Garai batean euskal lurretan artoa landa-paisaiaren protagonista zen. Gosearen aurkako elikagai, gizaki eta animalientzat. Artoa, beste hainbeste barazki eta fruta bezala, kanpotik iritsi zen eta bertakotu genuen, hainbeste, euskal etiketa jarri diogula, landare immigrantea gutako bat egin arte 100 urte baino gutxiagoko epean. Artoaren mundu-produkzioa oso altua da egun eta animalien janarientzako gehien ekoizten den zereala bilakatu da. Baina munduko landetan landatu eta jasotzen den arto-landareak ez du iraganeko euskal lurretan ereiten zen landarearekin zerikusirik. Artoa agroindustria modernoaren semea bilakatu denetik, hazi hibridatu bat bihurtuta, ekoizpen maila hobetu diote artifizialki eta hazien erreprodukzio kate naturalerako aukera kendu diote. Hau da, arto kantitatea handitzeko promesa egiten zaio hazia urtero erostearen truk.

Baina hemengo paisaietan mantendu diren tokiko arto gutxiek agroekologiaren funtsak mantentzen dituzte, eta gainera, artoaren kultura bat ekartzen dute aletze bakoitzean. Tokiko maiza landatu, zaindu eta landareari probetxua ateratzeko hamaika teknika eta ezagutza daude eta ereiten den familia eta baserriari estuki lotutako ezagutza bat da, bakoitzak bere etxeko esperientzia-trukoekin.

Artoaren ekoizpena paisaiaren eta sukaldearen parte bilakatzen da, baina ez bakarrik. Arto irina egiteko errota komunaletan ehotu behar da, teknika propioarekin. Errotak eraikuntza ikaragarriak dira, energia transformatzaileak izatearekin batera sukaldeko tresna arkitektoniko direlako. Eta ezin du bestelako sukalde gadget domestikorik errota-eraikina ordezkatu. Neurri handi eta izaera oso zehatzeko harriak behar dira, eta ezaugarri hauek irinaren ezaugarrietan eragin zuzena dute. Taloak egiten du landa eta sukaldea arkitektura-eraikin amankomun bati lotuta izatea. 

Aurki Donostiako Cristina Enean Baztan-Bidasoa bailarako tokiko artoari buruzko erakusketa bat izango da ikusgai, hemen esandakoaren argibide.