Gaitzak eta izurriteak https://www.argia.eus eu ARGIA Gaitzak eta izurriteak kanaleko albisteak Fri, 14 Aug 2026 14:14:45 +0200 Fri, 14 Aug 2026 14:14:45 +0200 Gaitzak eta izurriteak https://www.argia.eus/template/images/argia-gardena.png https://www.argia.eus <![CDATA[Araba, Bizkaia eta Gipuzkoako behi guztiei dermatosi nodularren aurkako txertoa jarri nahi die Jaurlaritzak]]> https://www.argia.eus/albistea/araba-bizkaia-eta-gipuzkoako-behi-guztiei-dermatosi-nodularren-aurkako-txertoa-jarri-nahi-die-jaurlaritzak 2025-12-29 https://www.argia.eus/albistea/araba-bizkaia-eta-gipuzkoako-behi-guztiei-dermatosi-nodularren-aurkako-txertoa-jarri-nahi-die-jaurlaritzak Espainiako Gobernuko Albaitaritzako Alerta Sanitarioaren Sarearekin izango duen bileran proposatuko du neurria Jaurlaritzak. Pasa den astetik debekatuta daude abere azokak, otsailera bitarte; prebentzio neurri gisa.

]]> <![CDATA[Koronabirusak eragindako larrialdiaren hitz gakoak]]> https://www.argia.eus/albistea/koronabirusak-eragindako-larrialdiaren-hitz-gakoak 2020-02-07 https://www.argia.eus/albistea/koronabirusak-eragindako-larrialdiaren-hitz-gakoak Wuhanen (Txinan) hasi eta dagoeneko nazioartean zabaldu den koronabirus-infekzioak, galdera ugari ez ezik, informazio-uholde bat ere sortu du. Kalitatezko komunikazioarekin batera, nahasteak, gaizki-ulertuak eta albiste faltsuak ere zabaldu dira, ordea. Horregatik, komeni da zenbait kontzeptu argi izatea:

]]> <![CDATA[Ux, ux, gaitz eta izurrite]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2607/ux-ux-gaitz-eta-izurrite 2018-07-16 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2607/ux-ux-gaitz-eta-izurrite Landareen intsektuek sortutako izurriteak akabatu nahi ditugunean xaboia laguntzaile ona dela esan eta esan gabiltza. Intsektuek ez dute guk bezala gorputzari eusteko barruko eskeletorik. Barrunbeak eta erraiak soilik dituzte soinaren barruko aldean eta kanpoko azal gogorra da beren eskeletoa; “exoeskeletoa” deitzen zaio. Azal hori da intsektuen babes nagusia, eta funtzio ugari du: giharrei eustea, arnasketa egitea, hidratazioa kontrolatzea eta abar.

Xaboiarekin bustitakoan... [+]

]]> <![CDATA[Baratxuri giroa]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2606/baratxuri-giroa 2018-07-07 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2606/baratxuri-giroa Gorrin sasoian gaude. Gorrina, mildiua, gorriena, gorria, elgorria, herdoila, ugerra, suherreta, izen ugari jaso dugu oinordetzan, baina zikulu saltsa ederra dugu gaitzak behar bezala izen jakinekin lotzen.

Hala ere, gorrin sasoian gaude. Aurtengo lehen ia sei hilabeteetako eurite amaigabeak puska baterako hezetasun gorena lotuta utzi du. Eta okerrena orain dator: beroa. Bat-batean giro fresko samar batetik urteko bero handienetara igaroko gara, inolako egokitze tarterik gabe. Izan ere,... [+]

]]> <![CDATA[Porruaren eulia]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2597/porruaren-eulia 2018-05-07 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2597/porruaren-eulia Porruaren eulia (Phytomyza gymnostoma) Euskal Herrira bisitan etorria dela aipatu nizuen aurrekoan. Izurrite berria. Presta gaitezen. Porruaren euliak urtean bi belaunaldi izaten ditu. Lehena negua pupa gisa igaro dutenetatik sortzen da. Euliak, grisak eta 3 milimetrokoak, arrak eta emeak etorriko dira; ibiliko dira eta emeak porruen hosto puntetan jan eta errun, jan eta errun egingo du. Koskadizoak nabarmenak dira, hostoaren hertzean, elkarren segidan. Arrautzak ere hostoetan jarriko ditu... [+]

]]> <![CDATA[Porru ederra sartu digute]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2596/porru-ederra-sartu-digute 2018-04-27 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2596/porru-ederra-sartu-digute Berri txar batekin natorrela iruditzen zait. Berri oso txarra. Txarrenetan txarrena, ezin txarragoa. Txarrena da berria konturatzerako zaharra izango dela, eta gu ohitu egingo garela.

