta GNSA Zuhaitzen Babeserako Frantziako Taldeko Thomas Brailek hartu dute parte. Bi ordu eta erdiko eztabaida honetan, lehen zatia ozeanoari eskaini zioten, eta bigarrena, berriz, basoari.

Hontz zuriarekin bakeak egitea komeni zaigu, gure zaindaria da

2025-06-04

Mandio eta kanpandorreetan hontz zuriaren ulu mikatza gero eta gutxiagotan entzuten dugu. Zer dela eta? Urbanismo basatiaren eta laborantza intentsiboaren ondorioz, bere habitata suntsitu dugu. Baina gaueko hegazti harrapari bitxia funtsezkoa zaigu, soroak osasuntsu mantentzen dizkigulako. Ez dago plagizida natural hoberik. Gizakiok mendetan jazarria, azken urteetan beretzako habiak egiten hasi dira munduko bazter askotan, baita Euskal Herrian ere.

3x15: Ezkurra, jaki antikapitalista nola bildu eta prestatu | Asier Bastarrika

2025-05-14

Gaur egun basoa gutxi baliatzen dugu jakiak eskuratzeko, perretxiko eta gaztaina batzuk biltzeko asko jota. Baina, basoak jaten ere eman izan digu. Ezkurra da honen adibide: gure arbasoek asko jaten zuten, batez ere negua pasatzeko. Euskal Herrian badira ezkurraren kultura berreskuratzen ari direnak eta gai hau lantzeko gonbidatu dugu Asier Bastarrika, Aiako Goiabe baserriko kidea. Goiaben ezkurra era ezberdinetan erabiltzen dute egunerokoan: irinarekin galletak eta ogia egiteko, baratzean... [+]

Udalatx, ura eta atxa

2025-05-09

Udalatx mendiaren balio historiko, kultural eta naturalak jasotzen ditu Besaide Mendizale Elkarteak ekoiztutako ikus-entzunezkoak, eta ingurunea babesteko deiadarra da.

Hamaika Telebistak zabaldu du dokumentala.

Sinopsia: Antzina, milaka eta milaka urte atzera eginda ur azpiko arroka handia izandakoa. Kontinenteak ur azaleratu zirenean, mendiek elkartu zituzten iberiar penintsula eta europar kontinentea. Orduan, lurrazaleratu zen Udalatx mendia (1117m).

Bizidunen bizitokia izan da... [+]

Esnearen bidea

2025-04-30

Automatizazioaren eta abereen inguruan kuxkuxeatzen ari nintzela, ukuilu automatizatuen informazioa hasi naiz eskuratzen. Nire idazmahaiaren erosotasunetik idazten, gizakion kontsumorako modu masiboan esplotatzen ditugun abereen bizitzak nahiko penagarriak direla iruditzen zait, baita haiekin lan egiten duten pertsona askorena ere. Badirudi dugun kontsumo ereduan ez dela erraza bizitza aurrera ateratzea animalien ustiaketari loturiko jardueretan. Horregatik, animalien gorputzak kontsumo ondasun... [+]

3x13: Artaldean sartu gara, artaziak eskuan | Joseba Attard

2025-04-16

Joseba Attardek aita erdi Malta erdi Ingalaterrakoa du. Ama Elorriokoa. Bera Ingalaterran jaio eta hazi zen. 2007an Elorriora etorri zen emaztearekin eta euskara ikasteari ekin zioten. Egun, Ea-ko Bedarona auzoan bizi dira, Olabe baserrian. Sasoi honetan ardiei ilea mozten dabil Joseba, baserriz baserri joaten dira zerbitzu profesionala ematera. Gaztetxotan hasi zen ardiei ilea mozten, aitari segika. Bi hankakooi euskaraz eta lau hankakoei ingelesez egin digu.

Otsoak

2025-03-26

Zer esango zenioke Palestinako aktibista bati aurrez aurre izango bazenu? Ni mutu geratu nintzen Iman Hammouri nire herrian bertan aurkeztu zidatenean. Eskerrak andre nagusi bat gerturatu zitzaigula eta solaskide roletik itzultzailearenera pasa nintzela.

Palestinako Popular Art Centre-ko (Ramallah) zuzendaria da Hammouri. Bizkaiko hainbat herri bisitatu ditu martxoan, Larrabetzu tartean. Elkartasun ekitaldian herriko dantzariek, abesbatzako kideek, bertsolariek eta artistek egin zioten... [+]

Ura erein daiteke, eta inkek bazekiten nola

2025-03-05

Andeetako Altiplanoan, qocha deituriko aintzirak sortzen hasi dira inken antzinako teknikak erabilita, aldaketa klimatikoari eta sikateei aurre egiteko. Ura “erein eta uztatzea” esaten diote: ura lurrean infiltratzen da eta horrek bizia ekartzen dio inguruari. Peruko Jauja eskualdean, Masajcancha komunitatean, César Dávila ingeniariak 25 urte daramatza zeregin horretan. Dávilak lortu du basamortua besterik ez zen lur puska batean bertako landaretza berreskuratzea eta labore zein larreak ugaritzea.

"Oparotasuna zer den birdefinituta, ulertuko dugu zer dugun irabazteko"

2025-02-26

Biologian doktorea, CESIC Zientzia Ikerketen Kontseilu Nagusiko ikerlaria eta Madrilgo Rey Juan Carlos unibertsitateko irakaslea, Fernando Valladares (Mar del Plata, 1965) klima aldaketa eta ingurumen gaietan Espainiako Estatuko ahots kritiko ezagunenetako bat da. Urteak daramatza dibulgazio lanetan, eta La Recivilización (Planeta, 2023) liburua argitaratu du. Euskal Herrira bisita egin duela aprobetxatuta, Antzuolan elkartu gara berarekin, Pikunieta baserriko sukaldean.

