Traducido automaticamente do vasco, a tradución pode conter erros. Máis información aquí. Elhuyarren itzultzaile automatikoaren logoa

"Este libro explica por que Navarra é tan conservadora e o seu rebelde á vez"

  • O historiador Imanol Satrustegi (1993, Pamplona) lévanos a Navarra dos anos 1960-70 Outro mundo que acaba de publicar. Analizou a evolución dos movementos revolucionarios da esquerda (ORT, LKI, EMK, PT…) e o porqué da referencialidad en Navarra que non tiveron lugar noutros lugares.
Oso urte gatazkatsuak izan ziren 1960-70eko hamarkadak. Irudian, istiluak Iruñean. (Argazkia: Jotx Pastor / ARGIA Fototeka)
Oso urte gatazkatsuak izan ziren 1960-70eko hamarkadak. Irudian, istiluak Iruñean. (Argazkia: Jotx Pastor / ARGIA Fototeka)

Reunímonos no Casco Antigo de San Sebastián coa colaboración do historiador Josu Txueka antes da presentación do libro. Durante tres anos desenvolveu a súa tese doutoral na Universidade Pública de Navarra sobre o movemento revolucionario da esquerda navarra. Para mergullarse nas causas da efervescencia arroxada que se produciu nos anos 1960-70, foron moitos os militantes entrevistados, as sedes visitadas e as revistas que investigou. Falamos con el da historia daqueles navarros que naquel momento tomaron a bandeira vermella que o chapeu vermello.

O libro baséase na súa tese investigadora. Ao traballo véselle a vontade de reivindicar que tamén houbo unha navarra vermella.

Libro de Satrustegi.

Antigamente facíanse teses moi longas e necesitabas moitos anos para terminar unha tese. Eu tiña claro que quería facer unha tese curta e fixen un traballo de entre 200 e 300 páxinas. O libro é unha tese en bruto. Eu digo moitas veces que este libro explica parte do que somos. Por que Navarra é tan conservadora e tan vermella ou rebelde á vez, tan vasquista e castellanohablante. O traballo explora por que.

En Gipuzkoa e Bizkaia existe unha imaxe conservadora de Navarra. UPN, Opus Dei... Si, pero detrás diso hai moito máis. Eu creo que sen entender os feitos que sucederon na Transición non se pode explicar por que os navarros se negaron á OTAN ou Navarra foi o territorio que tivo a taxa de insubmiso máis alta do Estado español. Había unha base social rebelde e o seu estudo é imprescindible.

Cuestionou algúns tópicos existentes.

Pode referirse ao período de transición. Pero creo que para desmantelar esa imaxe conservadora de Navarra temos que ir máis aló. Cando representamos a Navarra na Guerra Civil sempre nos veñen á cabeza os grupos de requetés que se formaron na Praza do Castelo de Pamplona. Foi un acontecemento de gran simbolismo, pero quizá sexa máis simbólico saber que 3.500 foron asasinados (republicanos, nacionalistas, comunistas…). Porque os carlistas conquistaron Navarra tras o asasinato da Navarra esquerda existente. Por tanto, Navarra é historicamente conservadora? Si, pero non tanto como creemos.

Pero vostede, en concreto, centrouse no estudo dos movementos revolucionarios da esquerda dos anos 1960-70, non é paradoxal que, como ETA, estes movementos tamén haxan germinado nos espazos cristiáns?

Isto foi clave. Poderiamos dicir que foi un fenómeno internacional. Algúns sectores eclesiásticos achegáronse á clase obreira, nun principio a intención era levar a palabra de deus aos traballadores, pero ao chocar coa realidade houbo persoas que se dedicaban a eses movementos católicos e de aí xurdirían compromisos transformadores, políticos, etc.

Durante o franquismo non había espazos de ordenación, todo estaba prohibido. A igrexa tiña algúns privilexios e eses privilexios foron físgoas para crear desde ela unha nova oposición antifranquista. Exemplos diso son os sacerdotes que se implicaron politicamente á beira de moitos sectores, Periko Solabarria en Bizkaia ou Nafarroa Liño Otano, Patxi Erdozain, Jesús Lezaun, Patxi Larrainzar e outros.

Imanol Satrustegi. (Foto: Universidade Pública de Navarra)

Es unha chantrea, entón o instituto Eunate era o convento de Canosian. A fe converteuse nun espazo de transformación do barrio e do mundo.

