EAJk eta EH Bilduk aurkeztu dituzten lege ekimenak hizkuntza eskakizunen sistemaren gainekoak dira, administrazioei, oldarraldi judizialaren aurrean, segurtasun juridikoa emateko asmoz egindakoak. EH Bilduk irizpide orokortzat proposatu du lanpostu guztiei nahitaezko hizkuntza eskakizuna ezartzea. EAJk, berriz, derrigortasun indize orokorra kendu eta administrazio bakoitzari autonomia handiagoa ematea proposatu du. Azken txanpan, bi alderdiek egin dizkiete zuzenketak lege ekimen horiei.
Ondoko lerroetan bi proposamenen eta zuzenketen nondik norakoak daude azalduta. Horrez gain, Iñigo Urrutia legelariak, Txillardegi Gogoeta Guneak eskatuta, prestatu duen proposamena jaso dugu, zeina Euskalgintzaren Kontseiluak babestu duen. Legelari berak bi alderdien proposamenei (eta ez zuzenketei) buruz egindako balorazioa ere bildu dugu.

EH Bildu: nahitaez bi hizkuntza ofizialak
EH Bilduk lege ekimenean 11/2022 Euskal Enplegu Publikoaren Legearen 70, 71, 79, 187 eta 188 artikuluak aldatu ditu. Euskara eta gaztelania hizkuntza ofizialak direla aitortuta, euskara berezko hizkuntza eta lan- eta zerbitzu-hizkuntza ere izango dela zehaztu du. Lege proposamenaren ideia garrantzizkoena da lanpostu guztiek nahitaezko hizkuntza eskakizuna dutela enplegu publikoan sartzerako. Langile guztiek bi hizkuntza ofizialak ahoz eta idatziz jakin behar dituzte.

Oinarrizko printzipio moduan ezarri du: orain arte, gaztelania baino ez zen eskatzen lanpostu guztietan, orain bi hizkuntza ofizialak, euskara eta gaztelania, berdintasunean. EH Bilduren proposamenak Katalunia eta Galiziako ordenamendu juridikoetan jasota dagoena hartzen du oinarritzat. Josu Aztiria legebiltzarkideak adierazi duenez, ez dute ezer asmatu eta “40 urteko abala dute”, baita Espainiako Auzitegi Konstituzionaleko eta Europako Batasuneko sententzia ugariren babesa ere.

Irizpide orokor hori proposatuta, administrazioei aterpe juridiko seguru bat eskaini nahi die, “beren gain zama guztia ez uzteko”, haien jarduna aurrera eramateko eta epaileen interpretazioetatik babesteko. EH Bilduk azpimarratu du bi hizkuntzak jakitea nahitaezkoa bihurtzeak euskarak gaztelaniaren estatus bera izan dezan pausoak emateko balio duela. Era berean, euskararen balio instrumental eta soziala handitzeko ere balio du: “Herritar batek ikusten badu bere administrazioan euskara jakitea ezinbestekoa dela, (euskara ez da gehigarri bat) euskararen balio instrumental eta soziala handitzen da”. 2022ko legearen arabera, lanpostu guztiek euskara eskakizuna dute, baina ez da aurreikusten lanpostu guztietan derrigor eskatuko direnik bi hizkuntzak; gaztelania bai, baina euskara ez. Administrazio bakoitzak egiten duen plangintzaren arabera, lanpostu batzuk elebidunak dira. EH Bilduk proposatutako aldaketaren bidez, irizpide orokorra da bi hizkuntzen ezagutza nahitaezkoa izatea eta irizpide horren ondoren etorriko lirateke salbuesteak eta eskakizunen geroratzeak. Salbuesteak eta geroratzeak zergatik egingo diren justifikatu egin behar du administrazioak.