Eredu inspiratzaileak martxan jartzera animatu ditu Antzuolako ikasleak Fenando Valladares biologoak

2025-02-26

Nola azaldu 10-12 urteko ikasleei bioaniztasunaren galerak eta klima aldaketaren ondorioek duten larritasuna, “ez dago ezer egiterik” ideia alboratu eta planetaren alde elkarrekin zer egin dezakegun gogoetatzeko? Fernando Valladares biologoak hainbat gako eman dizkie Antzuolako haurrei. “Aprobetxatu naturarekin hemen duzuen harremana; naturarekin harreman ona izateak osasuntsu eta zoriontsu egiten gaitu”.

Jendez hustutako landa eremuetara basabizitza ez da uste bezala itzultzen

2025-02-03

Munduko landa eremu periferikoetan 4 milioi kilometro koadro laborantza lur abandonatu dira azken 75 urteotan. Orain arte arrazoi ekonomikoengatik uzten baldin baziren nagusiki, gerora, klima aldaketak ere horretara bideratuko ditu geroz eta gehiago. Bioaniztasuna babesteko xede globalak betetzeko bidean lagundu ote dezake joera masibo baina isil horrek? Kontua giza jardueraz harago doa.

Konplexutasuna

2024-12-31

Bideo honek ekosistema konplexuen inguruko informazio laburtu eta irisgarria hedatzea du helburu, bai eta Euskal Herriko fauna aberastasuna balioan jartzea ere.

Eski estazioetako festibaletan kutsadurak goia jotzen du

2024-12-23

Elur faltak eski estazio ugari kinka txarrean jarri ditu, klima larrialdiaren ondorioz. Baina paisaiari eta naturari ahalik eta etekin ekonomiko handiena ateratzeko batzuen logikak hor jarraitzen du, eta goi mendietan musika festibal erraldoi eta garestiak antolatzea da azken urteetako tendentzia. Alpe d`Huezen egiten den Tomorrowland Winter jaialdiak marka guztiak hautsiko ditu: 22.000 lagun 3.300 metrotara, zentzugabekeriari gorazarre egiteko.

Denboraren harrizko gurpila Iruñeko katedralean

2024-12-18

"Pictura est laicorum literatura", utzi zuen Umberto Ecok idatzita, Il nome della rosa eleberrian. Irudien bidez mintzatzen da herria, hitzez baino maizago. Artearen funtzio narratiboa nabarmena da Erdi Aroko irudietan, egungo begiekin zail gerta daitekeen arren haiek interpretatzea. Iruñeko katedraleko klaustroan, garai hartako pentsamoldean denbora eta lana nola uztartzen ziren ikusteko parada ezin hobea dugu, urte berria hastear dugun honetan.

Etorkizuneko arrantza kaiola batean

2024-12-11

Getarian (Gipuzkoa) itsasoratu berri dute Euskal Herriko lehen itsas zabaleko arrain haztegia. 50 metroko diametroa eta 40 metroko sakonera duten bi kaiola jarri dituzte, eta itsasoko baldintzetara ongi egokitzen badira, aurtengo udan 50 hegalabur (atun gorri gisa ere ezaguna, eta Getarian zimarroi deritzona) haztea da asmoa. Proiektuak zalantza eta jakinmin handia piztu ditu herrian, ziur aski, bere partikularrean beharrean, lehen sektorearen eraldaketa orokorraren beste saiakera baten modura ulertzen delako.

Euskal Herriko zentral eoliko handiena Urumeako mendietan

2024-10-30

Arano eta Hernani inguruetan Repsol eta Endesa enpresek eraiki nahi dituzten makro-zentral eolikoen aurkako txosten kritiko mardula egin du Mikel Alvarez ekintzaile ekologista donostiarrak. Bere esanetan, "Euskal Herrian planteatzen den era horretako azpiegitura handiena" litzateke honakoa, eta herritar, talde zein elkarteen artean gaia aztertzeko eta "alerta emateko" helburuz egina da txostena. Zertzelada batzuk laburtuko ditugu segidan.

Endesa eta Repsol

Alde... [+]

"Eolikoen enpresak harroago datoz herri txikietara"

2024-10-30

Erramun Galparsoro eta Joxe Manuel Muñoz aranoarrak dira. 22 eta 30 urte daramatzate, hurrenez hurren, 440 metroko garaieratik itsasoari begira dagoen eta 114 biztanle dituen Nafarroako herri txiki hartan bizitzen. Inguruetan Repsolek eraiki nahi duen zentral eoliko handiari aurre egiteko sortu berri den Urumeako Mendiak Bizirik taldeko kide dira biak. Aranon gaia nola bizi duten azaldu digute, Kontzejupeko mahai baten bueltan jarrita.

Txorien migrazioa: enigma eder baina mehatxatu hori...

2024-10-23

Txorien migrazioen mapak argi uzten digu hegazti migratzaileentzat pasabide interesgarri eta aberatsa dela Euskal Herria. 350 bat hegazti espezie zenbatzen ditugu negurako kanpora doazenen zein bertara datozenen eta migrazio-bidean atseden hartzeko pausagune dutenen artean. Bizi nahiak eta bizirauteko senak bultzatzen ditu urtean bi aldiz milaka eta milaka kilometro egitera. Fenomeno horri so jarri gara. Gizakion jarduerek eta klima aldaketak dakartzaten kalteak ere ezagutu ditugu, dakigunez, Europako txorien %25 desagertu delako azken 40 urteetan.

Grego aspertu da jatorra izateaz

2024-10-20

Intza Alkain aktorea etorri da aste honetan BTN saiora pinguinoei buruz hitz egitera. Ez biologoa delako eta pinguinoetan aditua, baina bai animalia hauekin dituen antzekotasunengatik.