1858an Poloniako Poznan eskualdean aurkitu zuten euli berezi bat, sekula katalogatu gabea, Phytomyza gymnostoma deitu zuten. Gero Napozoma gymnostoma ere deitu izan zaio, baina egun atzera lehengo izenez ezagutzen da. Etxe-eulia, ezpara eta eltxoa bezala, Dipteroen familiakoa da.

Phytomyza gymnostoma horren... [+]

]]> <![CDATA[Bero eta heze haserreak]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2559/bero-eta-heze-haserreak 2017-06-19 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2559/bero-eta-heze-haserreak Urteko egun luzeenetan gaude. Eguzkia ateratzetik sartzera ia hamabost ordu eta erdi. Bero zakarrak eta ekaitzen hezetasuna. Onddo eta perretxiko sasoia; ederki gozatu ditut dagoeneko urteko lehenak.

]]> <![CDATA[Irakurleak galdezka]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2529/irakurleak-galdezka 2016-11-08 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2529/irakurleak-galdezka Kaixo. Kotxinilla zuriaren izurriterako tabakoarekin tratamendua egitea aholkatzen duzu. Zigarro edo puruekin egin daiteke, edo belarra behar du izan? Zer proportziotan? Eta bukatzeko: amona mantangorrien larbak erosi ditut, entzun baitut kotxinilla eta zomorro txikiak jaten dituztela. Tabako belarraren tratamendua martxan jartzen badut egokia da mantangorriak zabaltzea? Mila esker.

Karlos Larrañegi (Zarautz)

Kaixo Karlos. Nikotina da tratamendurako erabiliko duguna. Beraz,... [+]

]]> <![CDATA[Ezpeldoiren kasua]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2529/ezpeldoiren-kasua 2016-11-08 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2529/ezpeldoiren-kasua Amaia Ezpeldoi nola hilko dugun barrundatzen dugun artean, ea ezpelak (Buxus sempervirens) nola salbatu asmatzen dugun. Txinatik Alemaniara ekarri eta handik Europa osora hedatu dugun harrak (Cydalima perspectalis) mendietako eta etxeetako ezpel guztiak garbituko dituen itxura guztia du, izurrite petral alaena! Gauez baino ibiltzen ez den sits zurizta da, eta umetan har berde-beltz handi samarra, 3-4 zentimetrokoa, erraz ikusteko modukoa.

]]> <![CDATA[Patata zomorroaren gerra]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2513/patata-zomorroaren-gerra 2016-06-22 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2513/patata-zomorroaren-gerra Patata zomorroa Europako ehun izurrite txarrenen artean dugu. Gerra ederra ematen du. Oligofagoa da, hau da, jaki gutxi batzuk besterik ez ditu jaten: patatak (Solanum tuberosum), baina bere senide diren alberjiniari (Solanum melongena) eta tomateari (Solanum lycopersicum) ere erasotzen die. Belarjalea da eta, harra denean bezala heldutan, koskaka-koskaka, di-da batean, landarea goitik behera soildu dezake; hostoa, lorea, zurtoina, den-dena jaten du.

Patata zomorroa edo patata kokoa AEBetako... [+]

]]> <![CDATA[Zakar montonean lur ustela]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2476/zakar-montonean-lur-ustela 2015-09-23 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2476/zakar-montonean-lur-ustela Baratze bazterrean beti behar du hondakinak usteltzeko txoko bat. Zopizartzean, jorratzean, belarrak kentzean edo uzta amaitu delako berea eman duten landareen hondakinak kentzean sortzen den materiala, ondo gauza aberatsa da. Jeneralean bazterrean pilatu eta bertan usteltzen uzten da; lur ustela sortuko da. Luar pilari ere eman dakioke. Ongarri izango da hurrengo uztetarako.