Derrigortasun indizearen ordez, geroratze indizea
Gaur egungo derrigortasun indizearen aurrean, erreferentzia indize berri bat proposatu du EH Bilduk: geroratze indizea. Orain arte derrigortasun indizea honela ezarri da, erroldako datuak oinarri hartuta: euskaldun kopurua +  “ia euskaldun” kopuruaren erdia. Esaterako, herri batean “euskaldunak” herritarren %30 badira, eta “ia euskaldunak” %20, honakoa litzateke eragiketa: 30+ 10 (20/2). Hortaz, lanpostuen %40ak izan beharko luke derrigorrezko euskara eskakizuna. EH Bilduren proposamenak derrigortasun indizea alderantzikatzen du: herri bateko derrigortasun indizea %40koa baldin bada, geroratze indizea %60koa litzateke.

Geroratze indizea proportzionaltasun mekanismo bat da, eta aplikazio “malgu, tasatu eta progresibo bat” proposatzen du alderdi abertzaleak, hainbat aplikazio irizpideren arabera: besteak beste, UEMAko udalerriak salbuetsita egongo dira (derrigortasun indizea %70etik gorakoa dute), eta indize berria gehienezkoa izango da, hau da, ezin da indizeak ezartzen duena baino ehuneko handiagoan atzeratu edo diferitu. Bestalde, nahitaezko hizkuntza eskakizuna atzeratuta duten lanpostuetara sartzen diren pertsonek, baldin eta lanpostuaren hizkuntza eskakizuna ez badute, daukaten euskara maila egiaztatu beharko dute edo euskara ikasten ari direla egiaztatu. Horretarako, EH Bilduk legean jaso du administrazioak langileari liberazioa emateko eta trebakuntza plan pertsonalizatua eskaintzeko betebeharra izango duela.

Koalizio abertzaleak zuzenketa egin dio bere lege proposamenari apirilaren 29an. EH Bilduk geroratze indizea garatu eta zehaztu du. Indizeari izena aldatu dio, progresibotasun indizea deitu dio orain. Indize horrek adierazten du entitate bakoitzean eta plangintzaldi bakoitzean derrigorrezko hizkuntza eskakizuna gehienez geroratu daitekeen lanpostuen kopuru osoaren ehunekoa. Indize hori kalkulatzeko, entitate bakoitzak eragiten duen lurraldeko datu soziolinguistikoak hartuko dira kontuan. Entitate bakoitzak konpromisoa hartu beharko du indize hori murrizten joateko plangintzaldi bakoitzean. Indizea abiapuntua izango da, eta gutxieneko (%5) bat eta gehienezko bat (%15) egongo dira. Indizearen funtzionamenduaren baitan, bi salbuespen proposatu ditu EH Bilduk. Batetik, entitate batzuetan gerta daiteke progresibotasun indizeak emango duen ehunekoa baino baxuagoa izatea, alegia, egiaztatu gabeko hizkuntza eskakizunen ehunekoa txikiagoa izatea. Entitate horiek indizearen ehuneko txikiago hori ezarri ahal izango dute, baina murrizketa ezingo da izan %5 baino handiagoa.

Alderdi politikoaren ustez, moldaketa horiek “malgutasunez eta enpatiaz” egin behar dira. “Printzipioetan sendo eta kudeaketan malgu” jokatu nahi dutela azpimarratu dute. Gehitu dute jakitun direla “testuinguru soziolinguistiko, instituzional eta pertsonal desberdinak daudela”, eta beraien aburuz, egokitzapenak egiteko dispositiboak daude legean.                                                                                          

EAJ: derrigortasun geroratua
Bere lege erreforma epaitegietan egon diren kontrako epaien testuinguruan jarri du alderdi politikoak. Haren ustez, “ziurgabetasun handia” sortu da administrazioetan, eta lege ekimenaren asmoa eskaintza publiko prozesu guztiei “segurtasun juridikoa” eskaintzea da. Aldi berean, administrazio bakoitza “ahalduntzea” da asmoa.

Bi ideia nagusi ditu EAJren erreformak. Batetik, administrazio publiko bakoitzari eskatuko dio Lan Eskaintza Publikoak ateratzerakoan “azterketa zorrotz eta justifikatua” egitea hizkuntza eskakizunak eta derrigortasun datak finkatzeko, beti ere proportzionaltasun irizpideetan eta erakundean hizkuntza ofizialak erabiltzeko beharretan oinarrituta. Bestetik, derrigortasun indize orokorra kentzea proposatzen du, hau da, nahitaez bete beharreko indizeen zehaztapen orokorrak aplikatu beharrik ez da egongo.