Eta programa amaieran, Intzaren fan handi bat: Grego. Lasartearrak programa alaitu digu, beste behin. Bere aukeren gainetik jatorra izan ostean, elkorra izateko baimena eman dio bere buruari, eta halaxe hitz egin du, zuzen eta filtrorik gabe.

ARGIAk ekoitzi eta Eusko Jaurlaritzako Kultura eta Hizkuntz... [+]

"Orain dela zenbait urte euskalduna haboro jiten zen Santa Grazirat"

2024-10-16

Liburua da Txomin Peillenena, Animismua Zuberoan (Haranburu, 1983). Hango istorioek ekarri gaituzte Urdatx edo Santa Grazira. Besteak beste, azkena hildako hartzaren historiak, kasu honetan ez baita istorioa. Herriko ostatuan galdezka hasi, hartzaren historia lekukotzen duen argazkia erakutsi, eta esan digute: “Nik egina da argazki hori!”. Are, argazkiaren bestelako kopia bat erakutsi digu Anbroxik...

Zaintza beharrean, kontrola lehenesten duen arkitektura dugu eskoletan

2024-10-16

Ikastetxetako patioen eraldaketak ugaritzen ari diren arren, oraindik eraikin zaharkituak eta azpiegitura zurrunak dira nagusi hezkuntzan (barruko nahiz kanpoko espazioetan), gustura ikasi, mugitu eta harremanak izateko, pedagogia hezitzaileak garatzeko behar diren espazio, diseinu, estetika eta altzarietatik urrun. Zaintza beharrean kontrola lehenesten duen arkitektura dugu eskoletan, eta hori aldatzeko erronkan tematuta daude Fermin G Blanco eta Clara Eslava arkitektoak. "Arkitektura pedagogikoaren ikuspegitik, sistemaren zulo beltza institutuak dira".

Popuerzakoa

2024-10-16

Iraileko igandeetan ohitura da gure inguruetan Erniora igotzea, Zelatunen dantzan aritzea eta txorizo muturra, edo, jatea. Eguraldi txarrenaz ere ez da jenderik falta izaten. Aurten lagunak goizago abiatu eta ni berandututa, bakarrik nindoan estratan gora, beherantz zetozen kuadrillekin topatzen. Gehienak gazteak eta euskaldunak. Euren artean maizen entzuten zen hitza: enplan.

Pasaeran agurtu egiten nituen: Egun on, Ariyo… Baina buru jostakinak ziriketa agindu eta batzuei Egun on... [+]

2x19: Intza Alkain | Pinguinoak

2024-10-14

Intza Alkain aktorea etorri da aste honetan BTN saiora pinguinoei buruz hitz egitera. Ez biologoa delako edo pinguinoetan aditua, baina bai animalia hauekin dituen antzekotasunengatik. Animalia txiki hauek ematen dute zertaz hitz egina: monogamia, zeloak, txikitasuna, abilezia falta... Beste behin, zentzua galdu du pertsonak eta animaliak bereizteak.

Gregoren bisitak programa amaiera alaitu digu beste behin. Bere aukeren gainetik jatorra izan ostean, elkorra izateko baimena eman dio bere... [+]

Ibaiak

2024-09-04

Mugak Zabalduz karabanarekin, Bosnia Herzegovinako Bihac hirian, Nihad Suljic aktibistak Drina ibaia Balkanetako hilobi handiena dela azaldu zigun. Ahantzi ez daitezen, topatzen diren hilotzak identifikatzeaz eta ehorzketa emateaz arduratzen da, merezi duten duintasuna aitortu asmoz. Drina 1990eko hamarkadan gerra-kriminalek erabili zuten, etsaitzat hartzen zituztenak desagerrarazteko.

Suljic-en testigantza entzutean beste ibai bat etorri zitzaidan burura, Mexikoko Río Bravo; horrek... [+]

"Desgaituontzat oso gertu eta oso urrun dago itsasoa"

2024-08-28

Sentsibilizazio saioen, hitzaldien eta sare sozialen bidez aktibismo antikapazitista egiten du Juncal Cepedak (Irun, Gipuzkoa, 1986). Txikitan ez du erreferente desgaiturik izan, eta besteei laguntzeko eta erreferenteak sortzeko egiten du dibulgazioa. Sare sozialen bidez, Oztoporik gabeko bainua programaren –egokitutako bainu zerbitzuaren– garrantzia azpimarratu du.

"Akainak gaitza kutsatzeko denbora behar du, egunean bertan kenduta ez dago arriskurik"

2024-07-17

Akainak edo kaparrak batetik, eltxo tigreak bestetik, Euskal Herrian duten presentziaz eta gurean dauden espezieez mintzatu zaigu Aitor Cevidanes ikertzailea. Osasuna eta ingurumena hizpide, dituzten arriskuez, herritarron uste faltsuez eta klima aldaketaren nahiz gizakion esku-hartzeen ondorioez galdetu diogu.

Hemengoa

2024-07-17

Ordenagailua itxi, txankletak jantzi, eguzki-kremaz laztandu. Nora zoaz oporretan? Oporrak egitea nonbaitera joatea dela normalizatu dugu, deskantsuak distantzia behar duelako, diogu. Eta bidaia egitean, turista bilakatuko gara, izendapen aldaketak deserosotasun bat sortzen baldin badigu ere, turista hitza karga iraingarriaz bete dugulako dagoeneko. Turista soft izateko desioan, agian naturara jotzea erabakiko dugu, hiritar turistaren efektu harrapakaria zabalduago dagoelako naturaren turista... [+]

Badakizu nola esaten den ‘libélula’ / ‘libellule’ euskaraz?

