Kukutza III zenetik metro gutxira, autobidearen etengabeko burrundaren azpian egin dute Euskal Jaia Errekalden (Bilbo). Auzoko oholtza finkoan, House of Basqueers-ko hiru drag, euskaraz, bingoan. Euren parean, baserritarrez jantzitako auzokideak, Gipuzkoatik dantzara etorritako dantzariak eta hustu berri duten Puxka gaztetxeko asanbladako kideak. Harremanak erein dituzte Ertzaintzaren desalojora joan zirelako Errekaldeko dragak, trabestituta. “Kontuz”, esan zieten ertzainek; “Utzi nazazu eta eutsi iezadazu poltsa”, erantzun dragek. “Inoiz ikusi dudan irudirik politena”, dio Puxkako kide batek, irribarrea ahoan, bingoko kartoia eskuan. 

“Zuek txosnak zarete, ez zarete Beyoncé”, dio Maruxak drag taldeko soinu teknikariak, Oscarrek. Bistan da, Zamudioko (Bizkaia) gazte eguneko kontzerturako prestatzen ari baitira, herriko frontoian; gainera, txosnetan egiten ari diren birak eman die arrakasta, hori diote, herrira zabaltzeak. “Herriko draga” egiten dutela diote, hain zuzen ere, Bilboko House of Basque Queersekoek, “kosmopolitismo autogestionatua”. Alegia, “ogitartekoa hotza eta garagardoa beroa” hartzen duten talde horietakoak direla. Ez datoz glamourretik, ez datoz pasarelatik: auzotik, herritik datoz. Eta landagunetik ere bai, baserritik. “Guk aldarrikatzen duguna da denok garela baserritarrak”, diote Altxalili kabareteko kideek, Erronkariko (Nafarroa) saioa hasi aurretik.

Erreportajeko talde guztiei galdetuta, denek diote izen bera: Yogurina Borova. Berau izan dute erreferente, urte luzez draga herri ikuspegitik eta euskaraz egin duen bakarra izan baita laudioarra (Araba). “Hemen dator zuen amatxu” esan du hark, Gasteizko gaztetxeko oholtzan, belaunaldi gazteei begira. Are gazteagoak dira Zamudioko frontoi kanpoan maruxei begira daudenak. Eskolako lan baterako beren makillajea oinarri izan duela dio mutil gazte batek, begiak dir-dirka .

Elkarrizketa guztietan atera da parte-hartzaileen identitatea, dragaren munduan oso murgilduta ez dagoenarentzat trabestiak gizon zis gay-ak baitira, performance hiper femeninoak egiten. Ez da horrela taldeon kasuan, gizon, emakume, ez-bitar, gay, lesbiana eta heterosexualez osatuta baitaude. Kide horiek behin muntatuta, jantzita, gainera, ez dira ohiko dragak. “Batzuk badira drag queen eta king, eta horientzat biziki inportantea da generoa performatzea; baina gehienok kreaturak gara, queerrak gara", dio Altxaliliko kide batek. Kreaturak, queerrak. Ez bata ez beste, ez tarte; besterik barik, beste zerbait oholtza gainean. “Hemen dagoen baten bat zisheteroa da, baina horrek ez dio kentzen queerretik, arauaren barruan ez dagoen pertsona bat baita”, diote House of Basqueerseko kideek. 

Erronkarin hila dago jada erronkariera ama euskalkia zuen azken hiztuna, Fidela Bernat Arascues. Baina emakume haren ahotsak egin die ongi etorria Altxaliliren emanaldira gerturatutakoei, eta Alex Arzelus kabareteko kideak erantzun Fidelari, erronkariera fidelean, herriari eta euskarari keinu erraldoia eginda. Euskara ere baitira taldeok, “folklorikak”, Maruxak-eko kideek diotenez. Euskaratik eta euskaraz aritzen dira, Altxalili eta Maruxak euskara hutsean; eta House of Basque Queersekoek, tartean ez euskaldunak, begirune osoz prestatzen dute galetako gidoia, euskaraz hasi eta buka.