O movemento veciñal era outra rama do movemento obreiro. Os barrios estaban mal construídos especulativamente, apilados. Sen asfaltar as rúas, iluminación, rede de sumidoiros… Faltaba de todo. Nos barrios obreiros as necesidades eran elevadas. Pero os traballadores, a medida que facían a súa vida nestes barrios, loitaban no barrio como nos talleres, e para levar a cabo todos estes procesos tiveron moito que dicir a parroquia e os espazos cristiáns dos barrios. Isto uniría aínda máis a Igrexa e a transformación.

"En Navarra o vasquismo era case transversal en todos os sectores antifranquistas e progresistas"

Esta situación sería radicalizada pola agresión mundial de 1968.

En plena Guerra Fría, o capitalismo e o socialismo estaban en conflito a ver quen prevalecía. Aínda que a imaxe da URSS comezaba a cambalearse, había Cuba, Alxeria, Vietnam e sobre todo Chinesa. Era posible aínda representar mundos diferentes. Neste contexto produciuse o Maio de 1968, cando a maior folga xeral da historia de Francia sacou 10 millóns de traballadores á rúa. Parecía que a revolución era posible nos Estados francés e español, ou no País Vasco.

A nivel internacional deuse a continuación unha onda revolucionaria, tamén aquí, e iso é o que eu estudei. Si prefires a variante local ou navarra desa onda.

Así foron os movementos revolucionarios da esquerda en Navarra. A diferenza doutros territorios, ademais de adiantarse a ETA ou a PCE.

Esa é a peculiaridade da oposición antifranquista en Navarra. Na maioría dos territorios do Estado español a oposición antifranquista [Santiago] era liderada principalmente polo PCE de Carrillo, a través de CCOO. O movemento obreiro era a columna vertebral da oposición franquista en Hego Euskal Herria e Navarra, especialmente o partido comunista, tiña unha forza débil fronte aos movementos situados á súa esquerda (ORT, EMK, LKI, PT...). Estes últimos asumiron o liderado do movemento obreiro. En Gipuzkoa a situación era similar. Quizais en Bizkaia estaba máis igualada, porque por esa importante tradición que o PCE mantiña desde a época da guerra, e aínda que estaba suspendida, había algunhas das súas correntes. Polas súas peculiaridades, en Álava o ambiente era máis parecido ao de Navarra.

Rolda de prensa de ORT en 1976. (Foto: ARGIA Fototeca)

No caso de ETA, nese momento tiña dificultades para entrar no movemento obreiro en Navarra e, por tanto, influír nas mobilizacións de masa. Unha das causas principais era a represión, que cando estaba centrada en ETA era imposible influír nos centros de traballo ou nos barrios. O outro aspecto sería o do tempo, porque dunha maneira ETA chegou tarde, porque os movementos cristiáns e post-revolucionarios comezaron antes. Por último, habería un problema de particiones.

Influíu directamente esta esencia centralizadora do franquismo nestes movementos revolucionarios?

O antifranquismo non se identificaba en parte coa idea de España, que estaba intimamente ligada ao réxime. O antifranquismo, en xeral, estaba máis preto dos nacionalismos periféricos. Isto afectaba directamente ao movemento antifranquista de Euskal Herria, xa que o discurso vasquista e o antifrankinsta uníronse en momentos puntuais. Por unha banda, para poder facelo existía a influencia nacionalista de ETA e, por outro, a influencia do renacemento na cultura vasca.

Foi o xuízo burgalés un punto de inflexión na estructuración desta vasquidad antifranquista?

Probablemente o momento clave é Burgos, pero os ritmos foron diferentes. Tras os sucesos burgaleses, en Gipuzkoa e Bizkaia os nacionalistas e revolucionarios achegáronse, comezaron a compartir un imaxinario. En Navarra isto deuse máis tarde, sobre todo en 1975-76. Nas entrevistas a moitos militantes apréciase que en ocasións esa revolución esquerda estaba a medio camiño, porque colocaban as bandeiras “os vascos” que había en Tudela, pero, con todo, os mesmos militantes, ao vir a San Sebastián, tiveron que ouvir en varias ocasións que eran españolistas.

A pesar de estar a medio camiño, a diferenza de agora, foi posible crear un consenso euskaltzale desde Tudela a Bera.