2024-06-19

Iñaki Mezquita Aranburu (Alegia, Gipuzkoa, 1959) Aranzadi Zientzia Elkarteko kidea da, odonatuzalea eta argazkilari naturalista. Iberiar Penintsulan bizi diren 84 burruntzi eta sorgin-orratzen izenak jaso ditu euskaraz. Zerrenda ofizial egiteko azken urratsaren zain daude proposamena prestatu duten Mezquita eta Jon Frahier ingurumen teknikaria. Euskaltzaleek berri onak behar dituztela aitortu digu alegiarrak: "Zeren denak berri txarrak dira. Hala esateko moduan dira: 'Martziano batzuk dira, baina zeozer egiten ari dira'".

(Lotura honetan duzue Mezquitak eta Frahierrek proposatutako izen zerrenda).

"Bizitzan dena ezin da gailurra izan"

2024-06-19

Maiatzean Elena Quispe Tincuta (El Alto, La Paz, Bolivia, 1998) eta Cecilia Llusco Alaña (El Alto, La Paz, Bolivia, 1985) txolita eskalatzaileak Hego Euskal Herriko hiriburuetan izan ziren Cholitas dokumentala aurkezten Alboan, Entreculturas eta Oxfam GKEen ekimenez. 2019an estreinatu zuten Aconcagua mendiko igoera kontatzen duen pelikula, baina pandemiarengatik aurkezpen bira atzeratu behar izan zuten. Emakume indigenen ahalduntzea, aimara kulturaren defentsa eta naturarekiko errespetua dira Boliviako txolitek zabaldu nahi dituzten mezu indartsuak, beren pollerak (gonak) eta aguayoak (oihalezko fardel koloretsuak) soinean dituztela mendian gora. Harro bezain apal.

Marshall uharteetan, elkarlana dute itsasoaren igoerari egokitzeko planen oinarrian

2024-05-29

Ozeano Barean, atoloi apalez osatuak, Marshall uharteak dira klima aldaketaren aurrean herrialde hauskorrenetakoak, itsas mailaren gorakadak zuzenki mehatxatzen dituelako. Bertako gobernuak egokitze plan sakon eta zehatz bat martxan jarri du, biztanleekin elkarlanean, behetik gorako plana eraikitzeko asmoz. Honen arrakasta neurri handi batean nazioarteko laguntzaren menpekoa da, hori gabe ezingo luketelako gauzatu. Hala eta guztiz ere, mundu mailan eredugarria izango litzatekeen egokitze eredu bat sortzea dute helburu.

Animalia telegidatuak

2024-05-29

Abeltzaintzan lan egiten dutenek oreka bilatzen dute: animalien bizi kalitatea ahalik eta onena izatea eta ekoizpenaren bideragarritasun ekonomikoa lortzea. Gizakiok munduari muga fisiko ugari jarri dizkiogu “geurea” dena babeste aldera, “geure” animaliak kanpo mehatxuetatik babesteko: azeriak, otsoak eta bestelako harrapakariak, eta geure animalien gorputzek gure bizi kalitatean duten eragin onaren bila, harresiz josi dugu paisaia, gizakion beldurren mosaikoa... [+]

2x19: Ibaietako egoera, arrainak, ekosistemak | Arturo Elosegi

2024-05-23

Hitz egin dugu baratze inguruko intsektuez. Ura premiazkoa da elikagaiak sortzeko, eta proiektu asko dira erreken inguruan martxan jartzen direnak. Eta baita ere elikagai bila erreketara arrantzara joaten direnak. Gaur erreketako biziari begiratuko diogu. Biologian katedraduna, Ibaien Ekologia taldeko kidea eta Unibertsitateko irakaslea, Arturo Elosegi gonbidatu dugu gurera, ibaien egoerari buruz hitz egitera.

2x16: Zomorroak | Iñaki Mezquita Aranburu (Aranzadi)

2024-05-05

Munduan erregistratuta dauden animalien % 50 intsektuak dira, bitik bat, eta, hori, identifikatuta baino, identifikatu gabe dauden intsektu gehiago dagoela estimatzen dela. Zomorroak dira askorentzat, ez da guztiz zehatza hala deitzea, zomorro guztiak ez direlako intsektuak baina horietaz hitz egitera zomorro bat datorrenez gero, ziria sartzeko baliatu dugu. Gaurkoan, Egonarrian, Iñaki Mezquita Aranburu, Aranzadi Zientzia Elkarteko kidea.

Biodibertsitatearen galera: kausak eta ondorioak

2024-04-14

Lurraren defentsan Euskal Herria Bizirik sareak topaketak egin ditu Azpeitian eta biodibertsitatearen inguruko hitzaldi hau eskaini du bertan Iker Apraizek; beronen gareleraren kausa eta ondorioei tiraka.

"Eskolan ortu xume bat lantzeak testuingurua ematen digu planetan ditugun arazoez aritzeko"

2024-04-10

Gasteizko Haur eta Lehen Hezkuntzako ikastetxeetako baratzeak ikertu ditu Iratz Pou EHUko ikasleak. Zenbat eskolek dute ortua? Nolako erabilera ematen diote, zein helburu eta asmorekin? Probetxu pedagogiko eta didaktikoa ateratzen al diote baratzeari? Pourekin eta Igone Palacios ikerketaren zuzendari eta EHUko irakaslearekin aritu gara: “Irakasle gisa baratzean gure burua ziur ikusteko, ereduak behar ditugu”. Elkarrizketa honen bukaeran, Errekabarri eta Zabalgana ikastetxeetako esperientziak jaso ditugu.

Nabigazioaren historiaren argazkia

2024-03-22

2019an, Greziako Kasos uharteko uretan, ikerlan bat abiatu zuten Ikerketa Helenikoen Fundazio Nazionalak eta Greziako Kultura Ministerioak. Lanaren emaitza berriki jakinarazi dute: guztira, hainbat garaitako hamar ontzi-hondar aurkitu dituzte. Zaharrenak 5.000 urte inguru ditu eta berriena Bigarren Mundu Gerra garaikoa da.