Kaltegarri ere izan daiteke. Argazkiko tomate zarbak edo mastrak gorrinak jo duenaren zantzu garbiak ditu. Saldiasen... [+]

]]> <![CDATA[Zuritzen]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2470/zuritzen 2015-07-15 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2470/zuritzen Lehengo astean egindakoa da argazkia. Platanus x hispanica, platanoa da; zurinak jotako platanoa. Oidioa ere deitzen zaio zurinari. Udaberriko gaitza da batez ere. Gaitza indarrean ikusteak oraindik udaberri giroa dugula adierazten du. Onddo batek sortzen du; hezetasun apur bat behar du, baina batez ere beroa eta lehorra eta euria elkarri txanda kenduz ari direnean hedatzen da. Hosto gainean, axalean zabaltzen den lizun zuria da. Non edo han hau ikusiz gero, baratzerako alarma jotzen ari zaizu:... [+]

]]> <![CDATA[Orain porru haziak]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2452/orain-porru-haziak 2015-03-04 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2452/orain-porru-haziak Aurten sekula baino har gehiago ikusi dut porruetan (Allium porrum) barrena. Acrolepiopsis assectella izena duen har ttiki txatxu batek porruaren bihotzean zulobidea egiteko ohitura du. Porrua begi bakarreko landarea da; hosto guztiak kimu bakar baten bueltan hazten dira, baita gero lorea emateko tontortuko den gara ere. Kimu horretan sortzen dena, guriaren gurienean, bapo janez hazten da harra. Udaberrian eta udan tximeleta etortzen da, eta porruan edo inguruko lurrean arrautzak jartzen ditu... [+]

]]> <![CDATA[Luhartza]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2451/luhartza 2015-02-26 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2451/luhartza Erriberetako izurrite handienetakoa da luhartza (Gryllotalpa gryllotalpa). Ondo latina jarri zioten izena: “gryllo” kilkerra eta “talpa” satorra. Bikoitza da luhartza: era berean kilker handi bat eta sator ttiki bat. Euskaraz izen mordoa duela egingo nuke; nik han eta hemen beste bi ikasi ditut: Ziortza-Bolibarren “lur-txakurra” eta Aramaioko Oletan “txir-txir satorra”. Jean Baptiste Althabek 1910eko Euskaltzaleen Biltzarrari helarazi zizkion... [+]

]]> <![CDATA[Mausar mausaria]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2450/mausar-mausaria 2015-02-18 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2450/mausar-mausaria Erreka, ibai eta errio aldamenetako erribera lurrak dira Euskal Herri atlantikoko nekazarien ametsetako paradisua. Lur onenak hortxe bildu dira, urak ekarrita milioika urtean; ez kristorik ezta jainkoaren asmakizuna sortu zuen jenderik existitzen ez zen garaietan hasitako lanak.

Lur sakonak izan ohi dira, beltzak, harroak, aberatsak eta etengabe bertatik bertara ura dutenak. Lantzeko errazak, ia isuririk gabekoak. Pagotxa Lurra landu eta ematen duen mozkinetik bizi nahi duenarentzat... [+]

]]> <![CDATA[Sator pilak]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2442/sator-pilak 2014-12-18 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2442/sator-pilak Satorra azpilanean ari da. Hara, hona, lagun bila ibiliko da satortxo berriak sorrarazi eta ugaltzeko. Bidean zizareak bilduko ditu. Satorrak batez ere zizareak jaten ditu. Bere txistuak pozoi antzeko bat du eta hil gabe zizareak sorgortu eta geldirik manten ditzake. Habi aldamenetan zizare biltegiak egiten omen dituzte; mila zizaretik gora dituztenak ere aurkitu omen dira.