Durante o franquismo, no último ano, até a época de transición, había un consenso: en Navarra o vasquismo era transversal en case todos os sectores antifranquistas e progresistas. Había diferentes gradacións, uns independentistas, outros federalistas, outros autonomistas, pero Navarra formaba parte de Euskal Herria. A lema “Navarra é Euskadi” estendeuse moito. Os símbolos vascos convertéronse en xenerais. Exemplo diso é a actitude do PSOE da época. Chamarannos chaqueteros [Kamaleoi chamarannos ], publicado recentemente por Mikel Bueno, explica como o PSOE defendía o dereito á autodeterminación, aos símbolos vascos, e defendía a autonomía dos territorios do Sur a catro. Quizais a única excepción foi o PCE. A dereita tiña moito medo a todo este certo consenso.

"A pertenza de
Navarra á CAPV foi unha eficaz maquinaria
de corte radical"

Parecía que Navarra era inevitable formar parte da CAV. Foi unha eficaz maquinaria posta en marcha para a súa erradicación, xa que conseguiu conectar cun sector de Navarra. Neste contexto xurdiría a UPN e un exemplo da efectividade desta xogada é que máis tarde tamén o PSOE asumiría esas teses.

Volvendo á esquerda revolucionaria, o que en 1968 rompeu con rapidez a crise económica de 1973.

Aínda que aquí se deu máis tarde, foi un fenómeno internacional. O historiador Josep Fontana definiría os sucesos posteriores a 1973 como contrarrevolucionos preventivos da burguesía. Estando aínda sobre a mesa todas as posibilidades, a burguesía utilizou a crise económica de 1973 para debilitar o movemento obreiro, integrarse no sistema da esquerda reformista, lexitimar ás institucións burguesas e promover progresivamente políticas económicas neoliberais. Así virían despois as vitorias de Margaret Thatcher ou Ronald Reagan, os novos modelos de vida e a recesión do movemento obreiro. A caída da URSS confirmaría un fracaso absoluto. De noite a día desapareceron todas as experiencias de 1968 en toda Europa. Só sobrevivirían os conflitos de forte carácter nacionalista, mesmo en Euskal Herria.

Non parece que se deu a volta á decadencia.

A esquerda atópase nunha crise inesperada. Aquí os historiadores temos a vantaxe de mirar ao pasado. Encantaríame que este libro non quedase só no ámbito académico e fose fonte de inspiración para moitos movementos. Non quero dicir que haxa que copiar o daquela época, pero se polo menos servise para suscitar debates, estaría contento. Que sexa outro instrumento para reinventar a esquerda.


Interésache pola canle: Nafarroako politika
Saioa Ieregi, Aralar elkartea
“14 eta 18 urte artekoen %32 aritzen da jokoan”

Adin txikikoentzat jokoan aritzea debekatuta dago, baina, hala ere, Nafarroan 14 eta 18 urte artekoen artean %32 aritzen da jokoan. Ludopatiaren prebentzioan eta laguntzan aritzen da Aralar Elkartea 1996tik. Nafarroako Gobernuak prest duen Jokoaren Foru Legea "hutsune"... [+]


Piden que se desfaga o polígono de tiro das bardenas por 34 anos cunha marcha
Convocada pola Asemblea Contra o Polígono, o domingo puxéronse en marcha ao redor de 300 persoas. A petición de eliminar o campo de práctica de tiro foi o principal aliciente, pero quixeron dar cabida a outros dous temas na súa protesta. Por unha banda, mostraron a súa... [+]

2024-05-31 | ARGIA
O Goberno de Navarra recoñece por primeira vez ás vítimas políticas da Policía e da extrema dereita
O 30 de maio celebrouse na sala Baluarte de Pamplona un acto de recoñecemento e reparación para as doce primeiras vítimas de motivación política. O Goberno anunciou a súa intención de celebrar o evento cada ano.

“Ezin da kontsulta baten emaitzetatik erabaki Iruñeko Erorien Monumentuaren etorkizuna”

Erorien Monumentua eraisteko eskatzen duten memoria elkarteen ustez ezin da eraikin frankista horren etorkizuna utzi herritarren esku: “Faxismoa omentzen duen eraikinarekin zer egin frankismoaren oinordekoek ere parte hartzen ahal duten galdeketa batek ezin du... [+]


Euskalgintza de Pamplona volve solicitar as escolas infantís en euskera
Centos de persoas saíron pola tarde deste xoves polo Paseo de Sarasate e manifestáronse até a Praza Municipal de Pamplona para pedir ao concello que poña entre as súas prioridades o dereito a estudar en eúscaro nas escolas infantís da cidade. Comezaron coa lema "Haur... [+]

Eguneraketa berriak daude