Tartean, besteak beste, greziar, erromatar, bizantziar eta otomandar ontziak daude. Gainera, gehienetan kargamentuaren arrastoak geratzen dira.

Lau urtez luzatu diren... [+]

Ni, Urumea

2024-03-10

Sinopsia: "Izokina, berriro, igerian dabil nire altzotan eta iturburuetan Piriniotako muturluzea eta bisoi europarra bizi dira oraindik. Gure arteko harremanaz hitz egin nahi dizuet: garai bateko latsarien laztanez, presek eragindako zauriez, zuen jostaldien kilimez, turbinen burrunbez, arrantzaleen begiradez… Errekaundia, errioa… Urumea. Ur-Mehea. 45 bat kilometrotan, zuen nortasunaren korrontea".

Dokumental etnografiko honek ibaiaren bidean zehar testigantzak eta... [+]

Mendiaren kulturari eusteko sokak, tenkaturik

2024-02-27

Euskal Mendizale Federazioak 100 urte beteko ditu datorren maiatzaren 18an. 1924an sortua, mendeurrenak bide eman digu mendizaletasunak izan duen eboluzioaz eta aurrera begirako erronkez aritzeko. Sekula baino jende gehiago dabil geurean mendian, eta aldatzen ari da hura ulertzeko modua, gizarteak izan duen eboluzioari helduta.

Itsasoiko, itsasotik sasoikoa

2024-01-14

Euskal Herria Kantauri itsasoari eta arrantzari estuki lotutako herria da. Itsasoa gure historiaren, gure kulturaren eta gure nortasunaren parte izan da betidanik. Baina kostaldeko herrietan, garai zaharrak bizi izan dituztenek esaten dutenez, arrantza-portuen inguruan sortzen zen bizimodua oso bestelakoa zen lehen.

Gaur egun, oraindik egunero itsasoratu eta arrainak banaka-banaka eskuz ontziratzen aritzen diren arrantzontzi txiki batzuk badiren arren, teknologiaren garapenak eta... [+]

"Mendiari errespetua eduki behar zaio, eta hori galtzen dabil gaur egun"

2023-12-28

2006an, mendi-lasterketen mundua artean berri-berria zela, “apur bat kasualitatez” hasi zen kirol horretan Oihana Azkorbebeitia, eta gaur egun ere arineketan segitzen du. Bide horretan, palmares ikusgarria bildu du, baina berak argi dauka zer ematen dion mendiak: “Askatasuna, haizea, eta poztasuna”.

"Esklabotzaren indarkeria funtsezkoa izan zen kapitalismoaren gorakadan"

2023-12-21

Marcus Rediker historialari estatubatuarrak kapitalismoaren aurkako erresistentzien hasiera arakatu du, marinelen eta pirateriaren historiara iritsi arte.

Ondorengoek gozatuz irakur eta idatz dezaten

2023-12-05

Ipar garbirik ez itsasoko eolikoentzat

2023-10-31

Energia berriztagarriak planeta honek dituen mugak gainditu eta hondamendi klimatikotik ateratzeko formula direla errepikatzen digute agintariek. Bateko fotovoltaikoak, besteko hidrogeno “berdea”, makro-zentral eolikoak… Orain itsasoko haize errotak omen dira prometeismo horren azken karta. Gure begiek apenas ikusiko dituzte ortzi-mugan, baina ur azalean zein azpian eragin ditzaketen kalte ekologikoak ikertzeke daude, eta inbertitzaileak ere ez dira seguru erraldoi horien kostuari buelta emango diotenik.

Ezagutzen ez ditugun bizilagunak

2023-10-04

Egin dezagun ariketa bat, irakurle. Hartu minutu bat eta pentsa ditzagun hamabost animalia. Pasa da minutua. Ea, zenbat dira Euskal Herrikoak eta zenbat urrutiko ekosistemetakoak? Buru askotan egongo dira lehoia, elefantea, jirafa, tigrea, tximinoa… Inguruan bizi ditugun lagunen ezezagutzaren sintoma argia. Bai, ziur txakurra, katua, oiloa, astoa, eta abar zuetako askori otu zaizkiola, baina animalia askoz inguratuta gaude eta hor daudenik ere ez dakigu sarri. Ornodun zein ornogabe, Euskal Herriko animaliak ezagutzeko txoko berria izango dugu datorren astetik aurrera aldizkari honetako Bizi Baratzea atalaren barruan: A ze fauna!

11. Arrantza

2023-06-28

"Azkenean zuek ere gogoratu zarete arrantzaz", bota du Leo Belaustegik Egonarriako platora iritsi orduko; eta arraina jateaz bai, baina horren atzean dagoenaz, arrantzaleen lanaz, bizi baldintzez, zein arrantza ereduaz, jendartean zeinen gutxi hitz egiten den azpimarratu eta irakaspen ugari eman ditu mikrofo aurrean jarrita.

Esperientziaren atalean, berriz, Itsasuko Antxondoa Etxaldera eraman gaitu Mirentxu Elissaldek. Bertako protagonista gereziak diren arren, ardiak, zerriak eta... [+]

Aralarren ez dutela gasbiderik nahi argi utzi zuten Lekunberrin larunbatean

2023-03-29

Manifestazio jendetsua egin zuten pasa den larunbatean Aralar mendilerroak zeharkatuko lituzkeen gasbidearen aurka. Aralar Zaindu Dezagun plataformak deituta, parke naturala arriskuan jartzen duen proiektu horren aurrean alternatibak badirela aldarrikatu zuten, eta horiek aztertzeko eskaera egin zuten manifestariek.

Zer nolako bizia nahi dugu mendian?