Derrigortasun indize orokorra kentzea honela azaldu zuen Markel Olano legebiltzarkideak proposamena legebiltzarrean aurkeztu zuen egunean: “Derrigortasun indizeak, berez, prozesuetan lagungarri izan nahi zuen, baina problematiko bihurtu da. Eta, batez ere, epaitegietan interpretazio, gure ustez behintzat, desegoki bat egin izan zaio”. EAJren ustez, derrigortasun indizea kalkulatzeko irizpide bakarrak ez du izan behar hiritarren hizkuntza ofizialen ezagutza mailak, izan beharko luke irizpide baita ere hizkuntza eskubideak bermatzeak eta horretarako administrazio bakoitzak eman behar dituen pausoak. Alderdiak adierazi du, batetik, epaitegi batzuetan hiritarren hizkuntza ofizialen ezagutzaren irizpidea baino ez dutela kontuan hartu, eta, bestetik, epaitegi askotan irakurketa oso murriztuak egin dituztela, eta ez dituztela kontuan hartu hiritarren hizkuntza eskubideak. Ondorioz, derrigortasun indize orokorra kentzea proposatu dute, eta aldiz, erakunde bakoitzak ezarriko du bere derrigortasun indizea.

Apirilaren 30ean EAJk egindako zuzenketaren muina derrigortasun geroratuaren figura orokortzea da. Horren arabera, administrazio publikoek hizkuntza-profila duten lanpostuak ezarriko dituzte, “baina profil horren eskakizuna denboran geroratua”. Beraz, pertsonek lanpostu horietara sarbidea izango dute hasieran hizkuntza-profila egiaztatu gabe ere, eta ondoren epe bat izango dute hori eskuratzeko. Administrazioak beharrezko prestakuntza emateko konpromisoa hartu beharko du.

Proposamen “sendoena” EH Bildurena
Iñigo Urrutia EHUko Administrazio Zuzenbideko irakaslearen aburuz, EAJren proposamenak sektore publikoko entitate bakoitzaren hizkuntza erantzukizuna handitzen du. Positibotzat jo du administrazio bakoitzak “bere proposamenaren proportzionaltasuna aztertzeko” autonomia izatea. Dena den, askatasun horren ondorioz, lanpostuetako derrigortasunak gora bezala behera egin dezakeela dio. Arrisku bat ikusten dio proposamenari: administrazio bakoitzak egiten duen proportzionaltasun-neurketa epaitegiek berrikus dezaketela. Urrutiak zalantzak ditu proposamena gaur egungo ziurgabetasun juridikoa konpontzeko baliagarria izango den. Udalerrien gain “karga handiegia” jartzeko arriskua ere azpimarratu du.

Bestalde, emendakinaren planteamendua ez zaio iruditu erabat berritzailea. Horren arabera, administrazio bakoitzari dagokio derrigortasunak zehaztea, eta zehaztapen hori administrazio bakoitzeko erabilera irizpideen araberakoa izan behar da. Gogorarazi du derrigortasunak zehazteko parametro hori gaur egungo araubidean badagoela eta, Urrutiaren esanetan, ez da nahikoa izan jurisprudentzia mugatzaileari aurre egiteko.

EH Bilduren lege ekimenari dagokionez, segurtasun juridikoaren ikuspegitik “proposamen sendoa” dela adierazi du Urrutiak. Hala dio: “Legeak berak ezartzen du araua, hau da, bi hizkuntza ofizialak ezagutu behar direla, eta justifikatu behar dena salbuespena da. Legeak arau nagusia ezartzen duenez, administrazioek hura aplikatu besterik ez dute egin behar. Deialdientzat segurtasun juridikoa handituko litzateke”.

Konstituzionaltasunari dagokionez, Urrutiak gogorarazi du EH Bilduren proposamena Kataluniakoaren eta Galiziakoaren norabidean doala eta Auzitegi Konstituzionalak adierazia duela bi hizkuntza ofizialen ezagutza eskatzeak ez duela Konstituzioa urratzen.