]]> <![CDATA[Dena zipiztuta]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2437/dena-zipiztuta 2014-11-11 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2437/dena-zipiztuta Baratzeko gurutzedun landareek arerio salo edo jatunak dituzte. Familia horretako ezagunenak aza jendea, Brusela aza, azalorea, brokolia eta erromaneskua dira, Brassica generokoak, alegia. Landare horiek osasunerako oso onak diren berri aspaldi dakigu. Jan aza. Itxuraz, barraskilo, bare eta harren eskoletan ere ederki erakusten diete osasun kontu hori. Azazale porrokatuak dira. Denek hostoari kosk egin eta puska jaten dute. Beren irentsi behar horretan, hosto handien nerbioak soilik utzi arte... [+]

]]> <![CDATA[Irakurleak galdezka]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2398/irakurleak-galdezka 2014-01-09 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2398/irakurleak-galdezka Kaixo Jakoba, zer gertatzen zaie gure azaloreei? Baratzean hasi berriak gara eta alferrik galduz gero nahigabe ederra hartuko genuke. Eskerrik asko.

Intza Etxeberria (Hernani).

]]> <![CDATA[Artaputza]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2390/artaputza 2013-11-06 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2390/artaputza Pare bat hilabete izango da, sukaldari landarezale batek galdetu zidan: “Huitlacoche mexikarra hemen ekoitzi al genezake?”. Izen hori aztekek erabiltzen dute beren nahuatl hizkuntzan, artaburua erasotzen duen Ustilago maydis onddoari esateko. Mexikon arto sailetan hazten den gutizia gastronomikoa. Mundu guztiko jatetxeetan gero eta gehiago erabiltzen dute. Eta nire erantzuna: “Ez, ez, kanpoko gaitz kutsatzaile bat ekarri eta betirako hedatuko genuke”. Handik astebetera... [+]

]]> <![CDATA[Bare festa]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2379/bare-festa 2013-07-24 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2379/bare-festa Aurten adina barraskilo eta, batez ere, bare ez dut sekula ezagutu. Hau da gasteropodo desdetxa, hau da festa. Ur festak dakar bare dantza. Eguneko ordu beroenetan izan ezik, hankaperaino hurbiltzen dira, lasaipoto asko. Horra etxe aurreko klematisaren (Clematis sp.) petalo ubelak dastatzen.

Bareak ateratzeko pozoirik gabeko era erraz bat bada: egur ezpalak. Landareen azpian ezpala jarri ondroso. Bertan hartuko dute habia lurreko kakalardo, nematodo eta beste laguntzaile ugarik. Horiek... [+]

]]> <![CDATA[Malakologia]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2357/malakologia 2013-02-14 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2357/malakologia Malakologo eginak daude nekazariak Euskal Herria hezean. Soinberei edo moluskuei nondik nora gaina hartu ikertzen eta saiatzen belaunez belaun sortutako jakintza da malakologia. Barraskiloak eta bareak dira nekazarien molusku ezagunenak. A zer parea! Barraskiloa eta barea. Hezetasuna gustuko eta gauez lan egiten duen parea. Hotzak eta lehorteak izorratzen dituztenez horien sasoietan babesa topatu behar dute. Hibernazioan eta estibazioan iaioak dira. Lurpean edo aterpean sartuko dira... [+]

]]> <![CDATA[Irakurleak galdezka]]> https://www.argia.eus/argia-astekaria/2285/irakurleak-galdezka 2011-07-12 https://www.argia.eus/argia-astekaria/2285/irakurleak-galdezka Arratsalde on, Jakoba. Lehenik eta behin, eskerrik asko Argian astero egiten duzun ekarpenarengatik. A ze nolako euskara darabilzun! Eta zenbat ikasten dudan! Gure ingurumen “berdea” beste begi batzuekin ikusten dut irakurtzen zaitudanetik. Eta eremu horretan gure nortasunari atxikitzeko bidea egin ere... Kontua zera da: udarako baratze txiki bat atontzen dugu etxean; larunbat batez tomateak landatu, eta astelehen arratserako horitu edo zurituak zeuzkaten gehienek hostoak. Tomateak eman zizkidan baserritarrari gauza bera gertatu zaio sorta bereko aleekin, piper eta letxugekin ez ordea. Zer ote? Ureztatze sistema automatikoa jarri dugu aurten. Goizeko eta arratseko zazpietan oren erdi ureztatzen du hodi zilotuak. Simaurrarekin –behi gorotzez eta iratzez osatua– ongarritu genuen lurra aste bat lehenago. Eta “belar txar” direlakoak atera ez daitezen oihal sendo batekin estali lurra. Gorrinarentzat goiztxo eta agudotxo, ez? Zer egin?

Garazi Cristobal (Urruña).

]]>