2023-03-17

Mixel Oçafrain, Battitt Laborde, Cécile Crouspeyre eta Victor Tubletek Lurrama azokaren testuinguruan eskainitako hitzaldia da 'Zer nolako bizia nahi dugu mendian'. Kanalduden bideoz grabatu eta eskaini duena.

Aralar, mundua leku den lurra

2022-03-11

Aralarko ondare natural eta kulturalaren leiho izateaz haratago, hausnarketa eta gogoetarako bide ematen duen pelikula da. Adituen adierazpenek eta mundu oniriko bateko pasarteek, Nafarroa eta Gipuzkoaren mugan dagoen mendilerro honen balioa ezagutzera ematearekin batera, kontserbaziorako deia egiten dute.

On Produkzioak eta Landarlan Ingurumen Elkarteak lankidetzan egindako filma

Iraupena:85 min
Ekoizpen urtea:2018
Zuzendariak: Garazi Auzmendi, Iban Toledo, Aloña Jauregi eta Ion... [+]

Zorioneko daude azken baleak: baliteke guk bizia barkatzea cO2 gehiago biltzen dutelako milaka zuhaitzek baino

2022-03-06

Islandiak jakinarazi berri du 2024tik ez duela gehiago balearik ehizatuko. Luzaz horien sarraskia salatzeko piztutako protestengatik ez bezala, orain islandiarrek amore eman bide dute baleak bizirik ikustera uharteraino hurbiltzen diren turisten diruagatik. Baina, gainera, Nazioarteko Diru Funtsa ohartu da baleak bizirik atxikitzea negozio ere izan daitekeela, beren gorotzekin itsasoko bizidunak elikatuz CO2a finkatzen oso onak direlako.

Nekazariekin batera zaindu lurzoru naturala, CO2 biltegi handiena eta biodibertsitate altxorra

2021-11-19

COP26 biltzarraren bezperan, planeta osoko laborarien bozgorailu izan nahi duen Via Campesina saiatu da klima are gehiago zora ez dadin bere proposamena zabaltzen Hararetik (Zimbabwe): “Aldarrikatzen dugu aitortua izan dadila nekazaritza agroekologikoak, basogintza iraunkorrak eta lurzoruaren erabilera hobeak zenbat lagundu dezaketen gas isuriak gutxitu, karbonoa lurrean bahitu eta erresilientzia eraikitzen”.

Etiopian aspaldiko oihanen azken aleek biziari eusten diote ehunka baselizaren inguruko harresien babesean

2021-07-23

Azken mendean Etiopiak galdu ditu antzinako oihanik gehienak, nekazaritzaren, artzaintzaren eta herrialdean laborantza industrial neokolonialak eragindako goseteen presiopean. Alabaina, biodibertsitatez betetako azken baso zatiak geratu dira, fosil gisa, zientoka eliza eta ermitaren bueltan, bertako erlijioak sakratutzat salbaturik. Bitxi horiek zaindu, zabaldu eta elkarrekin lotzen ahalegintzen dira zenbait zientzialari naturzale.

Biodibertsitatea sustatzeko mundua berriz basati uzteko ideia mito batean oinarrituta dago, diote zientzialari kritikoek

2021-07-02

Biodibertsitatearen galera eta klimaren aldaketa konpontzen lagundu behar luke Lurreko eremu zabalak berriro basati garatzen lagatzeak, hala defenditu du luzaz ekologiaren korronte nagusiak. Aldiz, zenbait zientzialarik aldarrikatu dute natura aberatsagoa zeneko mundu hartan gizakiak ere esku hartzen zuela aspalditik. ‘Wilderness’ ideiaren inguruko eztabaida mahairatu dute, berriro ere.

Itsasoa akituta dago baina biziberritu nahi du Andaluziako Conil de la Fronteran

2021-05-11

Andaluzian Conil de la Fronterako kostaldearen 65.000 hektarea uretan arrantza mugatu nahian ari dira arrantzaleak eta ekologistak, arrainik eta urpeko landarerik gabe geratzen ari den itsasoa berpizteko baina kontra dauzkate aisialdiko arrantzan aritzen diren yate eta ontzi txikien jabeak. Plana aurrera aterako balitz, Conilen errepika daiteke Ingalaterrako Lyme Bayen erakutsitakoa: ahitzeraino hustutako itsasoak aukera txiki bat aski duela bere bizi nahia erakusteko.

Klimaren alde zuhaitzak landatu behar dira... baina Sitkako pinu hutsezko baso berriek ito dezakete Irlandako landa erem

2021-03-01

Irlandak hogei urtetan 440 milioi zuhaitz landatu nahi ditu klimaren kontrako borrokan, 2050erako "karbono neutral" izatera iristeko. Urtean 22 milioi zuhaitz landare berri, laurden bat hostozabalak eta beste hiru laurdenak koniferoak. Hori teorian. Praktikan, Sitkako izeia deitu koniferoak ikusten dira lur-estali eskualde askotan. Leitrim konderri pobretuan herritarrak ari zaizkio aurre egiten basogintza industrialari.

Masa antropogenikoa: Lurra planetan jada pisu handiagoa daukate material artifizialek izaki bizidunek baino

2021-01-15

Duela 120 urte arte gizakiek milaka urtez eraldatutako material artifizial guztien masa ez zen Lurra planetak zeuzkan izaki bizidun guztiez osatutako masaren %3 baino gehiago. Geroztik, batik bat 1950ko hamarkadan abiatutako ‘Azelerazio Handia’ medio, erabateko artifizializazioa jasan du munduak, 2020an bi multzoen pisua berdintzeraino. Gauzak txarto bidean, 2040rako planetaren azaleko lau tonatatik hiru izango dira antropogenikoak.

Azaroak 15, itsasoak utzia

2020-12-04

Sei gazte hil ziren 1960ko azaroaren 15ean Zumaiako barran, olatu handi batek eramanda. Istripuaren nondik norakoak, gertaera hark Zumaiako memorian utzitako oihartzuna eta orduko herriaz hitz egiten du Azaroak 15, itsasoak utzia dokumentalak.