Bi lege erreforma proposamenak kontuan hartuta, legelariak uste du EH Bilduren proposamenak “aurreikusgarritasun handia” emango liokeela sistemari, arau nagusia legeak berak finkatzea proposatzen duelako, alegia, bi hizkuntzak jakitea.

Iñigo Urrutiaren proposamena
Iñigo Urrutiak, Txillardegi Gogoeta Guneak eskatuta, Enplegatu publikoen hizkuntza planifikazioan jauzia egiteko unea proposamena aurkeztu zuen 2024ko martxoan Gogoeta Guneak eta Euskalgintzaren Kontseiluak antolatutako mintegian. Gogoeta Guneak bezala, Kontseiluak ere, legelariaren proposamenari babesa eman dio. Kontseiluak ez du bi alderdi politikoen proposamenen baloraziorik egin. EH Bilduren lege erreformak proposamen honetan ditu oinarriak.

Urrutiak eredu berri baterantz jotzea proposatzen du, bi bide erabilita. Batetik, lege-ekimen puntual bat proposatu du, funtzio publikoan sartzeko hizkuntza eskakizunen “legezkotasuna bermatzeko”, eta euskararen erabilerarako sarbide-prozedurei eta normalizazioari “segurtasun juridikoa” emateko. Lege-ekimenari dagokionez, bi parametrotan oinarritutako eredu baterantz jotzea proposatu du: batetik, funtzio publikorako sarbidean bi hizkuntza ofizialen ezagutza orokortzea, lanpostuaren funtzioetarako maila egokian; eta, bestetik, administrazio publikoek arau orokor horri salbuespenak jartzeko aukera edukitzea, lanpostu edo deialdi zehatzetan euskararen ezagutza salbuetsita. Urrutiak dioenez, praktikan, proposamen horren emaitza “ez litzateke gaur egun indarrean dagoenaren desberdina izango”. Gaur egun, hizkuntza eskakizunak plaza jakin batzuetarako aurreikusten dira. Proposamen berri honekin, sistemaren oinarria alderantzizkoa izango litzateke, eta, beraz, administrazioek justifikatu egin beharko lukete euskararen ezagutza ez eskatzeko arrazoia. Neurri horri esker, galga jarriko litzaioke auzitegiak erabiltzen ari diren argudioari, sarbide-deialdiak baliogabeak direla dekretatzeko.

Bestetik, eredu berri baterantz jotzeko proposatu duen bigarren bidea, euskararen araudia eguneratzeari buruzko eztabaida bat hastea litzateke.

UEMA: “Kezkaz bizi dugu alderdiak adostasun batera iristeko ezina”
Legebiltzarrean hizkuntza eskakizunen gaiaren inguruan ematen ari den eztabaidak kezka sortu dio UEMAri. Martin Aramendi UEMA Udalerri Euskaldunen Mankomunitatearen lehendakariak ARGIAri adierazi dionez, gaur egun EAEn dagoen arkitektura juridikoa "ez da nahikoa euskaldunon hizkuntza eskubideak errespetatuko direla bermatzeko, eta are gutxiago euskarak behar duen normalizazioan urratsak emateko".

Aipatu du "Estatuan beste hizkuntza gutxituak dauden erkidegoetan administrazio publikoetako langileek behar duten hizkuntza gaitasuna arautzeko badagoela EAEkoa baino aurreratuagoa den legedia". Bere ustez, EAEn ere "hainbat epai behintzat" ekiditeko urratsak eman daitezke. Borondate kontua dela dio.

Aramendiren iritziz, kezkatzekoa da alderdiek adostasun batera iristeko duten ezina: "Benetan euskararen mesedetan aritzea nahiko balute, adostasunak lortzeko arazorik ez lukete izango. Kezkatzen gaitu euskararen normalizazioa oztopatzeko interesek urrats horiek ematea ere oztopatzen ote duten".

UEMAko lehendakariak gogorarazi du euskarak ez duela etorkizun erraza, "eta hizkuntza eskakizunena bezalako gaietan ere adostasunik lortzeko itxurarik ez izateak, bateren batzuk euskarari baino beste helburu batzuei erantzuten dietela uste dugu".