Iñaki Agirrezabalaga zumaiarrak egindako dokumental hau azaroaren 15ean erakutsi zuten lehen aldiz, istripuaren 60. urteurrenean.

Baleikek sareratu du dokumentala.

Iñaki Snaz-Azkue: Biodibertsitatea eta ingurumen ezagutza euskal gizartean

2020-12-02

COVID19ak eta ingurumenak duten harreman estua, biodibertsitatearen gainbehera, eta Euskal Herrian dugun ingurumenaren ezagutza. “Etorkizunera begira, zergatik bultzatu beharko genuke ezagutza hori?”. Gako horiek jaso ditu bere hitzaldian Iñaki Sanz-Azkuek, bertako animaliak hobeto ezagutzeko XAPOKETAN karta-jokoaren egileak. Bideoaz gain, podcast formatuan ere entzun dezakezue lotura honetan.

Lurpeko uren atzetik

2020-11-06

20 minutuko dokumental honen bidez, lurpeko uren ibilbidearen eta jardueraren ikuspegi orokorra eskaintzen dute. Dibulgazio-helburu argi batekin, dokumentalak sistema karstikoaren eraketa eta funtzionamendua azaltzen du, eta urak mota horretako sistemetan dituen funtzioak erakusten ditu: hala nola arrokaren disoluzioa eta horren ondoriozko barrunbeen sortzea, eta egitura mineral desberdinen eratzea, hau da, espeleotemak.

Dokumentalean agertzen diren argazkiak eta bideoak gure inguruko... [+]

Itsas-garraio araugabearen emaitzak dira Rhosus zein Wakashio-k eragin istripuak

2020-10-19

Itsas-garraiorako ontziek aurtengo udan eragindako istripuak izan ditugu hizpide aste honetan: Wakashio ontzia Maurizio irlan eta Rhosus Beiruten. Gainera, ez dira istripu bakarrak eta ez dira azkenak izango itsas-garraioak "araugabeturik" jarraitzen duen artean. Europan agian arriskutik kanpo gaude, europar legedia zorroztuz joan delako. Baina legedi hau saihestuz, Hego hemisferioan dabiltza“zakorrontzi” izendaturiko ontziak.

Arnasaldi bat munduan barrena

2020-10-02

One Breath Around the World film laburrean, Guillaume Néry urpekaritza libreko txapeldun frantziarrak urpeko bidaia batera eramango dituzte ikusleak mundu osoan barrena. Mauriziotik Mexiko eta Japoniaraino eta tarteko geltoki askotan filmatuz, gehienok ikusi ez ditugun lekuetako irudi hipnotizatzaileak.

Urola Kosta itsasertzetik

2020-09-25

Gipuzkoako Zumaiatik Oriorako itsasertzea grabatu dute dronez; Zumaiako harraldeetatik hasi eta Euskal Herriko azken balea arrantzatu zuten Orioko barraraino, tokian tokiko historiako pasarteekin tartekatuz.

Artikutza: 100 urtez Donostiako ur-iturri

2020-04-04

1919. urtean Donostiako Udalak Artikutza erosi zuen hiria edateko urez hornitzeko. Mende honetan, aldatu egin dira Artikutzako egoera eta erabilerak.

Garai hartan, Artikutza industria jarduera handiko lekua zen, baina babes neurri zorrotzak hartu ziren eta naturak bere lanak egin ditu gunea berreskuratzeko eta, egun, leku paregabea da.

Lurraren bidean

2020-02-21

Arrokak. Badirudi betidanik egon direla hemen eta betiko egongo direla, aldaezin. Euskal Herriko bazterrek hamaika forma izan dituzte milioika urteetan eta haitz hauek etengabe bertan errotu dira, tinko.

Egun zuhaitzez, eremu landatuz eta herriz betetako lurralde hauek iragan batean dinosauroak bazkatzen zuten ibai sareak, deltak eta arrezifez inguratutako Itsaso tropikalak izan ziren.

Paisaia eta klima aldaketa hauen frogak arroketan daude idatziak, eta geologoen begiak erabiliz,... [+]

Arkamurkak 50 urte

2020-01-31

50 urte daramatza Zarauzko Arkamurka taldeak naturaren ezagutza zabaltzen eta natur kontserbazioaz arduratzen. Urteurrena ospatu eta urte hauetan egindako ibilbidea eskertzeko, dokumentala prestatu dute lehengo eta gaurko taldekideei ahotsa emanez.

Zortzi Yukon

2020-01-17

Alaska eta Kanada arteko lurralde urrunetan, Yukonera urre bila joan ziren haien bideari jarraituko dio 16 eta 64 urte bitarteko zortzikote batek, oinez eta kanoaz. Duela ehun urte igaro ziren haien urratsetan, kide gazteenetik zaharrenera, nork bere esperientzia biziko du. Ikuspegi horiek guztiak eta Yukon ibaiaren handitasuna biltzen ditu istorio honek, 17 urteko gazte baten begietatik.

Gidoia, grabaketa & edizioa:
Mattin Zeberio Larraza

Taldekideak:
Eunate Martinez de Rituerto... [+]

Xapoketan, ARGIAren karta joko berria bertako animaliak ezagutzeko

2019-10-08

Euskal Herriko zazpi lurraldeetan topatuko ditugun zazpi ekosistema desberdin identifikatzeko aukera emango digu ARGIAk atera duen jolas berriak. Jolastuz Euskal Herriko animaliak ezagutzeko adin guztientzako jolasa da. Bost jolas ezberdin egin litezke karta hauekin: famlia jolasa, puzzlea, ezkutaketa eta memoria eta azkartasun jolasak.

15 euroren truke erosi ahal da ARGIAko azokan.

Burbunak eta etsayak

2019-03-29

Burbunak eta Etsayak Hernaniko natura eta ahozko ondarea biltzen dituen dokumentala da, eta Hernaniko bailaretan gizaldiz gizaldi transmititu den aberastasuna erakusten digu. Landare eta animaliei buruzko corpusa osatzeko helburuarekin hasi zen, baina aurretik, dokumentala egin dute, naturarekin harremana mantendu duten hernaniarrei egindako elkarrizketekin osatua. 25 hernaniar ingururi egindako elkarrizketekin osatu dute... [+]

Nun dago nun

2019-03-22

Xabier Urrate eta Mikel Diez mendizaleak indiar Himalaiako Nun mendian (7.135) izan ziren 2017ko udan. Azpeitiako Joxe Takolo beka irabazi zuten proiektuarekin. Nun mendiari mendi ahaztua ere deitzen diote, Himalaiako beste tontorren aldean, jende gutxi joaten delako hara. Gattiken ikus-entzunezko etxearen laguntzaz, espedizio hura jasotzen duen dokumentala osatu dute.

Zeure mugikorrak ezkutatzen duena

2018-11-06

Teknologiaren eta indarkeriaren arteko loturak hausteko kanpaina da “Gatazkarik gabeko teknologia”. Alboan GKEak ezagutzera eman nahi du mugikorrek, tabletek eta ordenagailuek Kongoko Errepublika Demokratikoko ekialdeko gerrarekin duten lotura. Era berean, eskura ditugun lankidetza-proposamenak planteatzen dizkigu indarkeria geldiarazten laguntzeko.

Bizimodua auzolanean: Iratzea biltzeko

2017-09-11

Ereñozuko Auzo Udalak sustatutako "Bizimodua auzolanean" proiektuaren baitan, 2016ko irailean aurkeztu zen bideo hau, Iñaki Sanz-Azkuek egin eta Jon Mari Beasainek editatua. Iratzeak etxeko ekonomian estimazio handia zuen garaian, herri lurretako garo sailak mozteko egiten zen "Harrapazka Eguna" azaltzen du, egun hori ezagutu zuten azken testiguen elkarrizketak ere jasoz. Gai honi buruz gehiago jakiteko, hemen erreportajea. 2015-2016an grabatutako bideoa da.

Manakamana

2017-05-12

Nepalgo inguru menditsu batean dago Manakamana jainkosaren tenplua. Hara joatea, asko erraztu da teleferikoa jarri dutenetik, eta milaka erromes doaz urtero bisitan. Jende horren erretratua eskaintzen digu dokumental bitxi honek. Pertsona arrotzak eta urrutikoak irudituko zaizkizue lehen begi-kolpean, baina pixkanaka gu bezalakoak direla sentituko duzue, ispilu baten aurrean bazeundete bezala film hau ikustean.

Sortzaile eta zuzendariak: Stephanie Spray eta Pacho Velez
Ekoizpena: Sensory... [+]

Arrikrutz, uraren taupada

2017-04-21

Arrikrutz koba Aizkorri-Aratz parke naturalean dago. Bideo honek urteko lau urtaroak ardatz hartuta sistemaren sorrera eta garapena azaltzen ditu. Esploratzeko gela arriskutsuenak eta formazio berezienak ikusgai daude bertan.

Gidoia eta produkzioa: Kepa Aranburu eta Imanol Biain
Idudia, soinua eta zuzendaritza: Kepa Aranburu
Montajea: Kepa Aranburu eta Irene Coll

Baraka

2017-03-03

Irudiak, soinuak eta musika, hitzik gabeko sinfonia dokumentala da Baraka. Munduko bazterrak, naturalak eta gizakiak sortuak, kameraren mugimendu geldo baina ikusgarriekin filmatuak.

Azpitituluak.eus-eko lagunek euskaratutako azpitituluek irudien kokapena identifikatzeko balio dute, eta oso gutxi dira.

Urtea: 1992
Ron Fricke-ren sorkuntza
Musika: Michael Stearns
Ekoizpena: Mark Magidson

Leviatan

2016-10-21

Leviatana, munstro bibliko ikaragarria, kasu honetan 21. mendeko arrantza industriala da. Eta ez bereziki industrialki handia delako, untzi nahiko txiki batean baitago grabatua dokumental bitxi hau: eszenario txiki hori nahikoa da gizakiaren teknikaren indar suntsitzailea agerian uzteko. Alderdi estetikotik organikoa, biologikoa da filma, munstroaren erraietatik grabatua dagoela ematen du.

Zuzendari eta gidoilariak: Lucien Castaing-Taylor eta Verena Paravel
Urtea: 2012
Euskarazko... [+]

Esnatzeko deia

2016-09-27

Baliabide naturalak suntsitzen duen kontsumismoaren gurpil eroaren aurkako animaziozko aldarria.

Larraulgo karobia martxan jarri zutenekoa

2016-06-27

2015eko azaroaren 18an piztu zuten Gipuzkoako Larraulen XVI. mendean erabiltzen zen erako karobia, harrizko ganga batean oinarritua. Ekomuseoko lagunek prozesu osoa jaso dute bideo honetan.

Lurra, gure sustraien sostengua

2015-11-17

Erosketa publikoa, kudeaketa kolektiboa, lursailen berreskurapena eta emakume eta gazteentzako jabetza edo alokairuaren sustapena dira lurra eskuratzea posible egiten duten ekintza batzuk; elikadura burujabetza bermatzeko lehenengo pausoa.

Garaion sorgingunea

2015-09-28

Natura eta kultura biltzen ditu gunea da Garaion. Arabako Ozaeta herrian dago eta kultur-sorkuntza eta naturaren aldeko maitasuna pizteko asmoz sortua da.